Кіріспе

Еуфоний – орташа өлшемді, 3 немесе 4 клапанды, көбінесе компенсациялық, конустық саңылаулы, тенорлық дыбыс беретін қола аспап. Оның атауы ежелгі грек тіліндегі εὔφωνος (euphōnos) сөзінен шыққан, ол "жақсы дыбысталатын" немесе "әдемі дыбысты" білдіреді (εὖ (eu) – "жақсы" немесе "құлай", φωνή (phōnē) – "дыбыс", демек "жақсы дыбыс"). Еуфоний – клапанды аспап. Көбінесе қазіргі модельдерде поршеньді клапандар қолданылады, бірақ роторлық клапандары бар модельдер де кездеседі. Еуфонийге арналған музыкалық шығармалар бас кілтінде транспозицияланбаған аспап ретінде немесе до реңінде транспозицияланған аспап ретінде жазылуы мүмкін. Британдық қола аспаптар оркестрінде ол әдетте до реңіндегі аспап ретінде қарастырылады, ал американдық оркестр музыкасында партиялар до немесе бас кілтінде немесе екеуінде де жазылуы мүмкін. Еуфонийде ойнайтын адамды еуфонист, еуфониумшы немесе жай ғана еуфоний ойнаушы деп атайды.

Атауы

Эуфоний – қола аспаптар отбасының мүшесі, әсіресе, көптеген туыстары бар төменгі қола аспаптардың бірі. Ол баритон мүйізіне өте ұқсас. Ең басты айырмашылығы – баритон мүйізінің конустық бөлігінің диаметрі эуфонийдікінен әдетте кішірек болады. Американдық баритон, аспаптың алдыңғы жағында үш клапан және иілген, алға қарай бағытталған құбыршасы бар, 20-шы ғасырдың көп бөлігінде американдық мектептердегі оркестрлерде кеңінен таралды, оның салмағы, пішіні және құрылымы марш-оркестрлердің қажеттіліктеріне сай келді. Бұл аспап классикалық баритон мүйізі мен эуфонийдің арасындағы конустық-цилиндрлік гибрид болғанымен, оркестр жетекшілері мен композиторлар оны «баритон» деп атады, осылайша Америка Құрама Штаттарында терминология шатасуына себеп болды. 19-шы ғасырдың соңындағы бірнеше музыка каталогтары (мысалы, Pepper және Lyon & Healy) E және BB бас аспаптарынан ажырату үшін «B бас» деп аталатын эуфонийге ұқсас аспапты сатты. Бұл каталогтардағы суреттерде B бас баритонға қарағанда қалыңрақ түтіктерге ие болды, екеуінде де үш клапан болды. Соған сәйкес, барабан және керней корпусы «басс-баритон» аспабын енгізіп, оны баритоннан ажыратты. Үш клапанды B бас аспабының қалың түтіктері күшті жалған дыбыстарды шығаруға мүмкіндік берді, бұл педаль тізіміне хроматикалық қол жеткізуді қамтамасыз етті. Фердинанд Соммер бұл аспапқа алғаш рет «еуфоний» деген ат берген. Кейде оны B тенор туба деп те атайды, бірақ бұл атау тубаның басқа түрлеріне де қатысты болуы мүмкін. Партитураларда кездесетін басқа тілдердегі атаулары да мағынасыз болуы мүмкін. Оларға француз тіліндегі basse, saxhorn basse және tuba basse; неміс тіліндегі Baryton, Tenorbass және Tenorbasshorn; итальян тіліндегі baritono, bombardino, eufonio және flicorno basso жатады. «Британдық стильдегі» компенсациялық эуфонийді 1874 жылы Boosey & Co компаниясының Дэвид Блейкли жасады және одан бері Ұлыбританияда қолданылып келеді, оның негізгі құрылымы көбінесе өзгерген жоқ. Қазіргі заманғы эуфоний жасаушылар аспаптың құрылысын одан әрі жетілдіру үшін жұмыс істеп жатыр. Адамс және Бессон сияқты компаниялар осы бағытта жетекшілік етеді. Адамс эуфонийлері реттелетін қорғасын түтік қабылдағышын жасады, бұл ойнаушыларға аспаптың тембрін қалауынша өзгертуге мүмкіндік береді. Бессон негізгі күйлендіру слайдын реттеуге мүмкіндік беретін, интонацияны жақсартуға көмектесетін икемді механизмді енгізгені үшін танымал.

Құрылымы мен жалпы сипаттамалары

Тенор тромбоны сияқты эвфоний де B концертімен келісіледі. Эвфоний сияқты клапанды қола аспап үшін, егер клапандар қолданылмаса, аспап B гармониялық қатарының жартылай ноталарын шығарады. Әдетте, эвфоний тромбон сияқты транспозицияланбайтын аспап ретінде оркестрленеді, бас кілтінде концерттік биіктікте жазылады, ал жоғары бөлімдер тенор кілтінде болады. Көптеген концерттік духовой оркестрлерінде үлкен тоғызыншы интервалмен төмендетілген эвфоний ноталары кездеседі: британдық үлгідегі қола оркестрінде эвфоний музыкасы әрқашан осылай жазылады. Континенттік Еуропаның духовой оркестрлерінде эвфонийге арналған ноталар бас кілтінде жазылуы мүмкін, B транспозициялық аспап ретінде, жазылғаннан бір үлкен секунды төмен естіледі. Кәсіби модельдерде үш жоғарғы клапан болады, олар оң қолының үш саусағымен ойнатылады, сондай-ақ төртінші клапан, әдетте аспаптың оң жағында, сол қолының көрсеткіш саусағымен ойнатылады; мұндай аспап осы беттің жоғарғы бөлігінде көрсетілген. Мұндай модельдерде E2 төменгі ноталардың интонациялық мәселелерін шешу үшін «тізелер» болады. Бастауыш модельдерде көбінесе үш жоғарғы клапан болады, ал кейбір орта деңгейдегі «оқушы» модельдерде төртінші жоғарғы клапан болуы мүмкін, ол оң қолының төртінші саусағымен ойнатылады. Компенсациялық жүйелерді жасау қымбатқа түседі және компенсацияланған және компенсацияланбаған модельдер арасында бағаның айтарлықтай айырмашылығы бар. Клапандар мен компенсациялық жүйе туралы толық ақпарат алу үшін қола аспаптар туралы мақаланы қараңыз. Эвфонийдің кең диапазоны бар, орта деңгейдегі ойнаушылар үшін E2-ден F4-ке дейін (ғылыми биіктік нотациясын пайдалану). Кәсіби ойнаушылар үшін бұл диапазон B0-ден B5-ке дейін жете алады. Аспаптың клапандық құрылысына байланысты ең төменгі ноталар өзгереді. Барлық аспаптар E2-ге дейін хроматикалық, бірақ төрт клапанды аспаптар оны кем дегенде C2-ге дейін кеңейтеді. Компенсацияланбаған төрт клапанды аспаптар E2-ден C2-ге дейін интонациялық мәселелерге тап болады және төменгі B1 нотасын шығара алмайды; компенсацияланған аспаптар мұндай интонациялық мәселелерге тап болмайды және төменгі B1 нотасын ойната алады. B1-ден төмен «педальдік диапазон» орналасқан, яғни аспаптың гармониялық қатарының негізгі ноталары. Олар эвфонийде басқа қола аспаптарға қарағанда оңай шығарылады, ал диапазонның кеңдігі аспаптың маркасына байланысты. Осылайша, төрт клапанды компенсацияланған аспапта ең төменгі нота B0 болады, кейде «қос педальді B» деп аталады, ол бас кілтінен алты сызықпен төмен орналасқан. Корнет, флюгельгорн, валторна және туба сияқты конустық құбырлы аспаптар сияқты, эвфонийдің құбыры (клапандық бөлімдегі цилиндрлік құбырдан басқа) ұзындығы бойына біртіндеп диаметрі ұлғаяды, нәтижесінде цилиндрлік құбырлы аспаптарға (мысалы, труба, тромбон, судрофон және баритон) қарағанда жұмсақ және мейірімді дыбыс шығады. Эвфонийдің ерекше дыбысын нақты анықтау қиын болса да, көптеген ойнаушылар идеалды дыбыстың қараңғы, бай, жылы және жұмсақ екеніне келіседі, онда қаталдық жоқ. Бұл британдық және американдық ойнаушылардың таңдаған әртүрлі модельдеріне де байланысты. Эвфонийдің саусақтары труба мен тубаның саусақтарынан ешқандай айырмашылыққа ие болмаса да, эвфонийді жаңа бастаған музыканттар басқа қола аспаптарды жаңа бастағандарға қарағанда интонация, жауап және диапазонмен байланысты айтарлықтай қиындықтарға тап болады.

Өтемақы

Компенсациялық эвфония кәсіби музыканттардың арасында кең таралған. Ол үш тік клапан және бір бүйір клапаннан тұратын үш плюс бір клапан жүйесін қолданады. Компенсациялық клапан жүйесі аспаптың төменгі регистрінде дұрыс интонацияға қол жеткізу үшін, әдетте үш тік клапанның арт жағынан шығатын қосымша түтіктерді пайдаланады. Бұл регистр E2-ден B1-ге дейін. Барлық төрт клапанды және үш плюс бір клапанды эвфониялар компенсацияланған емес. Тек қосымша түтіктермен жабдықталғандары ғана компенсацияланған болып саналады. Бұрын үш клапанды компенсациялық эвфониялар да болған. Бұл конструкция C2 және B1 ноталарын дұрыс таңдау үшін, үш плюс бір компенсациялық модельдер сияқты, қосымша түтіктерді қолданды. Бұл үш клапанды компенсациялық конструкция әлі де британдық үлгідегі баритон мүйіздерінде, көбінесе кәсіби модельдерде қолданылады.

Қос қоңырау

Америка Құрама Штаттарына тән ерекшелік – қос қоңыраулы еуфоний, негізгі қоңыраудан өзге кішкентай қоңырауға ие; орындаушы қосымша клапанды қолдану арқылы әлдебір бөлімдерде немесе тіпті жеке ноталарда қоңырауды ауыстыра алады, бұл клапан сол қолмен басқарылады. Кішкентай қоңырау тромбонның дыбысын имитациялау үшін жасалған (оның цилиндрлі саңылауы бар) және, мүмкін, тромбонның қолданылуы шектеулі болған жағдайларда орындау үшін арналған. Дегенмен, дыбыс пен тембрдің айырмашылығы тыңдаушыға қаншалықты байқаларлық болды деген мәселе даулы. Мишель Раффайоло 1880 жылға дейін Патрик С. Гилмор тобы арқылы АҚШ-та бұл аспапты таныстырды, және ол бірнеше онжылдық бойы мектептер мен әскери оркестрлерде кеңінен қолданылды. Гарольд Брасч (төмендегі "Маңызды орындаушылар тізіміне" қараңыз) шамамен 1939 жылы британдық үлгідегі компенсациялық эвфонияны АҚШ-қа әкелді, бірақ қос қоңыраулы эвфоний 1950 және 1960 жылдарға дейін де қолданыста болған болуы мүмкін. Қалай болғанда да, қазір олар сирек кездеседі (Конн компаниясының 1940 жылдардағы, ал Кинг компаниясының 1960 жылдардағы каталогтарында соңғы рет кездеседі) және жас орындаушыларға көбінесе беймәлім. Олар қазір Мередит Уилсонның "The Music Man" мюзикліндегі "Жетпіс алты тромбон" әнінде айтылуы арқылы танымал.

Жүргізу

Маршылық эуфониялар маршылық оркестрлерде және барабан мен кернейлер корпустарында қолданылады. Әдетте барабан корпусында екі баритон партиясы және бір эуфония партиясы болады, эуфония салыстырмалы түрде төменгі партияларды орындайды. Кейбір корпус (мысалы, Blue Devils) тек баритон немесе олардың қосындысын емес, барлық эуфония бөлімдерін де қолданады. Мектептердегі маршылық оркестрлерде екеуі де жиі алмастырылып қолданылады. Өндірушіге байланысты, бұл аспаптардың салмағы орташа маршылаушыға қиын болуы мүмкін және жаттығулар мен өнер көрсетулер кезінде ұстап тұруға көп күш қажет, бұл оң қолдың кіші саусағындағы жүйке проблемаларына, сол қолдағы қабыршаққа және мүмкін арқа мен қол проблемаларына әкелуі мүмкін. Маршылық эуфониялар мен маршылық баритондарда әдетте 3 клапан болады, ал стандартты эуфонияда 4 клапан болады. Маршылық эуфонияның тағы бір түрі – түрлендірілетін эуфония. Жақында кеңінен өндірілетін бұл мүйіз түрлендірілетін тубаға ұқсайды, концерттік тік күйден сол немесе оң иықтағы алға қарай бағытталған құбырға ауысуға мүмкіндік береді. Бұларды негізінен Jupiter немесе Yamaha өндіреді, бірақ арзан нұсқаларын да табуға болады.

Бес клапан

Бес клапанды эвфоний (компенсацияланбаған) – 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Ұлыбританияның Besson музыкалық аспаптар компаниясы және Манчестер музыкалық аспаптар компаниясының Highams компаниясы өндірген эвфонийдің өте сирек кездесетін түрі. Higham және Besson компанияларының Clearbore бес клапанды эвфонийі экономикалық болғанмен, кеңінен қолданылмады. Besson бес клапанды эвфонийі стандартты үш поршеньді клапандарға ие болды, олар көлденең орналасқан, үстіңгі жағында емес, сондай-ақ қосымша екі поршеньді клапанға ие болды. Стандартты эвфонийде дыбыс шығару үшін сегіз түрлі саусақ қою және саусақ қоймау позициясы бар. Besson және Highams "clearbore" модельдерінің сирек кездесетін төртінші және бесінші қосымша "жанама" клапандары мүмкін саусақ қою және саусақ қоймау позицияларын сегізден отыз екіге дейін өзгертеді. "Бес клапанды эвфоний" термині сол кезде әртүрлі мыс аспаптар компаниялары жасаған екі қоңыраулы эвфонийдің түрлеріне қатысты емес. Кейбір екі қоңыраулы эвфонийлерде бес клапан болған, бесінші клапан басқа төртеуімен бірге немесе жағынан бөлек орналасқан, бірақ екі қоңыраулы бесінші клапан дыбысты екінші, кіші тромбон өлшемді қоңырауға ауыстыру үшін қолданылған, аспаптың саусақ қою биіктігін өзгерту үшін емес. Сондай-ақ, Cerveny музыкалық аспаптар компаниясы бүгінде бес тік айналмалы клапанды бірнеше эвфоний өндіреді, бірақ бұл осыған байланысты емес, жақында жасалған жаңалық.

Белгілі еуфонияшы

Неміс Фердинанд Сомер, егер Мориц пен Сакстың мүйіздерінің табиғатында эвфонияға ұқсас болған деген мәлімдемелерді ескермесек, 1843 жылы Сомерхорн ретінде эвфонияны ойлап тапқаннан бөлек, мүйіздің солисті ретінде, аспапты түсінуді маңызды түрде дамытып, өзгерте білген алғашқы эвфонияшы болып саналады.

Ұлыбритания

Альфред Джеймс Фази (1834–1888), ағылшын офиклид, баритон және эвфоний орындаушысы, баритон саксофонының құрылымын өзгертіп, оның ішкі диаметрін кеңейтіп, дыбыстық резонансын арттырған адам. Осылайша ол алғашқы нағыз эвфонийді жасап, оны орындаушы ретінде және тенор құбырлы аспаптарды оқытуға арналған алғашқы оқулықтың авторы ретінде танымал етті. Стивен Мид, ағылшын эвфоний солисі және Корольдік Солтүстік музыка колледжінің профессоры, британдық эвфоний дыбысын жетілдірудегі халықаралық деңгейдегі жетістіктерімен белгілі. Бригхаус және Растрик тобының бас эвфониясы, Стивен Мидтің шәкірті Дэвид Торнтон, бірнеше маңызды халықаралық сайыстарда жеңіске жетіп, радио және жазбалар арқылы британдық эвфоний дыбысын одан әрі дамытқан.

Америка Құрама Штаттары

Симон Мантия (1873–1951), 20-ғасырдың басында итальяндық-американдық баритон мүйіз / эвфоний виртуозы және тромбон орындаушысы. Соуза және Прайор тобында солист ретінде ойнаған Мантия, АҚШ-та оркестрлік емес аспапты алғаш рет жазған және танымал еткен эвфоний виртуозы болды. Леонард Фальконе (1899–1985), итальяндық-американдық баритон / эвфоний солисі, аранжировщик, профессор, Мичиган мемлекеттік университетінің тобының директоры және көптеген белгілі эвфоний орындаушыларының ұстазы. Фальконе опералық, құштар баритон стилін дамытты және Леонард Фальконе атындағы Халықаралық Туба және Эвфоний фестивалінің құрметті иесі болды, бұл фестиваль АҚШ-тағы аспаптың ең маңызды арнасы. Артур В. Леман (1917–2009), американдық эвфоний солисі, «Арт» деп танылған, жазушы, АҚШ Теңіз әскерлерінің тобының мүшесі, «Эвфоний өнері» сияқты еңбектердің белгілі эвфоний авторы. Леман Гарольд Браш және Симон Мантияның шәкірті болды және Мантия бастаған, вибратосыз бай, дыбыстық эффекттің тұжырымдамасын дамытты. Брайан Боуман, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тобының (1971–1975) және АҚШ Әуе күштерінің тобының (1976–1991) бұрынғы солисі; Солтүстік Техас университетінде эвфоний профессоры, «Тромбон және эвфонийге арналған Арбан әдістемесі» журналының редакторларының бірі. Боуман Фальконе жазбаларында естілген терең құмарлықпен ағылшын дыбысының үйлесімін жаңартты, жазу, оқыту және Карнеги залындағы алғашқы эвфоний концерті арқылы 20-ғасырдың соңындағы ең танымал американдық орындаушыға айналды. Бернард Атвелл МакКинни, кейіннен Киан Завади (1932 жылы туған), джаз тромбонисі және эвфоний ойнаушы, соңғы аспаптағы сирек кездесетін джаз солистерінің бірі.

Жапония

Тору Миура, Кунитачи музыка колледжінің эвфония профессоры; солист және оқытушы, ол аспапты дамытуға қосқан үлесі үшін Халықаралық туба-эвфония қауымдастығының (бұрынғы TUBA) өмір бойы жетістіктері үшін сыйлығымен марапатталды.

Бразилия

Иринеу де Альмейда (Иринеу Батина деп аталады) (1863–1916), бразилиялық музыканың алғашқы типтік жанры – хоро жанрының ең ықпалды музыканттары мен профессорларының бірі. Иринеу белсенді композитор, эвфониумда орындайтын музыкант, офиклеидші және профессор болды. Ол 1900 жылдан бастап Рио-де-Жанейрода бразилиялық музыканың алғашқы коммерциялық жазбаларына қатысып, композитор, солист және контрапунктист ретінде эвфониум мен офиклеидті ойнады. Де Альмейда сонымен қатар кейіннен хоро жанрының ең маңызды дамытушысы және бразилиялық музыка тарихындағы ең маңызды шығармашылдардың бірі болған Pixinguinha-ның ұстазы болды. Иринеу Батина мен оның замандастарының арқасында бомбардино хоро жанрының маңызды бөлігіне айналды, ал хоро – Бразилияның рухани емес мәдени мұрасы болып табылады.

Репертуар

Эуфоний репертуары жеке орындауға арналған шығармалар мен оркестрлік, немесе көбінесе концерттік духовой оркестрге арналған партиялардан тұрады. 1843 жылы ойлап табылғалы бері эуфоний ансамбльдерде маңызды рөл атқарып келеді, бірақ жеке орындауға арналған шығармалар 1960 жылға дейін азау болды, олар негізінен бірнеше жеңіл пьесалардан құралды. Алайда, содан бері эуфоний репертуарының кеңдігі мен тереңдігі күрт артты. Қазіргі заманда Стивен Мидтің “Euphonium World” сериясы және “Euphonium.com” ұйымының “Beyond the Horizon” сериясы арқылы көптеген жаңа тапсырыстар, репертуарды дамыту және насихаттау жұмыстары жүзеге асырылуда. Сонымен қатар, көптеген орындаушылардың жаңа тапсырыстары жасалып, 2008 және 2009 жылдары Брайан Мейкснер (Либби Ларсон), Адам Фрей (Euphonium Foundation Consortium) және Джейсон Хэм (Дэвид Гиллингэм) ұйымдастырған ірі консорциумдық тапсырыстар көбейді. Эуфонийдің, оның алдыңғылары – серп және офиклеидпен салыстырғанда, кең диапазонды және осы диапазон бойында бай, жағымды дыбысқа ие екені анық болды. Ол дыбыс сапасы мен интонация жағынан икемді, әртүрлі ансамбльдермен үйлесімді болды, бұл оған композиторлар мен дирижерлер арасында, әсіресе Ұлыбританиядағы қола оркестрлеріндегі негізгі тенор дауыстың жеке орындаушысы ретінде бірден танымал болуына себеп болды. Сондықтан, британ композиторлары – олардың кейбіреулері қола оркестрлері үшін жазған – 20 ғасырдың басында концерттік оркестр үшін түпнұсқалық музыка жаза бастағанда, эуфонийді ұқсас рөлде пайдаланғаны таңқаларлық емес. 1930 және 1940 жылдары американдық композиторлар концерттік оркестрді жеке өнер түрі ретінде жаза бастағанда, олар британдық қола және концерттік оркестр дәстүрін эуфонийді негізгі тенор дауыстың жеке орындаушысы ретінде пайдалануды жалғастырды. Бұл композиторлар эуфонийді тек лирикалық қабілеті үшін бағалады дегенді білдірмейді. Шындығында, концерттік оркестр әдебиетін зерттеу эуфонийдің “шеберліктің барлық түрлерін меңгерген” аспап екенін көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай, эуфонийді алғашқы күндерінен бастап композиторлар мен оркестрлік ұйымдастырушылар қолдағанмен, оркестрлік композиторлар бұл мүмкіндікті толыққанды пайдаланбады. Дегенмен, бірнеше оркестрлік шығармалар бар, олардың кейбіреулері стандартты репертуарға жатады, онда композиторлар Вагнер тубасы сияқты аспаптарды қолданған, олардың орнына қазіргі уақытта эуфоний жиі қолданылады. Желді аспаптар мен оркестрлерде эуфонийді кеңінен пайдаланудың ұзақ тарихына қарағанда, шамамен қырық жыл бұрын эуфонийге арналған жеке әдебиет мүлдем болмады, ал эуфоний ойнаушылары басқа аспаптардың шығармаларын орындауға мәжбүр болды. Ақыр соңында, аспаптың жоғарыда талданған көп қырлы мүмкіндіктерін ескере отырып, көптеген аспаптарға арналған жеке орындауға арналған шығармаларды эуфонийде орындауға оңай бейімдеуге болады. Эуфоний немесе оның саксофон туыстары үшін жазылған ең ерте сақталған жеке шығарма – Амилкаре Понкиеллидің “Фликорно бассоға арналған концерт” (1872). Осыдан кейін шамамен бір ғасыр бойы эуфонийге арналған жеке репертуарда оншақты ғана виртуоздық шығармалар болды, олардың көпшілігі жеңіл сипатта болды. Алайда, 1960 және 1970 жылдары американдық композиторлар “жаңа мектептің” бірінші шығармаларын жаза бастады, олар эуфонийге арналған жеке шығармалар еді. Содан бері эуфонийге арналған жеке репертуар кеңінен өсті. Төрт онжылдықтың ішінде жеке шығармалар саны дерлік нөлден мыңдаған шығармаға дейін жетті. Көптеген композиторлар эуфонийдің керемет жеке орындау мүмкіндіктерін біліп, жаңа шығармалармен тесситура, төзімділік, техникалық талаптар және кеңейтілген техникалар тұрғысынан “шекараны кеңейтуде”. Соңында, эуфоний, бірнеше бастамашыл адамдардың арқасында, джаз, поп және басқа концерттік емес орындалу орындарында өз орнын табуды бастады. Популярлы музыка әлеміндегі белгілі эуфоний ойнаушысы – Дон МакГлашан, Жаңа Зеландиялық музыкант. Ол өзінің музыкалық мансабын оркестрлік қола аспапшы ретінде бастады, содан кейін Blam Blam Blam және The Mutton Birds сияқты топтармен танымал музыкада табысқа жетті.