Кіріспе

Венгрияда туған британдық пианист Сэр Андрас Шифф (; 21 желтоқсан 1953 жылы туған) – венгрияда туған британдық классикалық пианист және дирижер. Ол көптеген сыйлықтар мен наградаларға ие, соның ішінде «Грэмми» сыйлығы, «Граммофон» сыйлығы, Моцарт медалі және Корольдік музыка академиясының Бах сыйлығы. 2014 жылы музыкаға қосқан үлесі үшін Королеваның туған күні құрметіне «Knight Bachelor» орденімен марапатталды. Ол сондай-ақ Венгрия мен Австриядағы саяси қозғалыстарды ашық түрде сынағандығымен де белгілі. Шифф Берлиндегі Баренбойм-Саид академиясында пианинодан дәріс беретін профессор және Израиль филармония оркестрінің тұңғыш резиденциялық артисі.

Өмірбаян

Шифф Будапештте еврей отбасында жалғыз бала ретінде дүниеге келген. Бес жасында фортепиано сабақтарын бастады, Будапешттегі Франц Лист атындағы музыка академиясында Элизабет Вадаспен, кейін Пал Кадосамен және Ференц Радоспен оқыды. Радос туралы Шифф: «Одан ешқашан жағымды сөз естіген жоқпын. Барлығы жаман, қорқынышты болды. Бірақ бұл салауатты көзқарас пен күмән сезімін қалыптастырды», – деді. Сондай-ақ, ол Радостан «фортепианода ойнаудың негізгі элементтерін, дыбыс шығаруды, өзін-өзі ұстауды, өзіңді тыңдауды және уақытты ысырап етпей, әрқашан музыкалық, ешқашан механикалық түрде жаттығуды» үйренгенін айтты. Оның сыныптастарының арасында танымал концерттік пианисттер Золтан Кочиш және Дезо Ранки болды. Будапешттегі оқуларымен қатар, Ваймардағы Франц Лист атындағы музыка мектебіндегі жазғы курстарда Татьяна Николаева мен Белла Давидовичпен де оқыды. Содан кейін ол Лондонда Джордж Малкольммен оқыды, ол клавиатуралық аспаптарды қолдануда пионер болды; Шифф Моцарттың төрт қолға арналған музыкасын композиторға тиесілі фортепианода Малкольммен бірге жазды. Ол сонымен қатар Гьёрги Куртагпен фортепиано мен камералық музыканы оқыды. Шифф 1974 жылы Чайковский атындағы халықаралық фортепиано конкурсында төртінші орын алды және 1975 жылы Лидстегі халықаралық фортепиано конкурсында Паскаль Девоонмен үшінші орынға тең бөлісті. 1979 жылы ол Венгриядан эмиграциялады. Гастрольдік сапарларының ұзақтығына байланысты АҚШ азаматтығына талапкер болу шарттарын орындай алмады және 1987 жылы Австрия азаматтығын қабылдап, Лондон мен Зальцбургте тұрақты мекенжай алды. 1989 жылдан 1998 жылға дейін Шифф Зальцбург маңындағы «Musiktage Mondsee» камералық музыка фестивалінің көркемдік директоры болды. 1995 жылы ол Швейцарияның Картауз-Иттинген қаласындағы «Ittinger Pfingstkonzerte» фестивалін әйгілі гобойші Хайнц Холлигермен бірге ұйымдастырды. 2004 жылдан 2007 жылға дейін Ваймардағы Кунстфесттің тұрақты суретшісі болды. 2007–2008 маусымында Берлин филармониясының резидент пианині болды. 2011–2012 жылдары Карнеги залының «Перспективалық суретшілерінің» бірі атанды. 1999 жылы ол Cappella Andrea Barca деп аталатын кездейсоқ камералық оркестр құрды, атауының шығу тегі оның тегінің итальян тіліндегі аудармасынан (Barca және Schiff екеуі де «кеме» дегенді білдіреді, итальян тілінде Barca, ал неміс тілінде Schiff) шыққан, бірақ ол ойдан шығарылған Барканың әзілдік биографиясын да ұсынды. Ол Лондондағы Philharmonia Orchestra және Еуропаның камералық оркестрімен, сондай-ақ Сан-Франциско симфониялық оркестрімен және Лос-Анджелес филармониясымен үнемі жұмыс істейтін бірнеше ірі оркестрде дирижер ретінде өнер көрсетті. Decca лейблінде жарық көрген көптеген жазбаларында Бахтың клавиатуралық музыкасының көп бөлігі, Доменико Скарлатти, Эрнст фон Дохнаньи, Йоханнес Брамс және Петр Ильич Чайковскийдің шығармалары, Моцарт пен Шуберттің толық фортепиано сонаталары, сондай-ақ Феликс Мендельсонның Чарльз Дютойтпен және Вольфганг Амадей Моцарттың Сандор Вег басқаратын Камерата Академика Зальцбургпен бірлескен фортепиано концерттері бар. Teldec лейблінде жарық көрген жазбаларында Брендард Хайтинк басқаратын Staatskapelle Dresden-мен бірге Бетховеннің толық фортепиано концерттері және Иван Фишер басқаратын Будапешт фестиваль оркестрімен Бела Бартоктың толық фортепиано концерттері, сондай-ақ Хайдн, Брамс және басқалардың соло шығармалары бар. ECM лейбліндегі ең танымал жазбаларға Яначек пен Сандор Вересстің музыкасы, Шуберт пен Бетховеннің фортепианода орындалатын негізгі шығармалары және Цюрихте жасалған Бетховеннің барлық фортепиано сонаталарының тікелей жазбалары кіреді. 2004–2006 жылдары ол Лондонның Вигмор залында Бетховеннің толық сонаталарына арналған лекция-рецитальдер сериясын өткізді. ECM үшін жасаған концерттік жазбаларында Бахтың партиталары мен Гольдберг вариацияларының екінші орындалуы бар. Шифф өзі орындайтын музыканы түсіндіру туралы лекциялар оқыды; 2024 жылы ол Лондонның Вигмор залында Бахтың фуга өнері туралы лекция оқыды, содан кейін сол концертте осы шығарманы орындады. G. Henle үшін ол Бахтың «Жақсы темперленген клавир» (2006 жылы жарық көрген) жаңа басылымдарына саусақ қою белгілерін және Моцарттың фортепиано концерттерінің жаңа басылымына саусақ қою белгілерін және жоғалған кадензаларды ұсынды (2007 жылы басталды). Шифф скрипкашы Юко Шиокаваға үйленген. Олардың Лондонда және Италияның Флоренция қаласында тұрақты мекенжайлары бар. Шифф көптеген пианисттерді, соның ішінде Артур Шнабельді, Эдвин Фишерді, Альфред Кортоны, Сергей Рахманиновты, Игнац Фридманды, Йозеф Хофманнды, Анни Фишерді, Рудольф Серкинды, Мечислав Хоршовскиді, Раду Лупуны, Мюррей Перахияны, Ричард Гудты және Питер Серкинды жақсы көреді. Ол Джульярд мектебі, Оберлин колледжі және Корольдік музыка академиясы сияқты беделді мектептерде шеберлік сабақтарын өткізді. 2019 жылы ол Гштаад Менухин фортепиано фестивалінде Флориан Каруби, Паллави Махидхара, Нурон Мукуми, Николас Наморадзе, Елена Нефедова, Кьяра Опалио және Шир Семмель сияқты тек жеті таңдалған студенттер үшін шеберлік сабақтарының сериясын өткізді.

Марапаттар мен құрметтер

Шифтің алған наградаларына 1990 жылы Бахтың ең үздік аспаптық соло орындаушысы (оркестрсіз) үшін «Грэмми» сыйлығы – «Ағылшын сюиталары»; 1990 жылы Питер Шрейермен бірге Шуберт концерті үшін «Граммофон» сыйлығы; 1991 жылы Барток сыйлығы; 1994 жылы Клаудио Арау еске алу медалі; 1996 жылы Коссут сыйлығы; 1997 жылы Леони Соннинг музыка сыйлығы; 2006 жылы Бетховеннің фортепиано сонаталарының толық жазбасы үшін Бонндағы Бетховен үйінің құрметті мүшесі; 2007 жылы Италия сыйлығы – «Premio della critica musicale Franco Abbiati», сондай-ақ 2007 жылы Бетховеннің шығармаларын орындағаны үшін; 2007 жылы Кохн қорының демеушілігімен берілген Корольдік музыка академиясының Бах сыйлығы – «Жоханн Себастьян Бахтың орындау және/немесе ғылыми зерттеуіне ерекше үлес қосқан тұлғаға»; 2008 жылы Вигмор залы медалі; 2008 жылы «Klavier Festival Ruhr» сыйлығы – ерекше пианистік жетістіктері үшін; 2011 жылы Цвиккау қаласының Роберт Шуман сыйлығы; Германияның «Orden Pour le mérite für Wissenschaften und Künste» ордені (2011) және 2012 жылдың қаңтарында Халықаралық Моцартеум қорының «Алтын Моцарт» медалі. Ол Будапешт, Детмольд және Мюнхен музыка академияларының құрметті профессоры, ал Оксфорд университетінің Баллиол колледжінің арнайы супернумерарий мүшесі. Ол Корольдік Солтүстік музыка колледжінің мүшесі. 2013 жылдың желтоқсанында Корольдік филармониялық қоғам оған алтын медаль табыс етті. 2014 жылы музыкаға қосқан үлесі үшін Королеваның туған күні құрметіне рыцарь атағын алды. 2018 жылы Шиф Корольдік музыка колледжінің президенті – Уэльс ханзадасынан құрметті докторлық дәрежесін алды. Шиф 2022 жылы Лейпциг қаласының Бах медалімен марапатталды.

Саяси көзқарастар

Шиф Австрия және Венгриядағы саясат туралы көптеген мәлімдемелер жасады. Сондай-ақ ол Виктор Орбан басқаратын Венгрия үкіметін ашық түрде сынады, оны расизм, антисемитизм және неофашизмде айыптады, 2012 жылдың қаңтар айында туған жеріне енді ешқашан бармайтынын мәлімдеді.

Австрия

2000 жылы ол Австриядағы аяусыз оңшылдардың күшеуі туралы пікір білдірді. Одан кейін ол 2001 жылы Австрия азаматтығынан бас тартып, Ұлыбритания азаматтығын қабылдады.

Венгрия

2011 жылдың 1 қаңтарында Шифф The Washington Post газетінде «Венгрия Еуропалық Одақ Кеңесінің кезекті төрағалығын қабылдауға дайын және лайық па?» деген сауал көтерген хат жариялады. Бұл сауал «расизм, рома халқына қарсы кемсітушілік, антисемитизм, ксенофобия, шовинизм және реакциялық ұлтшылдық», сондай-ақ «жаңа медиа заңдары» (Виктор Орбан үкіметінің 2010 жылдың желтоқсанының соңында қабылдаған заңдарына сілтеме) себепті туындады. 2011 жылдың 16 қаңтарында Шифф Frankfurter Allgemeine Zeitung газетіне Венгрияда «persona non grata» атанғанын және, мүмкін, енді ешқашан онда өнер көрсетпесін, тіпті сапарға да бармасын айтты. 17 қаңтарда ол венгр дирижері Адам Фишер және тағы алты венгр зиялысы мен суретшісімен бірге «Еуропа және әлем суретшілеріне» деген ашық хат жариялады. Хатта «рома халқына қарсы расизм, гомофобия және антисемитизмге» наразылық білдіріліп, «еркіндікке шектеу қойылып жатқан медиа, өнер және суретшілердің жағдайына» алаңдаушылық танытылды. Хат неміс және ағылшын тілдерінде жарық көрді, ал оған Даниэль Баренбоймның қолдау хаты қоса берілді. Осы мәлімдемелерінен кейін Шифф венгр ұлтшылдарының шабуылына ұшырады. 2012 жылдың 14 қаңтарында Германияның Der Tagesspiegel газетімен сұхбаттасқанда Шифф рома халқын қорқытуға бейім оңшыл радикалды топтар, ашық антисемитизм және Венгрияның биліктегі Фидес партиясының консервативті шовинизмі мен ұлтшылдығына қатты алаңдаушылық білдірді. Ол «Венгрияда антисемиттік үгіт қоғамда қалыпты жағдайға айналды» деді және интернетте оны «Сауджуде» деп атағандықтан, Венгриядағы барлық концерттерін жойды. 2013 жылдың желтоқсанында Шифф BBC тілшісіне интернет арқылы анонимді түрде қорқыту хаттары келгенін айтты: «Егер Венгрияға оралсам, екі қолымды да кесіп тастайды. Мен физикалық және рухани зорлық-зомбылыққа ұшырағым келмейді». Тілші сондай-ақ Шиффтің «Бұл қауіп болмаған жағдайда да Венгрияда ойнау қиын болар еді. Өнер мен саясатты бөліп қарастыруға болмайды. Орындаушылар үшін көрермендер маңызды. Біз наив емеспіз» деген сөздерін келтірді.