Кіріспе

Оңтүстік Америкаға тән, жеуге жарамды, ет тәрізді гипокотилі үшін өсірілетін өсімдік түрі. Lepidium meyenii, мака немесе Перу женьшені деп белгілі, Перу мен Боливияның жоғары Анд тауларында Оңтүстік Америкада өсетін Brassicaceae тұқымдасына жататын, екі жылдық, шөптесін жеуге жарамды өсімдік. 1980 жылдардың соңында ол Джунин көліне жақын Месета-де-Бомбон үстіртінде коммерциялық мақсаттар үшін қайта ашылды. Ол негізінен кептіріледі, бірақ тамыр көкөнісі ретінде де пісірілуі мүмкін, оның ет тәрізді гипокотилі тамырмен біріккен. Ақшалай дақыл ретінде, ол негізінен ұнтақ түрінде экспортталады, ол шикі немесе желатинденген крахмал немесе экстракт ретінде өңделуі мүмкін. Кептірілген жағдайда, оны нан пісіру үшін немесе диеталық қоспа ретінде пайдалануға болады. Оның испан және кечуа тілдеріндегі атаулары: мака-мака, майно, айак-чичира және айак-вилку.

Тарих және дау-дамайлар

Антонио Васкес де Эспиноса 1598 жыл шамасында Перуге сапар жасағаннан кейін өсімдіктің сипаттамасын берді, ал Бернабе Кобо 17 ғасырдың басында осы өсімдікті сипаттады. Герхард Вальперс 1843 жылы бұл түрді Lepidium meyenii деп атады. 1990 жылдары Глория Чакон одан да басқа түрді анықтады. Ол бүгінде кеңінен өсірілетін жабайы маканы үйретілген жаңа түр деп санады, оны L. peruvianum деп атады. Алайда, көптеген ботаниктер бұл айырмашылыққа күмәнданып, өсірілетін маканы L. meyenii деп атай беруде. USDA мойындаған латынша атауы да Lepidium meyenii болып қалады. meyenii және peruvianum түрлерін бір-бірінен бөлек қарастырудың ботаникалық тұрғыдан дұрыс екендігі талқыланып жүр.

Сипаттама

Маканың өсу ерекшелігі, мөлшері және пропорциялары шамамен қызылша мен репаға ұқсас, олармен туыс, бірақ ол сондай-ақ пастернакқа да ұқсайды. Жасыл, хош иісті жапырақтары қысқа болып, жер бетімен жатыр. Жұқа, қырлы жапырақтары топырақ бетінде розетка тәрізді өседі, биіктігінен аспайды. Жапырақтарында репродуктивтік кезеңге байланысты диморфизм байқалады. Олар вегетативтік фазада жақсырақ көрінеді және сыртқы жапырақтары өлгенде ортасынан үнемі жаңарып отырады. Ақ түсті, өзінен-өзі тозаңданатын гүлдері орталық шоғырға орналасқан, одан кейін әрқайсысында екі кішкентай қызғылт сұр жұмыртқа тәрізді тұқым бар силикатты жемістер пайда болады. Тұқым – маканың көбеюінің жалғыз жолы. Мака негізінен өзінен-өзі тозаңдану арқылы көбейеді және автогамиялық түр болып табылады. Геномы 64 хромосомадан тұрады. Әртүрлі күн ұзындығымен жүргізілген тәжірибелерден мака – қысқа күндік өсімдік екені анықталды. Көбінесе қаймақ түсті тамырлары өсіріледі және Перуде олардың күшті тәттілігі мен үлкендігі үшін бағаланады. Қара маканың дәмі тәтті де, сәл ащы да болады.

Өсу шарттары

Маканың табиғи ортасы 11–12° оңтүстік ендікте және теңіз деңгейінен жоғары биіктікте орналасқан.

Өсу

Мака (перулық женьшень) көшеттері себуден кейін шамамен бір ай өткен соң, қазан айында жаңбырлы маусым басталуымен шыға бастайды. Вегетациялық кезеңде, мамыр-маусымға дейін гипокотильдің төменгі бөлігі және басты тамырдың жоғарғы бөлігі үлкейеді. 260-280 күннен кейін жинауға дайын гипокотил қалыптасады. Егер тамыр топырақта қалдырылса, ол суық, құрғақ маусымда тамыз айына дейін екі-үш ай бойы тоқырап жатады. Содан кейін ол генеративтік сабақ түзеді, оның үстінде бес айдан кейін тұқымдар піседі. Бір өсімдік 1000-ға дейін ұсақ тұқымдарды түзе алады, ал 1600 тұқымның салмағы шамамен бір граммды құрайды. Осылайша, көбейту үшін салыстырмалы түрде аз өсімдіктер қажет. Егінге арналған өсімдіктер қажетті мөлшері мен түсіне қарай таңдалып, құрғап қалмау үшін 50–100 мм тереңдікте шөп пен топырақ қабаттарымен кезектестіре орналастырылған шұңқырларға отырғызылады. Мака топырақты тез тоздыратын өсімдік болғандықтан, оларға көп мөлшерде тыңайтқыш беріледі. 10–14% ақуыз, 8,5% диеталық талшық және 2,2% май.

Фитохимиялық заттар

Мака құрамында глюкотропеолин, м-метоксиглюкотропеолин, бензил глюкозинолаттары, полифенолдар, (1R,3S) 1-метил-1,2,3,4-тетрагидро-β-карболин-3-карбон қышқылы (MTCA) және p-метоксибензил изотиоцианаты бар. Макада алкамидтер де кездеседі. Мака құрамында анандамидке құрылымдық жағынан ұқсас макамидтер деп аталатын бірнеше N-бензиламидтер бар.

Қауіпсіздік

Маканың фармакокинетикалық мәліметтері жарияланбаған. Нарық зерттеулері көрсеткендей, тұтынушылар маканың ерекше дәмін алғаш танысқанда жақтырмайды, бұл осы өнімнің ас әзірлеуде қолданылатын көкөніс ретінде танымалдылығына тосқауыл қояды. Экономикалық мүддешілік негізінен тамыр құрамындағы заттардың диеталық қосымшалардағы экстракт түрінде ұсынылатын, дәлелденбеген денсаулыққа тигізетін әсерлерімен байланысты болды.

Пайдалануы және дайындалуы

Мака негізінен тамырын тұтыну үшін өсіріледі. Маканың көп бөлігі кептіріледі. Осылайша, гипокотильдер бірнеше жыл сақталады. Перуде мака әртүрлі тәсілдермен дайындалып, жетіледі, бірақ дәстүрлі түрде оны әрқашан пісіреді. Жас жиналған гипокотильді шұңқырда (хуатия деп атайды) пісіруге болады, ол деликатес саналады. Жас тамырлар көбінесе тек өсірушілердің жанында ғана қолжетімді болады. Тамырды майыстырып, қайнатып, тәтті, қою сұйықтық алады, содан кейін кептіріп, сүтке араластырып, қамыр (мазаморра) дайындайды. Пісірілген тамырды басқа көкөністермен бірге емпанада, джем немесе сорпаға қосады. Тамырды ұнтақтап, нан, торт немесе кеспе жасауға болады. Ашытса, «чича де мака» деп аталатын жеңіл сыра алынады. 2010 жылы АҚШ-тағы Andean Brewing Company компаниясы KUKA Beer таңбасымен макадан жасалған сыраны өндіріп, саудаға шығарған алғашқы компания болды. Қара морфотиптен спирттік ішімдік дайындалады. Жапырақтары жеуге жарамды немесе мал азығы ретінде қолданылады. Оларды шикі салатқа қосуға болады немесе генетикалық жағынан жақын L. sativum және L. campestre сияқты пісіруге болады. Экспортқа ең көп таралған өнім – мака ұны, ол кептірілген, қатты тамырдан ұнтақталған ұн. Оны «harina de maca» деп атайды. Мака ұны (күні) бидай немесе картоп ұны сияқты салыстырмалы түрде арзан зат. Қосымша өнімдерді жасау үшін құрғақ тамыр мен мака ұнын түрлі өңдеулерге және концентратталған экстракттарға пайдаланады. Тағы бір кең таралған түрі – гелатинизация арқылы өңделген мака. Бұл экструзия процесінде жұмсақ жылу мен қысым арқылы тамырдан қатаң талшықтар бөлініп, алынады, себебі шикі маканың қалың талшықтарын қорыту қиын. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, маканың Юнин көлі аймағында шамамен б.з.д. 1700 жылдан 1200 жылға дейін әртүрлі деңгейде өсірілгені анықталды. Адамдар маканы Анд тауларының пуна жазықтарында ғасырлар бойы жинап, пайдаланған. Маканың бүгінгі Перуде кеңінен өсірілгені туралы жиі айтылатын пікірге қарамастан, 1980 жылдардың соңына дейін мака Перудің орталық бөлігіндегі Юнин көлінің маңындағы шектеулі ауданда ғана өсірілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, мака көбінесе төменгі жазықтықтағы тропикалық азық-түліктермен, мысалы жүгері, күріш, маниок (тапиока тамыры), киноа және папаямен сауда жасалды. Ол сондай-ақ испан империясының салықтарын төлеу үшін де қолданылды.

Дәстүрлі медицина

Маканың емдік қасиеттері бар деген пікір бар, бірақ ғылыми зерттеулер әлі де толыққанды нәтиже берген жоқ. 2016 жылғы жүйелі шолу сау және бедеу ерлерде сперма сапасын жақсартатынына қатысты дәлелдерді көрсетті. 2011 жылғы жүйелі шолу әйелдердегі менопауза симптомдарын емдеуде маканың тиімділігін анықтау үшін жеткілікті дәлел табылмады деп тұжырымдады.