Кіріспе

Американдық фармаколог Альфред Гудман Гилман (1 шілде 1941 – 23 желтоқсан 2015) – американдық фармаколог және биохимик. 1994 жылы Мартин Родбеллмен бірге «G протеиндерін және олардың жасушадағы сигналдарды жеткізудегі рөлін ашқандары үшін» физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Гилман, орташа аты Луис С. Гудманмен бірлесіп «Терапияның фармакологиялық негіздері» атты еңбекті жазған Альфред Гилманның ұлы болды. Ол Йель университетінде биология мамандығы бойынша, биохимияға баса назар қойып бакалавр дәрежесін алды. 1962 жылы бітіргеннен кейін, ол Аллан Коннимен бірге Burroughs Wellcome & Company компаниясында жұмыс істеді, нәтижесінде оның алғашқы екі ғылыми мақаласы жарық көрді. Эрл Уилбур Сазерленд-тің ықпалымен, ол Кас Вестерн Резерв университетінің медицина мектебінде медицина докторы және философия докторы бағдарламасына қабылданды. Ол 1969 жылы аталған ғылыми дәрежелерді алды. Содан кейін 1969-1971 жылдар аралығында Маршалл Ниренбергпен жұмыс істеу үшін Ұлттық денсаулық сақтау институтына барды. Гилман 1971 жылы Вирджиния университетінің медицина мектебінде фармакологиядан көмекші профессор, ал 1977 жылы толық профессор атанды. 1981 жылдан бастап ол Техас университетінің Оңтүстік-Батыс медициналық орталығындағы фармакология кафедрасын басқарды. 2009 жылы зейнетке шыққаннан кейін Техас штатындағы қатерлі ісіктерді алдын алу және зерттеу институтының бас ғылыми кеңесшісі болып тағайындалды. 2012 жылы ол осы қызметтен қанағаттанды. Ол Regeneron Pharmaceuticals компаниясының және Cellular Signaling Alliance ұйымының негізін қалаушысы болды. 2005 жылдан бастап Eli Lilly and Company компаниясының директоры қызметін атқарды. G протеиндері – жасушалық мембранадағы рецепторлардың (G протеинмен байланысқан рецепторлардың) жасуша сыртынан белсенділігі мен жасуша ішіндегі әрекеттері арасындағы маңызды делдал. Родбелл 1960 жылдары ГТФ-ның жасушалық сигнализация процесіне қатысқанын көрсетті. Ал Гилман ГТФ-мен өзара әрекеттесіп, жасуша ішінде сигнализация каскадасын іске қосатын, соның нәтижесінде G протеиндері деп аталатын ақуыздарды ашты. Ол өзінің еңбектері үшін 1984 жылы Канаданың Гайрднер қорының халықаралық сыйлығын, 1989 жылы Альберт Ласкердің негізгі медициналық зерттеулер сыйлығы мен Луиза Гросс Хорвиц сыйлығын алды. Ол сонымен қатар Ұлттық ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі, Американдық онкологиялық зерттеулер академиясының мүшесі және 2013 жылдан бастап (немесе одан бұрын) Ұлттық ғылым білім беру орталығының кеңесші кеңесіне сайланды.

Ерте өмір

Гилман Нью-Хейвенде, Коннектикутта дүниеге келді, ол кейінірек айтқандай, аузында "ғылыми/академиялық күміс қасықпен", "немесе, мүмкін, шүберекпен (бірақ итар арамен емес)". Оның ата-анасы Мейбел (Шмидт) және Альфред Гилман болды, ол Йель медицина мектебінің профессоры және классикалық фармакология оқулығының авторларының бірі – Гудман мен Гилманның «Терапияның фармакологиялық негіздері» (фармакологияның «көк Киелі кітабы» деп аталды). Оның ортаңғы аты оқулықтың авторларының бірі Луис С. Гудманның құрметіне берілген. Кітап 1941 жылы, оның туған жылы жарық көрді. Оның досы Майкл Стюарт Браун (ол да 1941 жылы туған, кейіннен 1985 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты) Гилманды «әрине, оқулықпен аталған жалғыз адам» деп әзілдеген. Оның үлкен әпкесі Жоанна Гилман болды. Ол Нью-Йорктің Уайт-Плейнс қаласында өсті, ал әкесі Колумбия университетінде және Альберт Эйнштейн медицина колледжінде жұмыс істеді. Ол Йель университетінде ғылымды оқыды. Оның алғашқы ғылыми жобасы – Фрэнсис Криктің адаптерлік гипотезасын тексеру болды. Ол Мелвин Симпсонның зертханасында жұмыс істеді, онда ол өзінің болашақ әйелі Кэтрин Хедлундты кездестірді. 1962 жылы жазғы демалыс кезінде ол қысқа уақытқа Нью-Йорктегі Burroughs Wellcome & Company компаниясында Аллан Коннимен бірге жұмыс істеді. Коннимен бірге ол өзінің алғашқы екі ғылыми еңбегін 1963 жылы жариялады. Кейін ол Огайо штатының Кливленд қаласында Case Western Reserve University School of Medicine-де MD-PhD бағдарламасына түсті, онда ол өзінің әкесінің жақын досы, Нобель сыйлығының лауреаты, фармаколог Эрл Сазерлендпен оқығысы келді. Сазерленд осы бағдарламаға Гилманды шақырған еді. Бірақ Гилман үшін жеті жылдық бағдарлама «тазалау орнындағы мәңгілікке» ұқсады және ол фармакология бойынша диплом алмағанды жөн көреді, сондықтан ол бас тартты. Кейін Сазерленд фармакологияның «мақсаты бар биохимия» екенін түсіндіріп, оны көндірді. Бұл жұмыс циклдік АМФ-ті зерттеу үшін қарапайым және маңызды биохимиялық талдау жасаудан тұрды.

Мансап

1971 жылы Гилман Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласындағы Вирджиния университетінің медицина мектебінде фармакологияның доценті болып тағайындалды. 1977 жылы толық профессор атанды. 1981 жылы Даллас қаласындағы Техас университетінің Оңтүстік-Батыс медициналық орталығындағы фармакология кафедрасының меңгерушісі болды. 2009 жылы Техас штатының қатерлі ісіктерді алдын алу және зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері лауазымына ауысып, университеттің қызметін тоқтатты. Бірақ үш жылдан кейін әкімшіліктің коммерциялық және саяси қысымға ұшырағанын сезініп, лауазымынан кетті. Оның кеткеніне жеті аға ғалым да ілесіп кетті. 1990 жылдан бастап институттың директоры болды. 2005 жылы Eli Lilly & Co. фармацевтикалық компаниясының директоры болып тағайындалды. Циклдік АМФ аденоилциклаза ферменттері арқылы АТФ-дан түзіледі. 1970 жылы Мартин Родбелл гормондардың циклдік АМФ-қа тікелей әсер етпейтінін, бірақ үшінші хабаршы молекулалардың бар екенін тапты. Родбелл циклдік АМФ-ның жасушалық мембранадан гуанозин трифосфаты (GTP) бөлінген кезде белсендірілетінін анықтады. Дегенмен, ол ГТФ молекулаларының қалай пайда болатынын білмеді. 1980 жылы ол жаңа белокты анықтап, оқшаулады және оны G белгісімен атады, себебі ол ГТФ молекулаларымен ерекше байланысқа түседі.

Марапаттар мен құрметтер

Гилман 1984 жылы "Пептид гормондарының жасуша мембраналары арқылы жасуша функциясына қалай әсер ететінін түсіндіргені үшін" Канаданың Гайрднер халықаралық сыйлығымен марапатталды. Ол 1989 жылы Эдвин Кребспен бірге Альберт Ласкердің негізгі медициналық зерттеулер сыйлығын және Колумбия университетінің Луиза Гросс Хорвиц сыйлығын алды. 1995 жылы Гилман Америка жетістіктері академиясының Алтын тақта сыйлығын иеленді. 2005 жылы ол Техас университетінің Оңтүстік-Батыс медицина мектебінің деканы болып сайланды (Даллас қаласы). Гилман Америка үкіметінде ғылымды дұрыс қолдануды насихаттауға бағытталған Америка ғалымдары мен инженерлерінің кеңесшілер кеңесінде жұмыс істеді. 1986 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2013 жылы Америка қатерлі ісіктерді зерттеу академиясының мүшесі болып сайланды. Ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі де сайланды. Гилман Кейс Вестерн Резерв университетінен, Йель университетінен, Чикаго университетінен және Майами университетінен құрметті доктор дәрежесін алды.