Кіріспе

Британдық зондтау зымырандары отбасы және «Skylark» сөзінің жиі қолданылуы

Skylark – британдық зондтау зымырандары отбасы. Ол 1957 жылдан 2005 жылға дейін қолданыста болды. Skylark-ты әзірлеу 1950 жылдардың басында Royal Aircraft Establishment (RAE) мекемесінде басталды, ол ғылыми эксперименттер жүргізу үшін Royal Society-ге ұсыныс жасады. 1955 жылдың басында британ үкіметі бағдарламаны төрт жыл бойы қолдау үшін 100 000 фунт стерлинг бөлді. Бастапқыда CTV.5 Series 3 деп аталған Skylark-ты әзірлеу қарқынды жүргізілді, алғашқы ұшырулар 1956 жылдың екінші жартысында өтеді деген үміт болды. 1956 жылдың 7 сәуірінде Skylark зымыранының бар екендігі алғашқы атауымен – Gassiot көлігі ретінде жарияланды. Австралиядағы Woomera зымыран полигонында ұшыру алаңдары құрылды; Skylark зымырандары Ұлыбританияда өндіріліп, соңғы құрастыру, сынау және ұшыру үшін Австралияға жеткізілді. Skylark алғаш рет 1957 жылдың 13 ақпанында ұшырылды, ал алғашқы ғылыми миссия 1958 жылдың сәуірінде өтті, ол көптеген зерттеу салалары үшін құнды платформа ретінде танылды. Ұшырулардың көп бөлігі Woomera полигонынан жасалды, бірақ кейіннен Еуропа мен Оңтүстік Америкадағы басқа да ұшыру алаңдары қолданылды. 1977 жылы британ үкіметі бағдарламаны қолдауды тоқтатты, ал Skylark-қа жауапкершілік British Aerospace компаниясына берілді. Ол ондаған жылдар бойы қолданылып келді. Skylark-тың 441-ші және соңғы ұшырылуы 2005 жылдың 2 мамырында Швециядағы Esrange қаласынан өтті. Ұшырулар әртүрлі мақсаттарда жүзеге асырылды, соның ішінде әскери миссиялар да болды, ал пайдаланушылар Ұлыбританиядан тысқары NASA, Еуропалық ғарыш зерттеу ұйымы (ESRO), сондай-ақ неміс және шведтік ғарыш ұйымдарын қамтыды.

Даму

Skylark-тың тарихы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қабылданған шешімдерге тікелей байланысты. Ұлыбритания, кейбір елдерден өзгеше, ұзақ қашықтыққа ұшатын ракеталар жасау жұмыстарын дереу бастамады; алайда, Жабдықтау министрлігі қорғанысқа арналған қару-жарақтарды жасаумен айналысты, нәтижесінде 1950-ші жылдары Bloodhound сияқты жер-әуе ракеталары пайда болды. Осы бағдарламаларды іске асыру үшін министрлік зерттеу және дамыту мақсатында сынақ ракеталарын құрастырды. 1953 жылдың мамыр айында Оксфордтағы жоғары атмосфераны ракета арқылы зерттеуге арналған маңызды конференцияға дайындық кезінде, Жабдықтау министрлігі Корольдік қоғамның Гассиот комитетіне ғылыми зерттеулер үшін министрліктің ракеталарын пайдалану туралы ұсыныс жасады. Бұл ұсыныс жағымды қабылданғанымен, университеттерге бұл мүмкіндік қаржылық тұрғыдан қолжетімсіз екені тез анықталды. 1954 жылдың ақпан айында ғалымдар тобы Royal Aircraft Establishment (RAE) жобасы бойынша өткен жабық брифингке ынтамен жауап берді – CTV.5 Series 3 ракетасы (кейіннен Skylark деп аталды). CTV сериялы ракеталар бастапқыда ракеталардың аэродинамикалық басқаруын зерттеу үшін қолданылған, бірақ Skylark 200 км биіктікке 100 фунт салмақты жүк тасымалдай алатыны хабарланды. Ол кезде салыстырмалы түрде жақсы зерттелмеген ионосфераны зерттеуге үлкен қызығушылық болды және Skylark оны зерттеу үшін революциялық құрал бола алатын еді. 1955 жылдың сәуір айында, қаржыландыру мақұлданғаннан кейін, ғылыми-зерттеу бағдарламасы ресми түрде басталды; шамамен 100 000 фунт стерлингтің жартысы көлік құралдарына жұмсалды, ал қалғаны ғылыми құралдар мен техникалық қызметкерлердің шығындарын қамтыды. Ғылыми мақсатына қоса, Skylark әскери мақсаттарға да қызмет етуі керек еді, ол RAE-нің ғылыми-зерттеу бағдарламасына, соның ішінде баллистикалық ракеталарды әзірлеуге қолжетімді болды; ал RAE ракетаның дизайны, өндірісі, дайындалуы және ұшырылуына айтарлықтай көмек көрсетті. Skylark жобасына көптеген RAE қызметкерлері тағайындалды. Бірінші ұшырудың жоспарланған мерзімі 1956 жылдың жазында Халықаралық геофизикалық жыл кезінде белгіленді, сондықтан даму жұмыстарын бір жылдан астам уақыт ішінде аяқтау қажет болды. Skylark бағдарламасына қосымша қолдау Весткотттағы Ракеталық қозғалтқыштарды сынау орталығынан (RPE) Raven 1 ракеталық қозғалтқышын әзірлеу және сынау арқылы алынды. Бұл туралы хабарланғаннан кейін, Skylark Австралиядағы Вумера ракеталық полигонынан ұшырылатын болады деп шешілді. Жоба бойынша жұмыстар қарқынды жүрсе де, RPE-дегі сынақ кезінде туындаған тұтану мәселесі алғашқы ұшыруды 1956 жылдың қарашасынан кейінге жылдыруға мәжбүр етті және Вумера полигоны Рождествоға жабылуына байланысты келесі жылға дейін шегерілді. 1957 жылдың 13 ақпанында Skylark Вумерадан алғашқы ұшыруын жасады; бұл алғашқы сынақ ұшуында ракетаның жұмысын бақылауға арналған RAE сынақ құралдарынан басқа ешқандай тәжірибелік жүк тасымалдамады. Бұл Вумерадан ұшырылған алғашқы ұзақ қашықтыққа ұшатын құрал болды.

Операциялар

1958 жылдың сәуір айында Skylark-тың ғылыми қолданылуы басталды, бұл бағдарламаның толыққанды операциялық мәртебеге жеткенін көрсетті. Жиналғаннан кейін, зымыран 270 миль қашықтықтағы полигонға тасымалданып, ұшыруға дейін шамамен екі апта бойы соңғы дайындықтан өтетін. Көптеген сынақтардан өткен соң, зымыран тіркемеге орнатылып, ұшыру платформасына, әдетте ұшыру күніне екі күн бұрын жеткізілетін; ұшыруды Австралиялық қару-жарақ зерттеу орталығының қызметкерлері бетон алаңның шетіндегі жер асты бақылау пунктінен қадағалап отыратын. Бағдарламаның алғашқы төрт жылында ұшырулардың қарқыны күрт өсті; 1958 жылы сегіз Skylark ұшырылса, 1961 жылы бұл көрсеткіш 17-ге жетті. 1961 жылы Ұлыбритания үкіметінің ғылыми саясат жөніндегі кеңесі Skylark бағдарламасының жақсы нәтижелерін және маңыздылығын мойындады. Дегенмен, RAE-де бағдарламаның жалпы табыстылығы 40% болса, ал зымыранның өзінің табыстылығы 90% құрады деп санайтын адамдар болды; мұның себебі бағдарламаның біршама ресми емес әкімшілік процесі мен қаржыландырудың жеткіліксіздігі болуы мүмкін деп болжалды. Жақсартуларға, мысалы, Raven зымыран қозғалтқышын дамытуға қаражат бөлінді. 1960 жылдары Skylark ғарыш астрономиясы үшін өте қолайлы платформа екенін дәлелдеді, ол Күнді, Айды немесе жұлдызды бағыттай алатын. Ол күн коронасының алғашқы сапалы рентгендік суреттерін алуға қолданылды. Тек 1963 жылы Skylark пайдаланылып, күн физикасымен байланысты 14 эксперимент жүргізілді. Ұлыбританияның ұлттық бағдарламасы аясында Skylark ұшыруларының ең көп саны 1965 жылы (Вумерадан) 20 рет болды, ал 1957 мен 1978 жылдар аралығында барлығы 198 ұшу орындалды. 1960 жылдардың ортасында тұрақталған жүк жүйесі сияқты маңызды жақсарту енгізілді; Skylark қанаттармен тұрақталған зымыран болғандықтан, атмосферадан тыс кеңістікте бағытталмады, бұл аппараттың құлауына және айналуына себеп болды. 1967 жылдың ақпанына қарай, Skylark-тың алғашқы ұшырылуының он жылдығына дейін 157 ұшыру орындалды, олар 300-ден астам ғылыми эксперименттерді алып жүрді. Оңтүстік жарты шардағы аспанының алғашқы рентгендік суреттері Skylark ұшырулары арқылы алынды. Кейде Австралиялық ғылыми эксперименттер RAE сынақтары үшін пайдаланылатын Skylark зымырандарымен бірге ұшырылатын, өйткені олар көбінесе жүк көтергіштік мүмкіндігін толыққанды пайдаланбады. 1975 жылы Германия Федеративтік Республикасы DFVLR (қазіргі Германия ғарыш орталығы немесе DLR) арқылы Австралиямен ғылыми мақсаттар үшін Вумерада Skylark зымыранын ұшыруға ынтымақтастық жасамаққа келісті. Бұл ұшыру 1975 жылдың 14 наурызында өтті. Одан кейін тағы үш ұшыру 1979 жылдың 22 ақпанында, 13 наурызында және 1987 жылдың 24 тамызында орындалды. Skylark зымырандары 1970 жылдардың соңына дейін көптеп өндірілді, бірақ 1977 жылы британ үкіметі бағдарламаны тоқтатуға шешім қабылдады, себебі болашақтағы "жеңіл салмақты" зерттеулер NASA-ның ғарыш шаттлымен жүргізілетініне келді. Сонымен қатар, 1970 жылдары зондтаушы зымырандар ғылыми спутниктерден күшейе бастады, олар ұзақ мерзімді және кеңірек географиялық аумақта миссияларды орындай алатын. Skylark бағдарламасы British Aerospace компаниясына берілді, ол кейіннен оны Matra Marconi Space компаниясына сатты. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдары ұшырулардың саны айтарлықтай төмендеді, бірақ Skylark зымырандарымен тасымалданатын ғылыми жүктер күрделене түсті. 1999 жылы Marconi бағдарламаны Бристольде орналасқан Sounding Rocket Services атты шағын жеке компанияға сатты. 2018 жылдан бастап Skyrora, британдық аэроғарыш және ұшыру компаниясы, "Skylark" зондтаушы зымырандарының жаңа сериясын жасап, ұшырды, бұл атауды қайта жандандырды. Олар Солтүстік Шотландиядан, Шетланд және Сазерленд ғарыш айлақтары салынып жатқан жерлерден, сондай-ақ Исландиядан ұшырды. Олар сонымен қатар Ұлыбританиядан ұшырылатын спутниктерді іске қосуға арналған құралды әзірлеуді жоспарлап отыр, бұл ел үшін алғашқы болады, себебі бұрын ел тек Австралияның Вумера қаласынан спутниктерді ұшырған.