Кіріспе

Македониядағы археологиялық орын, Paeonia көне қаласы Стоби немесе Стобой (Στόβοι; Stobi;), Paeonia ежелгі қаласы болды, кейіннен Македония тарапынан басып алынып, соңында Македония Салутарис Рим провинциясының астанасына айналды. Ол Солтүстік Македонияның Градско қаласының жанында, Дунайдан Эгей теңізіне дейінгі басты жол бойында орналасқан және көптеген адамдар оны Солтүстік Македониядағы ең танымал археологиялық орын деп санайды. Стоби Эригон (Крна өзені) пен Аксиос (Вардар) өзендерінің қосылған жерінде салынған, бұл оны сауда және соғыс үшін стратегиялық маңызды орталыққа айналдырды.

Римге дейінгі кезең

Стоби археологиялық кезеңде құрылған пеондық қоныстан дамыды. Террасаның солтүстік жағында орналасқан ерте қала шамамен 2 км² аумақты алып жатқан. Еригон және Аксиос өзендерінің тоғысына жақындығы, сондай-ақ құнарлы орталық Вардар аңғарындағы орналасуы оған тез дамып, гүлденген экономиканы құруға және сауда байланыстарын орнатуға мүмкіндік берді. Жақын маңдағы Клеп тауы табысты мәрмәр кені болды. Алғашқы пеондық тұрғындарды кейіннен басқа көшпенділер толықтырды. Б.з.д. 217 жылы Филипп V Дардандардың ең ірі пеондық қаласы Билазораға басып кірген жорығы барысында Пайонияны аннексиялаған деп саналады.

Рим дәуірі

Қала алғаш рет б.з.д. 197 жылы тарихшы Ливий жазуларында, Македонияның Филипп V-нің Дарданияны жеңгеніне байланысты айтылады. Б.з.д. 168 жылы римдіктер Персейді жеңіп, Македония төрт номиналды тәуелсіз республикаға бөлінді. Б.з.д. 148 жылы Македонияның төрт аймағы біріктіріліп, біртұтас Рим провинциясы құрылды. Август билік құрған кезде қаланың көлемі мен халқы артты. 69 жылы қала муниципалитет мәртебесін алғаннан кейін одан да өсті, сол кезде Municipium Stobensium деп жазылған монеталар шығара бастады. Стоби тұрғындары Италық құқыққа (Ius Italicum) ие болды және Римнің азаматтары еді. Олардың көп бөлігі римдік Аэмила және Троментина тайпаларына жатты. Рим дәуірінде Стоби Македония Салутарис провинциясының астанасы болды. Император Феодосий I 388 жылы Стобиде болды. 5 ғасырдың соңында қала үшін жағдай нашарлап кетті. 479 жылы остготтар патшасы Теодорих қаланы тонады. Қала тұрғындары қаланы қайта жаратып, бірақ 518 жылы күшті жер сілкінісі болды. 6 ғасырда аваро-славян шапқыншылығы қаланың экономикасын және инфрақұрылымын қиратты.

Этимология

Стоби атауы – "пост, тірек" деген мағына беретін пеон тіліндегі сөз, және ол көне пруссиялық stabis "тас", көне шіркеу славян тіліндегі stoborъ, stъlbъ "пост, тірек", ағылшын тіліндегі staff "таяқ", көне ағылшын тіліндегі stapol "пост", архаикалық грек тіліндегі stobos "сөккен сөз, жаман тіл", stephein "айналдыра орау, қоршау", staphyle "жүзім қызылшасы, жүзім шоғы", және орта ирланд тіліндегі sab "шана" сөздерімен байланысты. Мұндай атау бұл жерде үлкен жергілікті культтік тірек болған деген жораманы тудырады, бірақ оны растайтын ешқандай дәлел жоқ.

Қазба тарихы

Белград мұражайы 1924 жылдан 1936 жылға дейін қаланы зерттеген алғашқы және жалғыз мекеме болды. Югославия археологтары алдымен қаладағы мемлекеттік және жеке ғимараттарды, содан кейін 3-ғасырда салынған қалалық театрды және қаланың орталық және батыс бөлігіндегі діни жәдігерлерді тапты. Қаладағы зерттеулер 1940 жылы ресми түрде аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Перистерий сарайында кейінгі эллиндік кезеңге жататын қабірлер табылды, олардың көпшілігі ғимараттармен жабылған еді. 1970 жылы Солтүстік және Орталық базиликалар арасында, сондай-ақ батыс некрополінде 55 қабір табылды. 1955 жылы Солтүстік базиликаның оңтүстік бөлігінде 9-12 ғасырларға жататын 23 славян қабірі табылды. Архаикалық және классикалық кезеңдердегі қола мүсіндер, сондай-ақ неолит дәуіріне жататын керамикалық бұйымдар азаматтық базиликаның екі бөлігінде табылды. Орталық базиликада екінші синагоганың ескі бөлігі, ал Солтүстік базиликада сәулеттік құрылыстар мен 23 славян қабірі табылды. Ең маңызды жаңалықтар 1970-1980 жылдары Югославия және Америка археологтарының бірлескен жұмысымен ашылды. Осы кезеңде тағы да көп ғимараттар табылды, ал батыс некрополінде, Каса-Романада және Стобидің су құбыры желісіндегі жаңа экспедициялар мозаикалардың көбірек үлгілерін анықтады. 1981 жылдан 1988 жылға дейін епископ базиликасы қазылып ашылды. Бұл зерттеулер оның халқының діні, мәдениеті және күнделікті өмірі туралы болжамдарды растады. 2009 жылдың сәуір айында Стобиде Августтың жақсы сақталған мәрмәр басы табылды. Албандарға сілтеме жасайтын «Альбанос» этнонимі қазіргі Солтүстік Македониядағы ежелгі Стоби қаласынан, Градскодан шамамен 90 км қашықтықта, Горно-Соньеден оңтүстік-шығысқа қарай табылған жерлеу жазбасында кездеседі. Ежелгі грек тіліндегі жазуда "ΦΛ(ΑΒΙΩ) ΑΛΒΑΝΩ ΤΩ ΤΕΚΝΩ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ ΑΛΒΑΝΟΣ) ΜΝΗΜ(Η) Σ [ΧΑΡΗΝ]" ("Флавий Альбанос, оның ұлы Эмилиан Альбанос есіне") деп жазылған. Бұл жазу б.з. 2/3 ғасырына жатады.

Стобидегі дін

Қаланың шығыс қабырғасына жақын орналасқан Үлкен сарай Рим дәуірінде салынған және онда әдемі фрескалар бар. Театрдағы Немезис ғибадатханасы, Гигея мен Телесфор, Артемида Лохея, Аполлон Клариус, Юпитер, Дионис және Гераға қатысты діни заттар сол кезде кең таралған. Ерте христиан дәуірінде Стоби 325 жылы епископ Будий Никея соборына қатысқанда епископтық орынға айналды. Стоби – соңғы антикалық және ерте христиан дәуіріндегі көптеген мозаикаларды сақтап қалған сирек қалалардың бірі. 4-5 ғасырларда бірнеше ірі шіркеулер салынды, олар мозаика мен фрескалармен әшекейленген ішкі безендірілуімен ерекшеленді. Феодосий, Полихармосий және Перистерий виллалары сияқты соңғы антикалық дәуірдегі жеке тұрғын үйлерде де декоративтік мозаикаларды кездестіруге болады. Жаңа археологиялық зерттеулер көрсеткендей, қалада осы күнге дейін табылған барлық христиан базиликалары ежелгі ғимараттардың орнына салынған. 3-4 ғасырларға жататын ежелгі синагог қалада еврейлердің болғанын куәландырады.

Стобидегі тарихи орындар

Солтүстік базилика үш негізгі бөліктен тұрады: нартекс, колоннадалармен бөлінген экзонартекс және көбінесе мәрмәрден салынған атриум. Солтүстік бөлігінде баптистерий, оңтүстік бөлігінде славян зираттары орналасқан. V ғасырдың басында салынған шіркеуге Via Principalis Inferior көшесі арқылы кіруге болады. Азаматтық базилика Солтүстік базиликадан оңтүстікке қарай орналасқан және 1937 жылы ашылған. 1956 жылы археологтар жеті құрылыс кезеңі болғандығын анықтады. Солтүстік және Азаматтық базиликалардың арасында тас блоктардан жасалған ежелгі Thermae Minores, яки «Кіші ванналар» орналасқан. Орталық базилика мен синагогаға Via Principalis көшесінен кіруге болады. Орталық базилика V ғасырдың басында синагоганың орнына салынған және екі құрылыс кезеңіне ие. Синагоганың едені Орталық базилика деңгейінен төмен орналасқан. IV ғасырға жататын ол, III ғасырға дейін бар ескі синагоганың үстінде салынған. Оны Стоби синагогасының негізін қалаушы Тиберий Клавдий Полихармос салған. Ішінде 121-125 жылдарға жататын екі құмыра табылған. Орталық базиликаның алдындағы Забурлар үйінде мозаикалық едені бар орталық бөлме, колоннадалы бөлме, ауланың батыс жағындағы үлкен бассейн және колонналар бар. Via Axia – Стобидегі негізгі көшелердің бірі, ол шығыстан батысқа қарай бағытталған. Көшенің аз ғана бөлігі қазылып алынған. Қалалық қоғамдық су таратқыш Via Axia және Via Principalis Inferior көшелерінің қиылысындағы кішкентай алаңда орналасқан. 1931 жылы ашылған Magnae Thermae, яки Үлкен ванна екі бөлмеден тұрды: біреуі мүсін мен тас блоктардан жасалған бассейн бар үлкен бөлме. Қайта жаңартылған ванна 6 ғасырдың соңына дейін пайдаланылды. Via Principalis Inferior – қаланың маңызды көшесі, ол орталық базиликадан қаланың басты су таратқышына, содан кейін Партений үйіне, «Теодосий сарайына» және Забурлар үйіне дейін созылады. Перистерий үйі – бірнеше отбасыға арналған үлкен тұрғын үй кешені, сонымен қатар дүкендерге де бөлмелер болған. Перистерий отбасы кешеннің оңтүстік бөлігіндегі бөлмелерге иелік еткен. Бұл кешеннің орталық бөлігі – ашық аспан астындағы аула, батыс жағында фонтандар орналасқан. Шығыс бөлігінде еден мозаикасының керемет үлгісі бар, ал ортасында мәрмәрден жасалған фонтан тұр. Кешен мен мозаикалар 4 ғасырдың соңына немесе 5 ғасырдың басына жатады. Via Theodosia көшесі Via Axia көшесіне параллель және Перистерий үйі мен «Теодосий сарайы» арасында орналасқан. Теодосий сарайы – император Теодосий Стобиде тұңғыш рет болғандағы орны. Едені мәрмәр блоктармен жабылған, ал перистиль opus sectile техникасындағы мозаикалармен әсемделген. Басқа бөлмелер де 4-5 ғасырларға жататын сәндік безендірулерге ие. Партений үйі Теодосий сарайының оңтүстік жағына жақын орналасқан және онымен L тәрізді ғимаратқа айналдыратын қабырға арқылы байланыстырылған. Valavica (Domus Fullonica) – ескі құрылыстардың үстіне салынған, бір-бірімен байланысқан дүкендер мен тұрғын үйлерден тұратын кешен. Атауы кешеннің ерте кезеңін ғана сипаттайды, өйткені V ғасырда сурет салу және кілем тоқу шеберханасы да болған. Бұл кешен I ғасырдан VI ғасырға дейін пайдаланылған. V және VI ғасырларға жататын Епископтік базилика, оңтүстігінде баптистерий орналасқан. 1996 жылы шығарылған 10 динарлық банкноттың және 2008 жылы шығарылған 10 динарлық монетаның артқы жағында баптистерийдің мозаикалық еденінен табылған тасбақа бейнеленген.