Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Tropaeolaceae тұқымдастығына жататын гүлді өсімдік.
Species of flowering plant in the family Tropaeolaceae
Tropaeolum tuberosum (машуа, басқа атаулары төменде келтірілген) – Tropaeolaceae тұқымдастығына жататын гүлді өсімдік түрі. Ол Анд тауларында, әсіресе Перу мен Боливияда, сондай-ақ Эквадорда және Колумбияның кейбір аймақтарында тамақ ретінде қолданылатын, пісірілген немесе қуырылған жеуге жарамды түбірлері үшін өсіріледі. Бұл азық-түлік көзі, әсіресе жергілікті американдықтар үшін маңызды. Машуа – биіктігіне дейін өсетін, көп жылдық, шөптесін өсімдік. Ол бақшадағы настурцияға туыс және кейде жарқын түсті құбыр тәрізді гүлдері үшін әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі.
Tropaeolum tuberosum (mashua, see below for other names) is a species of flowering plant in the family Tropaeolaceae, grown in the Andes, particularly in Peru and Bolivia, and to a lesser extent in Ecuador as well as in some areas of Colombia, for its edible tubers, which are eaten cooked or roasted as a vegetable. It is a minor food source, especially to native Amerindian populations. Mashua is a herbaceous perennial climber growing to in height. It is related to garden nasturtiums, and is occasionally cultivated as an ornamental for its brightly coloured tubular flowers.
Басқа атаулар
Бұл өсімдік Перу мен Эквадорда машуа деп аталады. Оның жәндіктерге, нематодаларға және бактериялық зиянкестерге ерекше төзімділігі изотиоцианаттардың жоғары деңгейімен байланысты. Машуа толыққанды үйретілген өсімдік болғанымен, агрессивті өсуі мен күштілігінің арқасында жабайы өсімдіктер арасында да тіршілік ете алады. Колумбияда картоп егістіктерінде зиянкестерді қорғау үшін қосымша дақыл ретінде отырғызылады. Машуаның зиянкестерге жоғары табиғи төзімділігі оны зиянкестерді басқаруда перспективалы дақылға айналдырды. Өсімдіктегі глюкозинолаттардың құрттардың жемеу әрекетіне зиянды екені дәлелденген. Машуадан алынған глюкозинолаттар қосылған қоспамен егінді шашырату құрттардың 97%-ға дейін қырылуына әкелуі мүмкін. Машуадан алынған молекулалар синтетикалық пестицидтерге тиімді, экологиялық таза және қауіпсіз балама болуы мүмкін. Мұндай қасиеттері машуаның агроэкологияда қолданылу мүмкіндігін арттырады.
This plant is commonly called mashua in Peru and Ecuador, Its extraordinary resistance to insects, nematode and bacterial pests is attributed to high levels of isothiocyanates. Although mashua is fully domesticated, it can persist in wild vegetation because of its aggressive growth and robustness. In Colombia, it is planted as a companion crop to repel pests in potato fields. Mashua’s high natural resistance to pests has made it a good crop for its potential in pest management. Glucosinolates contained in the plant have been shown to harm aphid herbivory. Spraying a crop with a mixture containing glucosinolates sourced from Masha can lead to up to 97% of aphid mortality. Molecules extracted from Mashua can be part of a viable, effective, and eco friendly alternative to synthetic pesticides. Traits like these raise the potential for mashua to be used in agroecology.
Ас дайындауда
Шикі машуа түйнегі глюкозинолаттардың әсерінен ащы болады, бірақ пісіргеннен, мұздатып сақтағаннан немесе ұрып-соққаннан кейін ащылығы азаяды. Есейген өсімдіктің 75 пайызы құрғақ салмағы бойынша түйнектерден тұрады. Машуаның танымалдылығы оның күшті дәмімен және оның құмарлықты басады деген репутациясымен шектелуі мүмкін. Әйелдерін ұмыту үшін инкалар әскерлеріне көп мөлшерде машуа бергенін XVI ғасырда Бернабе Кобо жазған. Дегенмен, егін жинаған кезде салынған дәстүрлі топырақтан жасалған пештерде пісірілген машуа түйнегі деликатес саналады. Сонымен қатар, шикі түйнектерді жұқалап турап, салатқа қосуға болады, ол өте дәмді әрі хрустты текстура береді.
Raw mashua tuber is bitter due to glucosinolates, but the bitterness diminishes after cooking, freezing, or pounding. The tubers comprise as much as 75 percent of the mature plants by dry weight. Popularization of mashua may be limited by its strong flavor, and its reputation as an anaphrodisiac. Father Bernabé Cobo records that in the 16th century the Inca used to give enormous amounts of mashua to their troops so that they would forget their wives. However, mashua tubers roasted in traditional earthen field ovens, built at harvest, are considered a delicacy. Also, the raw tubers can be shredded thinly and added to salads, to confer a spicy flavour and crunchy texture.
Өсімдікті сәндік өсімдік ретінде өсіру
Машуаның өсіп-өнімді болатын жерінде оны көбінесе жеуге жарамды түйнектері үшін өсіреді, бірақ оның қалыпты белдеудегі сәндік құндылығы созыла беретін өсу ерекшелігімен және жаз және күз айларында гүлдейтін әдемі, екі түсті түтікше гүлдерімен байланысты. Гүлдің тостағанша жапырақтары қызғылт-қызыл, ал гүлдің өздері ашық сары түсті. Күшті аязды аймақтарда қыста қорғау шараларын қабылдау қажет. T. tuberosum var. lineamaculatum 'Кен Аслет' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері сыйлығына ие болды.
In its native range, mashua is mainly cultivated for its edible tubers, but it has ornamental value in the temperate zone because of its trailing habit and showy, bi coloured tubular flowers, which appear in summer and autumn. The sepals are orange red while the petals are bright yellow. In areas prone to frost, it requires some protection in winter. The cultivar T. tuberosum var. lineamaculatum 'Ken Aslet' has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Дәрілік қасиеттері
Машуаның күшті жынысқа деген қызығуды төмендету әсері бар деген болжам бар. Испан шежірешісі Кобоның мәлімдемесінше, Инка императорлары өз әскерлеріне машуа берген, "әскерлері әйелдерін ұмытып кетсін" үшін. Машуа түйнектерін жеген еркек егеуқұйрықтарды зерттеу изотиоцианаттардың болуына байланысты тестостерон деңгейінің 45%-ға төмендегенін көрсетті. 1% гель түріндегі машуаны жергілікті түрде қолданғанда, егеуқұйрықтар арасындағы ашық жаралардың жазылу белсенділігі артатыны дәлелденді. Адамдарға қолдануда жараларды жазудағы тиімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.
Mashua has putative anaphrodisiac effects. It has been recorded by the Spanish chronicler Cobo that mashua was fed to their armies by the Inca Emperors, "that they should forget their wives". Studies of male rats fed on mashua tubers have shown a 45% drop in testosterone levels due to the presence of isothiocyanates. Topical mashua in a 1% gel formulation has proven to increase the healing activities of open wounds in mice populations. Further studies are necessary to determine potential wound healing success for human application.
Белсенділер
Машуа – ерекше тағамдық қасиеттерімен танымал өнім. Құрғақ салмақтағы ақуыз мөлшері шамамен 6,9-15,7% құрайды. Оның құрамындағы ақуыздардың өте байыптылығы және қажетті аминқышқылдарының идеалды арақатынасы жоғары биологиялық құндылығын қамтамасыз етеді. Леуцин, изолейцин және валин – бұлшықет метаболизмі үшін маңызды тармақталған тізбекті аминқышқылдар (BCAA) болып табылады. Еркін аминқышқылдарының мөлшері 2,763-6,826 мг/г құрғақ зат аралығында өзгереді. Бұл өсімдік өсірілген аймаққа және машуаның нақты генотипіне байланысты айырмашылықтар болуы мүмкін.
Mashua is a food item known for its exceptional nutritional properties. The protein content of the dry weight was reported to be about 6.9 15.7%. It has a remarkable protein profile with a considerable abundance of essential amino acids in an ideal ratio, providing a high biological value. The essential amino acids leucine, isoleucine, and valine are branched chain amino acids (BCAA), which are important in muscle metabolism. The amount of free amino acids ranges from 2.763 to 6.826 mg/g dry matter. Variations occur depending on the region of cultivation and the specific mashua genotype.
Майлар
Машуаның құрғақ салмағындағы майдың мөлшері 0,1–0,4% аралығында. Ең көп кездесетін май қышқылдары – линол қышқылы (48,7%), α-линолен қышқылы (22,13%), пальмитин қышқылы (21,2%) және олеин қышқылы (3,96%). Омега-6 және омега-3 май қышқылдарының қатынасы 1 мен 4 арасында болуы тиіс. Машуада линол қышқылының (омега-6) және α-линолен қышқылының (омега-3) арақатынасы 2,2-ге тең, демек, ол оңтайлы диапазон шегінде.
The fat content of the dry weight of mashua is between 0.1–0.4%. The most abundant fatty acids are linoleic acid (48.7%), α linolenic acid (22.13%), palmitic acid (21.2%) and oleic acid (3.96%). Ideally, the omega 6 to omega 3 fatty acid ratio should be between 1 and 4. For mashua the ratio between linoleic acid (omega 6) and the α linolenic acid (omega 3) is 2.2 and therefore in the optimum range.
Талшықтар
Машуа түйнектері диеталық талшықтың жақсы көзі болып табылады. Машуа түйнектерінің 100 грам құрғақ салмағында шамамен 5-7 грамм талшық бар, бұл өсу жағдайлары мен машуа түріне байланысты өзгеріп отырады.
The tubers of the mashua are a good source of dietary fiber. Mashua tubers contain approximately 5 to 7 g fiber per 100 g of dry matter depending on factors like growing conditions and variety of mashua species.
Витаминдер
Машуа құрамында витамин С пен β-каротин мол мөлшерде бар, оны А витаминіне айналдыруға болады. Машуадағы С витаминінің деңгейі оның өсірілген географиялық аймағына және генетикалық ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Coloma және авторлар тобы 2022 жылы жүргізген зерттеуде сары түсті машуа түбірлерінде С витаминінің мөлшері 0,53-тен 1,54 мг/г құрғақ затқа дейін жететіні анықталды. Сары және күлгін түстерге боялған түбірлер 0,9-дан 3,36 мг/г құрғақ затқа дейін С витаминінің әлдеқайда жоғары концентрациясын көрсетеді. Бұл машуа картоптан шамамен екі-төрт есе көп С витаминін қамтитынын көрсетеді.
Mashua contains substantial levels of vitamin C, as well as β carotene, which can be converted into vitamin A. The levels of vitamin C in mashua are influenced by both the geographical area where it is grown and its genetic profile. A study conducted by Coloma et al. in the year 2022 found that the vitamin C levels in yellow mashua tubers range from 0.53 to 1.54 mg/g dry matter. The tubers that display both yellow and purple hues demonstrate a considerably higher vitamin C concentration, with a range of 0.9 to 3.36 mg/g dry matter. This indicates that mashua can contain approximately two to four times more vitamin C than potatoes.