Кіріспе

Кларнет әулетіне жататын музыкалық аспап. Альт-кларнет – кларнет әулетіне жататын үрлемелі аспап. Ол Е тонында құрал жасалған, бірақ F тонында да жасалған түрлері бар. Оның мөлшері сопрано және бас кларнет арасында орналасқан. Ол бас кларнетке көбірек ұқсайды, себебі оның әдетте түзу корпусы (гренадилладан немесе басқа ағаштан, қатты резеңкеден немесе пластиктен жасалған), бірақ металдан жасалған иілген мойны мен құбыры бар. Толығымен металдан жасалған альт-кларнеттер де кездеседі. Сыртқы түрі бассет-мүйізге өте ұқсас, бірақ әдетте үш нәрседе ерекшеленеді: ол бір толық тонмен төмен, төменгі диапазоны кеңейтілмеген және көптеген бассет-мүйіздерге қарағанда кеңірек саңылауға ие. Альт-кларнеттің диапазоны концерттік G2 немесе G2 (ортаңғы C-ден екінші октава төмен, бас кілтінің ең төменгі сызығында) -дан E6 (ортаңғы C-ден екінші октава жоғары) -ға дейін, диапазонның жоғарғы шегі орындаушының шеберлігіне байланысты. Кенже диапазонына қарамастан, аспап әрқашан үштік кілтте табылмайды. Көптеген қазіргі заманғы альт-кларнеттер, кларнеттер әулетінің басқа аспаптары сияқты, Боэм немесе Олер жүйесіне ие, яғни осы кларнеттің саусақ қоюы басқаларымен дерлік бірдей. Дегенмен, альт-кларнетке көбінесе қосымша кілт қосылады, ол төменгі (жазылған) E тонын ойнауға мүмкіндік береді, сондай-ақ сол қолдың көрсету саусағымен басқарылатын жартылай тесік кілті бар, ол альтиссимо регистрін ойнауға көмектесетін тесікті аша алады.

Тарих

Альт-кларнетті Иван Мюллер мен Генрих Гренсер ойлап тапқан, сондай-ақ олардың бірлескен еңбегімен жасалғаны да айтылады. Мюллер 1809 жылға дейін F тонындағы альт-кларнетте ойнаған, онда он алты тетігі болған, ал сол кезде сопрано кларнеттерде көбінесе 10–12 тетік болған. Мюллердің революциялық он үш тетігі бар сопрано кларнеті одан көп ұзамай жасалды. Бұл аспап шамамен 1810 жылдан бастап Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Джордж Кэтлин мен оның шәкірттері жасаған "патенттік кларьондарға" (бас кларнеттерге) өте ұқсас. Кейіннен Еуропада Адольф Сакс альт-кларнетке маңызды жақсартулар енгізді. Альберт Райс 1740 жылға дейін жасалған, кеңейтілген құбыршасы бар G тонындағы кларнеттерді альт-кларнеттер деп анықтайды, бірақ бұл терминнің қолданылуы сирек.

Музыкалық ансамбльдерде қолдану

Ол ойлап табылғаннан кейін көп ұзамай Георг Абрахам Шнайдер Мюллердің аспабы мен оркестр үшін екі концерт (Op. 90 және Op. 105) жазды. Бірақ, альт-кларнет оркестрлік партияларда кеңінен қолданылмайды. Ол көбінесе концерттік ансамбльдерде қолданылады және кларнет хорларында маңызды рөл атқарады. Хэмиет Блуитт, Винни Голия, Дж. Д. Парран, Петр Кроутил, Джо Ловано және Джанлуиги Тровesi сияқты бірнеше джаз музыканттары альт-кларнетте орындады. Гектор Берлиоз өзінің "Оркестрлеу және аспаптану туралы" еңбегінде альт-кларнет туралы: "Бұл өте әдемі аспап, ол барлық жақсы құрылған оркестрлерде өз орнын алуға тиіс" деді.

Ерекшелігі

Альт-кларнет тобының партиясы 20 және 21 ғасырлардағы үрлемелі оркестр әдебиетінде сақталады. Көп түс қосуды қалайтын дирижерлер көбінесе кларнетшілерді осы аспапқа ауыстырады. Көп жағдайда альт-кларнет концерттік оркестрдің кең ауқымындағы кларнет секциясының гармониялық құрамында маңызды рөл атқарады. Перси Грейнгердің «Линкольншир Пози» үрлемелі оркестрлік шығармасында ерекше альт-кларнет соли бар. Оркестрдегі маңызды мысал – Игорь Стравинскийдің «Трени» шығармасы, онда әдеттегі Е орнына F күйіндегі аспап талап етіледі, сондай-ақ төменгі C дыбысын алуға мүмкіндік беретін кілттері бар (сол себепті бассет-мүйізден ажырату қиын). Стравинский «Ж.Ф.К. үшін элегиясында» (1964) Е күйіндегі әдеттегі альт-кларнетті пайдаланады. Жозеф Холбрукқа бұл аспап ұнаған сияқты. Ол «2-симфония Аполлон және теңізшіде» альт-кларнетке арналған күрделі партия жазды. Үрлемелі оркестрде және кларнет хорында альт-кларнет ансамбльге дыбыстық күш қосады, себебі ол төменгі ноталарды ойнай алады, сонымен қатар альт-кларнеттің жоғарғы регистріндегі ең әдемі ноталардың (жазылған C-ден F-ге дейін) биіктігі B сопрано кларнеттің нашар дыбысталатын ортаңғы регистріндегі ноталармен (жазылған F-ден B-ге дейін) сәйкес келеді.

Ансамбльдік музыка

Альт-кларнет 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында марш-оркестрлерден басқа жерлерде аздап қана қолданысқа түсті. Қазіргі композиторлардың арасында, әсіресе кларнет хорына музыка жазатындардың арасында оның танымалдығы сәл артқан.

Альт-кларинет үшін соло музыкасы

Альт-кларинетке арналған соло репертуары өте шектеулі, оның көп бөлігі бастапқыда бассет-горнға арналған шығармалардың транскрипцияларынан тұрады. Алғашқыда альт-кларнет пен фортепианоға арналған композициялардың қатарына Франклин Стовердің "Pastorale & Passepied" (F тонындағы бассет-горнға арналған қосымша партиясымен), Фрэнк Маккартидің "Сонатасы", Дэвид Беннетттің "Dark Wood", Уильям Прессердің "Ариеттасы", Альфред Ридтің "Серената және Сарабанда" және Норман Хеймнің "Сонатасы" кіреді. Карлхайнц Стокхаузен альт-кларнет және бассет-горн үшін де шығармалар жазған.

Номенклатурадағы айырмашылықтар

Саксфондар сияқты жаңа аспаптар отбасымен салыстырғанда, әртүрлі өлшемдегі кларнеттерді атау үшін қолданылатын терминдер дәстүрге және аймақтық ерекшеліктерге көбірек сүйенеді, және олар толыққанды келісімді емес. Көпке таныс B және A кларнеттері, техникалық тұрғыдан сопрано аспаптары болғанымен, академиялық ортадан тыс жерлерде осылай аталмайды. "Тенор" кларнеті дерлік жоқ, ал "бас кларнет" атауы түсінікті болғанымен, оның альт кларнетімен байланысы оны кларнеттер отбасындағы тенор аспабының орнына қояды. Кейбір авторлар альт кларнетін "тенор" деп атаудың дұрыс екенін жазады. Мұндай шатасуға себеп – бас кларнеттен төменгі дыбыстық диапазонға ие контрабас кларнетінің кейде "контральто кларнет" деп аталуы. Кларнеттің кең диапазоны (үш октавадан асады) және оның алғашқы екі октавасын ескерсек, бұл классификация саксофон отбасына берілген классификациямен салыстыруға мүмкіндік береді. B және A кларнеттеріндегі "сопрано" кларнеттері ең төменгі октаваларын альт саксофонымен бөліседі (B кларнеті үшін жарты тон айырмасымен). E альто кларнетінің диапазоны көбінесе тенор саксофонынан бір тон төменге дейін жетеді. B, A және C кларнеттерінің "сопрано" диапазонындағы аспаптар партитурадағы жоғары ноталарды орындауға толыққанды қабілетті, бірақ олар оны көбінесе "кларион" және "альтиссимо" регистрлерінде орындайды. Төменгі регистрдегі аспаптар, түсінікті себептермен, "халумеу" регистрінде жиі қолданылады, бұл салыстырмалы түрде төменгі диапазонды білдіреді. Сондай-ақ, Моцарт және кларнетист Антон Штадлер заманынан бастап композиторлар кларнеттің төменгі регистрінің бай дыбыстарын қалай бастады, және бұл кларнеттер отбасының оркестрдегі үрлемелі аспаптар тобындағы әріптестеріне қарағанда төменгі диапазонға ие болуына әсер еткен болуы мүмкін.

Жел топтарында альт кларинет бөлшектері

1940-жылдардың соңында стандартты үрмелі оркестрден альт-кларнетті жою туралы пікірталас болды. Мұның себептері оның салыстырмалы түрде төмен дыбыс деңгейі, оның партиясын басқа аспаптар жиі қайталайтындығы және шығындармен байланысты болды. Осыған байланысты, бастауыш және орта мектептердегі оқушыларға арналған оркестрлік музыканы басып шығарушылар альт-кларнетке арналған партияларды жиі қысқартады. Кәсіби оркестрлер көбінесе альт-кларнетке жеке орын бөледі, сондықтан американдық мектептер мен колледждердің көпшілігіндегі қазіргі заманғы үрмелі оркестрлерде кларнеттердің толық отбасы кездеседі. Альт-кларнет – кларнет хорының маңызды бөлігі, онда ол көбінесе мелодияны октава бойынша екі еселейді және дискінт (требль) мен бас дауыстар арасындағы ортаңғы солистік дауыс ретінде жиі қолданылады.