Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ароматты сәндік шөп, Lamiaceae.
Aromatic ornamental herb, Lamiaceae
Monarda didyma, қызыл библэм, қызыл монарда, бергамот немесе Освего шайы – Ламиакея тұқымдасына жататын, Солтүстік Американың шығысынан, Мэйннен батысқа қарай Онтарио мен Миннесотаға және оңтүстікке қарай Солтүстік Джорджияға дейін таралған ароматты шөп. Оның иісі бергамот апельсиніне ұқсас, ол Эрл Грей шайын хоштандыру үшін қолданылады. Туыстың атауы 1569 жылы алғашқы американдық флораны сипаттаған Николас Монардес есімінен шыққан.
Monarda didyma, the crimson beebalm, scarlet beebalm, scarlet monarda, Eau de Cologne plant, Oswego tea, or bergamot, is an aromatic herb in the family Lamiaceae, native to eastern North America from Maine west to Ontario and Minnesota, and south to northern Georgia. Its odor is considered similar to that of the bergamot orange, which is used to flavor Earl Grey tea. The genus name comes from Nicolas Monardes, who described the first American flora in 1569.
Сипаттама
M. didyma - биіктігіне дейін өсетін және таралатын көпжылдық өсімдік. Жапырақтары орташа жасылдан терең жасылға дейін, ұзындығы , жұмыртқа тәрізді немесе жұмыртқа-шабыт тәрізді, тікенекті жиектері бар, төртбұрышты, қуыс сабақтарда қарама-қарсы орналасқан. Жапырақтарын езіп жібергенде иісі минтке ұқсайды.
M. didyma is a perennial plant that grows to in height and spreads The medium to deep green leaves are long, shaped ovate to ovate lanceolate, with serrate margins, placed opposite on square, hollow stems. The leaves are minty fragrant when crushed.
Экология
Бұл өсімдік құмырсқаларды тартады және скиф сфинксі, малина пирустасы және апельсин жаңғағы көбелегінің дернәсіліне жайлы орта.
This plants attracts hummingbirds and is a larval host to the hermit sphinx, raspberry pyrausta, and orange mint moth.
Қолданылуы
Қызғылт қызыл балмұздақ өз өсіп-өнімді жерінде де, одан тыс жерлерде де сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі; ол АҚШ-тың батысында, сондай-ақ Еуропа мен Азияның кейбір аймақтарында табиғи түрде тараған. Толық күн сәулесінде жақсы өседі, бірақ жеңіл көлеңкеге төзімді және ылғалды, бірақ жақсы дренаждалған топырақта гүлдейді. Гүлдің әртүрлі түсіне ие бірнеше сорттары бар, олар ақтан қызғылт, қызғылт қызыл және күлгін түстерге дейін өзгереді. Балмұздақ көптеген үндістер, соның ішінде Қара аяқты тайпасы арасында дәрілік өсімдік ретінде ұзақ тарихқа ие. Қара аяқты тайпасы бұл өсімдіктің күшті антисептикалық қасиетін мойындап, тері инфекциялары мен ұсақ жараларды емдеу үшін одан жасалған балаусаларды қолданған. Тіс шіруі мен жегінің қабынуынан туындаған ауыз және жұтқыншақ инфекцияларын емдеу үшін де осы өсімдіктен жасалған шөп шайы қолданылған. Балмұздақ – антисептикалық тимолдың табиғи көзі, ол қазіргі заманғы ауыз шаю құралдарының негізгі белсенді компоненті болып табылады. Винебаго тайпасы балмұздақтан жасалған шөп шайын жалпы күш беруші ретінде пайдаланған. Сондай-ақ, үндістер оны ішек газдарын кетіруге арналған карминативтік шөп ретінде де қолданған. Нью-Йорк штатының Освего қаласындағы үндістер осы өсімдіктің жапырақтарынан шай жасап, оған кең таралған атауын берген.
Crimson beebalm is extensively grown as an ornamental plant, both within and outside its native range; it is naturalized further west in the United States and also in parts of Europe and Asia. It grows best in full sun, but tolerates light shade and thrives in any moist, but well drained soil. Several cultivars have been selected for different flower color, ranging from white through pink to dark red and purple. Beebalm has a long history of use as a medicinal plant by many Native Americans, including the Blackfoot. The Blackfoot people recognized this plant's strong antiseptic action, and used poultices of the plant for skin infections and minor wounds. An herbal tea made from the plant was also used to treat mouth and throat infections caused by dental caries and gingivitis. Beebalm is a natural source of the antiseptic thymol, the primary active ingredient in modern commercial mouthwash formulas. The Winnebago used an herbal tea made from beebalm as a general stimulant. It was also used as a carminative herb by Native Americans to treat excessive flatulence. The Native Americans of Oswego, New York, made the leaves into a tea, giving the plant one of its common names.