Қаладан шетке көшу және қала маңының дамуы

Кіріспе

Қалалық орталықтан қала шеттеріне халықтың көшіп келуі

Қала шеттесу (АҚШ) немесе қала шеттесу (ҰБ) – тарихи қалалар немесе ауылдық аймақтардан қала шеттеріне халықтың көшіп келуі, нәтижесінде қалалық кеңістіктердің таралуы қалыптасады. Тұрғын үйлер мен кәсіпорындардың қала орталықтарынан алыстауына байланысты, тығыздығы төмен, қала сыртындағы аймақтар өседі. АҚШ-тағы тұрғын үйлердің және жұмыс орындарының көп бөлігі қала шеттерінде орналасқан, бұл аймақтар қалалық аймақ құрамына кіреді, ал тұрғындары жұмысқа көлікпен немесе қоғамдық көлікпен барады. Жаңа технологиялардың дамуы көптеген адамдарға үйден жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Қала шеттесу көбінесе экономикалық жағынан дамыған елдерде кездеседі. Қала шеттесуді шектеуді жақтаушылар, оның салдарынан қалалардың құлдырауына, төмен кірісті тұрғындардың қала орталығында шоғырлануына және экологиялық зиянға әкелетінін айтады. Кейде қала шеттесу уақытша сипатта болады. Халық саны арта келе, концентрлі аймақ моделіндегі аймақтар ішкі аймақтардың тығыздығының артуынан қашып, сыртқа қарай жылжуы мүмкін. Мысалы, 18 ғасырда Нью-Йорк штатының Кингс округі Нью-Йорк қаласына егістік жер ретінде қызмет еткен, ал өнімдер Ист-Ривер арқылы қайықтармен тасымалданған. Кейіннен бу кемелері Бруклин Хайтсты Уолл-стрит үшін маңызды орынға айналдырды. Трамвайлар округ бойына тарады, ал биік теміржолдардың желісі кеңейген сайын, Бруклин қаласы өсіп, округті толықтырды. Өзен бойындағы аймақтар өнеркәсіптікке айналды, ал шашыраңқы үйлердің орнына фабрикалар салынбаған жерлерге тұрғын үйлер бой көтерді. Нәтижесінде, Бруклиннің көп бөлігі қала шетінен толығымен қалалық экономикаға айналды. Көптеген басқа қала шеттері де осы циклді бастан кешірді.

Америка Құрама Штаттары

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өркендеу АҚШ-та соғыстан оралған солдаттар қала сыртындағы үйлерде тұруға көшкенімен қала маңындағы елді мекендердің көбеюіне әкелді. Осы кезеңде Америкада соғыстан кейінгі экономика гүлденіп, бос уақыт көбейіп, отбасы құруға басымдық берілді. Жылдар өте келе, жұмыс және жеке өмірді бөлісуге деген құлшыныс артты, нәтижесінде қала маңындағы халық саны өсті. Қала маңындағы елді мекендер көбінесе мейрамханалар, сауда және ойын-сауық сияқты белгілі бір салаларға бағытталған, бұл тұрғындарға қаладан алыс кетпестен, қала маңындағы аймақта көбірек қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. ХХІ ғасырдың басында кеңжолақты интернет, электрондық пошта және бейнеконференция сияқты байланыс құралдарының таралуы көптеген адамдарға үйден жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бұл қалада немесе қала маңында болуы мүмкін, сондықтан қала маңындағы аймақтар орталықтандырылған кәсіпорындармен салыстырылатын артықшылықтарға, ақпаратқа және ресурстарға ие болды. Сонымен қатар, компьютерлендіру және тиімді көлік желілерінің дамуына байланысты пошта қызметтеріндегі жеткізу логистикасының жаңаруы, бизнесті қалада орналастырудың бұрынғы артықшылықтарының кейбіреулерін жойды. Өнеркәсіптік, қоймалық және зауыттар да қала маңына көшірілді. Бұл компания штаб-пәтерін қоймалар мен порттарға жақын орналастыру қажеттілігін жойды. Қалалық аймақтар көлік кептелістерінен жиі зардап шегеді, бұл компания үшін қосымша шығындарға әкелуі мүмкін, егер олар автокөлік жолына жақын қала маңында орналасқан болса, бұл шығындарды азайтуға болар еді. Төменгі мүлік салығы және жер бағасы өнеркәсіптік жерлерді пайдалы емес жерлерді қайта дамытуға сатуға ынталандырады. Қала маңындағы аймақтар өнеркәсіптік аймақтар мен тұрғын үйлер мен сауда орындары арасында буферлік аймақ ретінде пайдалануға болатын көбірек жер ұсынады. Бұл жергілікті қоғамдастықтың NIMBY (Not In My Backyard) сезімдерін және gentrification қысымын болдырмауы мүмкін, себебі тұрғын үйлер мен сауда орындары қалалық аймақтағы өнеркәсіптік кеңістіктерге жақын орналасқан. Қала маңындағы муниципалитеттер салық жеңілдіктерін, арнайы аймақтарды және өнеркәсіптік кәсіпорындарды өз аймақтарына тарту үшін нормативтік ынталандыруларды ұсына алады, мысалы, Калифорния штатындағы City of Industry қаласы. Бұл дамулардың жалпы нәтижесі - бизнестің де, жеке тұлғалардың да қала маңында орналасудың артықшылығын көруі, себебі жер сатып алу, жалдау және операцияларды жүргізу құны қаладағыдан төмен. Бір қала орталығынан жалғасып жатқан бұл таралу Американың шеткі қалалары мен шеткі аймақтарының пайда болуына әкелді, олар қала маңындағы сауда орталықтарында салынған кеңсе ғимараттарының шоғырлануынан, сауда орталықтарынан және басқа да жоғары тығыздықтағы дамулардан туындайды. Қала маңындағы тұрғындардың жұмыс орындарының саны қала маңындағы қалалардың өсуіне себеп болған негізгі қала орталығынан гөрі осы аймақтарда көбейген сайын, жол қозғалысы күрделілігі артты, қала маңындағы көлік ағыны күрт өсті. 2000 жылға қарай АҚШ халқының жартысы қала маңындағы аймақтарда тұрды, бұл өнеркәсіптік өсім қалалық өсімнен бұрын орын алғанын және ауылдық-қалалық қатынас арқылы қолдау тапқанын білдірді. Қаланың өсуі, тұрғын үйлердің жылжуы, жер және тұрғын үй құрылысы қатаң саяси бақылауда болды. Сондықтан, постсоциалистік Еуропадағы қала маңына таралу - бұл жақында ғана емес, сонымен қатар ерекше құбылыс. Тұрғын үй және жер нарықтарын құру, мемлекеттің тұрғын үйді қамтамасыз етуден бас тартуы жеке меншік субъектілердің рөлі артып, тұрғын үйді өндіру мен тұтынудың жекешелендірілген тәсілдерінің дамуына әкелді, әсіресе үй шаруашылықтары үшін. Алайда, нарыққа негізделген тұрғын үй жүйесіне, оның ішінде тұрғын үйді қаржыландыруға қажетті нормативтік және институционалдық базалар әлі де дамымаған, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Еуропада. Бұл жағдай тұрғын үйді өздігінен қамтамасыз етуге ықпал еткені сөзсіз. Әрине, әр түрлі факторлар әр түрлі нәтижелерге әкеледі. Ұзақ уақыт бойы шектелген урбанизация және тұрғын үйдің күрт артта қалуы Тиранада (Альбания) қала маңындағы аумақтың кеңінен өсуіне әкелді, 1990 жылдары қаланың көлемі екі есеге ұлғайды, ал соғыс босқындары Югославияның бұрынғы республикаларының қалаларына қысым жасады. Басқа жерлерде қала маңына таралу процестері басым болған сияқты, бірақ олардың қарқыны тұрғын үй тапшылығына, қолданыстағы қаржыға, қалауларға және «рұқсат етілген» ресми емес жағдайларға байланысты өзгеше болды. Прагада 1990 жылдары бұл процесс баяу болды және 2000 жылдан кейін, тұрғын үйге қолжетімділік жақсарғаннан кейін айқын болды. Керісінше, Словения мен Румыниядағы қала маңындағы даму 1990 жылдары қалалар мен қалашықтарды көрінетін түрде қоршап алды. Дегенмен, социалистік мұраның жетілмеген инфрақұрылымы және өтпел кезеңнің қолжетімділік дағдарысы постсоциалистік қала маңындағы аймақтарды Батыс елдерінен ерекшелендіреді.

Post–World War II economic expansion in the United States brought an increase in suburbanization, when soldiers returned home from war to reside in houses outside of the city. During this time America had a prosperous post war economy, which resulted in more available leisure time and an increased priority in creating a family unit. Throughout the years, the desire to separate work life and home life has grown, causing an increase in suburban populations. Suburbs are often built around certain industries such as restaurants, shopping, and entertainment, which allows suburban residents to travel less and interact more within the suburban area. In the early 21st century, the spread of communication services, such as broadband, e mail, and practical home video conferencing, have enabled more people to work from home rather than commuting. This can occur either in the city or in the suburbs, thus giving the suburbs the same advantages, information. and supplies as centralized businesses had. Similarly, the rise of modern delivery logistics in postal services, which take advantage of computerization and the availability of efficient transportation networks, also eliminates some of the advantages that were once to be had from having a business located in the city. Industrial, warehousing, and factory land uses have also moved to suburban areas. This removes the need for company headquarters to be within a quick courier distance of the warehouses and ports. Urban areas often suffer from traffic congestion, which creates extra driver costs for the company that may have otherwise been reduced if they were located in a suburban area near a highway instead. Lower property taxes and low land prices encourage selling industrial land for profitable brownfield redevelopment. Suburban areas also offer more land to use as a buffer between industrial areas and residential and retail spaces. This may avoid NIMBY sentiments and gentrification pressure from the local community due to residential and retail areas being adjacent to industrial spaces in an urban area. Suburban municipalities can offer tax breaks, specialized zoning, and regulatory incentives to attract industrial land users to their area, such as City of Industry, California. The overall effect of these developments is that both businesses and individuals now see an advantage to locating in the suburbs, where the cost of buying land, renting space, and running their operations is cheaper than in the city. This continuing dispersal from a single city center has led to another recent phenomena in American suburbs, the advent of edge cities and exurbs, which arise out of clusters of office buildings built in suburban commercial centers, shopping malls, and other high density developments. With more and more jobs for suburbanites being located in these areas rather than in the main city core out of which the suburbs grew, traffic patterns have become more complex, with the volume of intra suburban traffic increasing tremendously. By 2000, half of the US population lived in suburban areas. which meant that industrial growth occurred well in advance of urban growth, and was sustained by rural urban commuting. City growth, residential mobility, land, and housing development were under tight political control. Consequently, sub urbanization in post socialist Europe is not only a recent, but also a particular, phenomenon. The creation of housing and land markets, together with state's withdrawal from housing provisions have led to the development of privatized modes of housing production and consumption, with an increasing role for private actors and, particularly for households. Yet, the regulatory and institutional frameworks indispensable to a market driven housing system – including housing finance – have remained underdeveloped, particularly in south eastern Europe. This environment has undoubtedly stimulated housing self provision. Clearly, different forces have shaped different outcomes. Long suppressed urbanization and a dramatic housing backlog resulted in extensive peri urban growth in Tirana (Albania), which during the 1990s doubled the size of the city whereas war refugees put pressure on cities of former Yugoslavia. Elsewhere processes of suburbanization seemed dominant, but their pace differed according to housing shortages, available finances, preferences, and the degree of 'permitted' informality. The process was slow in Prague during the 1990s and more apparent after 2000, when housing affordability improved. Conversely, Slovenian and Romanian suburban developments visibly surrounded cities/towns during the 1990s. Nonetheless, socialist legacies of underdeveloped infrastructure and the affordability crisis of transition differentiate post socialist suburbs from their Western counterparts.

Есірткі қолдану

Қала маңындағы елді мекендердің демографиялық құрамындағы бұрыннан бар айырмашылықтар есірткі тұтыну және оның зиянды әсерлеріне қатысты мәселелер тудырады. Бұл, есірткіге тәуелділік пен қала маңындағы денсаулық және қауіпсіздік туралы қалыптасқан, дұрыс емес көзқарас арасындағы үзіліс салдарынан болады. Қалалық және қала маңындағы елді мекендерде есірткіге байланысты өлім-жітім көрсеткіштерінің арасындағы айырмашылықтар кейде халық, медицина қызметкерлері және фармацевтикалық индустрия арасындағы қарым-қатынаспен байланысты. Қала маңында тұратын мұндай жақсы жағдайдағы адамдардың, басқа жағдайда қымбатқа түсетін және күшті әсер ететін есірткілерді, мысалы, опиоидтар мен наркотиктерді заңды рецепт арқылы алу мүмкіндігі көбірек. АҚШ-та қала маңындағы елді мекендердің дамуының нәтижесінде қалыптасқан демографиялық және экономикалық ерекшеліктер қала маңындағы қоғамда есірткіге тәуелділіктің қаупін арттырды. АҚШ-та жаңадан есірткі қолдана бастағандардың көп бөлігі – жиырма жасқа толмаған ақ нәсілді қала маңындағы ер және әйел адамдар. Жасөспірімдер мен жастар қала маңындағы аумақтарда есірткіге тәуелділіктің жоғары қаупіне тап болады, себебі қала маңындағы елді мекендердің дамуы әлеуметтік және экономикалық жағынан жабық ортаны қалыптастырады. Жаңа Англиядағы қала маңындағы жастарды зерттеу көрсеткендей, жоғары орта тапқа жататын қала маңындағы жастардың есірткі тұтыну деңгейі орташа көрсеткіштен жоғары. Қала маңындағы елді мекендерге көшуге байланысты демографиялық және экономикалық жағдайдың өзгеруі бай американдық қоғамда есірткіге тәуелділіктің қаупін арттырды және есірткіге тәуелділікке қарсы күрес бойынша қоғамдық денсаулық сақтау шараларына деген көзқарасты өзгертті. Дәрігерлер мен қала маңындағы денсаулық сақтау қызметкерлері пациенттермен тікелей әңгімелесу кезінде, есірткіге тәуелділіктен құтылуға және дозаны асыра пайдаланудан сақтануға қажетті білім мен ресурстарға ие, жақсы білімді пациенттермен жұмыс істеудің артықшылығына ие. Есірткіге тәуелділік және дозаны асыра пайдалану мәселесі бойынша қалалық және қала маңындағы ортада қолданылатын емдеу және шаралар арасындағы айырмашылықтар – қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы маңызды мәселе. Қала маңындағы денсаулық сақтау мекемелерінің есірткіге тәуелділік, зиянды әсерлері және дозаны асыра пайдалану мәселесін шешу үшін жеткілікті ресурстары болғанымен, қала маңындағы өмір салты туралы қалыптасқан түсініктер пациенттерге тиісті ем беруге кедергі келтіруі мүмкін. Қала маңындағы ортада есірткіге тәуелділіктің жиілігін арттыратын факторларды ескере отырып, әсіресе жасөспірімдердің мектептегі және басқа да әлеуметтік ортадағы қарым-қатынастарын және қала маңындағы жағдайлардың оларға тигізетін әсерін зерттеу қажет, себебі бұл факторлар есірткіге тәуелділіктің таралуына әсер етеді.

Pre existing disparities in the demographic composition of suburbs pose problems in drug consumption and abuse. This is due to the disconnection created between drug addiction and the biased outward perception of suburban health and safety. The difference in drug mortality rates of suburban and urban spaces is sometimes fueled by the relationship between the general public, medical practitioners, and the pharmaceutical industry. These affluent individuals who are living in the suburbs often have increased means of obtaining otherwise expensive and potent drugs, such as opioids and narcotics through valid prescriptions. In the United States, the combination of demographic and economic features created as a result of suburbanization has increased the risk of drug abuse in suburban communities. Heroin in suburban communities has increased in incidence as new heroin users in the United States are predominantly white suburban men and women in their early twenties. Adolescents and young adults are at an increased risk of drug abuse in suburban spaces due to the enclosed social and economic enclaves that surburbanization propagates. The New England Study of Suburban Youth found that the upper middle class suburban cohorts displayed an increased drug use when compared to the natural average. The shift in demographics and economic statuses related to suburbanization has increased the risk of drug abuse in affluent American communities and changed the approach to drug abuse public health initiatives. When addressing public health concerns of drug abuse with patients directly, suburban health care providers and medical practitioners have the advantage of treating a demographic of drug abuse patients that are better educated and equipped with resources to recover from addiction and overdose. The disparity of treatment and initiatives between suburban and urban environments in regard to drug abuse and overdose is a public health concern. Although suburban healthcare providers may have more resources to address drug addiction, abuse, and overdose, preconceived ideas about suburban lifestyles may prevent them from providing proper treatment to patients. Considering the increasing incidence of drug abuse in suburban environments, the contextual factors that affect certain demographics must also be considered to better understand the prevalence of drug abuse in suburbs; for example, adolescents and their relationship with social groups in school and other socializing forces that occur as a result of suburbanization impact drug abuse incidence.

Экономикалық әсері

Субурбанизацияның экономикалық салдары 1950 жылдары басталғаннан бері анық байқала бастады. Инфрақұрылым, өнеркәсіп, жылжымайтын мүлік дамыту құны, салық саясаты және қалалардың әртүрлілігіндегі өзгерістер жақсы көрініс тапты, себебі үйге ие болу және қалалық орталықтардың қауқабынан құтылу мақсатында, негізінен, "қала шетіне көшу" көптеген американдық азаматтардың арманына айналды. Бұл салдарлар көптеген артықшылықтармен қатар, кері әсерлері де бар және қазіргі қалаларды жоспарлау мен жаңартуда маңызды рөл атқарады.

Қалалық өнеркәсіпке әсері

Халық санының қала орталықтарынан тысқары қарай жылжуы артуына байланысты, өнеркәсіптің қала орталықтарына басымдығы азайды. Компаниялар көбінесе жаңа ғимараттар мен кең паркингтерге, сондай-ақ жұртшылықтың тығыз қоныстанған жерлерден аулақ жұмыс істеуге деген ықыласын қанағаттандыру үшін, сирек қоныстанған аймақтарда өндірістік парктер салуға ұмтылады. Компанияларды жаңа құрылыстар салуға ынталандыратын және Браунфилд жерлерінде салуға түрткіс бермейтін үкіметтік экономикалық саясат, өнеркәсіптік дамудың ірі қалалардан шеткері аймақтарға көшуіне де себеп болады. Шеткері өнеркәсіптік дамудың тиімділігі артқан сайын, жоғары тығыздық аймақтарда құрылыс салудың экономикалық тартымдылығы төмендейді. Өнеркәсіптің қаладан кетуінің тағы бір салдары – қалалық агломерацияларды, өндірістік парктерді және оларды қоршаған шағын қалалық тұрғын үйлерді бөліп тұрған буферлік аймақтардың азаюы. Бұл жерлердің экономикалық маңызы арта келе, мұндай жылжымайтын мүліктің құны көбінесе өседі, көптеген пайдаланылмаған жер иелерін өздерінің жерлерін сатуға итермелейді.

Инфрақұрылымға әсері

Американың кеңейіп бара жатуымен қатар, қажетті су құбырлары, кәріз желілері және жолдардың құны бір тұрғын және тұрғын емес құрылыс бірлігі үшін 21 000 доллардан асып түсуі мүмкін, бұл 2005 жыл мен 2030 жыл аралығында АҚШ үкіметіне 1,12 триллион долларға дейін шығуы мүмкін. Инфрақұрылым құнына қоса, қолданыстағы инфрақұрылым да нашарлайды, себебі үкіметтің инфрақұрылымды жақсартуға бөлген қарсының көп бөлігі қала орталығынан алыс жатқан аудандардағы жаңа қажеттіліктерді қаржыландыруға жұмсалады. Осының салдарынан, үкімет бұрын салынған инфрақұрылымды күтіп ұстауға жиі бас тартады.

Жылжымайтын мүлікті дамыту шығындары

Америка Құрама Штаттарында болашақ үй сатып алушылар үйге қолжеткізе алатын аймақты тапқанша, көбінесе қала шетіне дейін барады. Бұл құбылыс халық арасында "біліктілікке жеткенше жүргізу" деп белгілі. Қала шетінің жер учаскелері әдетте қала ішіндегілерге қарағанда кеңірек болады. Сондықтан, үлкен учаскелер көбінесе учаскелердің жалпы санының азаюына әкеледі, ал қала шетіне қарай кеңею жылжымайтын мүліктің тығыздығын төмендетуі мүмкін.

Фискалдық әсері

Мемлекеттік тапшылық көбінесе қала маңындағы аудандардың дамуы салдарынан өседі, себебі сирек қоныстанған аймақтарда мүлік салығы көбінесе төмен болады. Сонымен қатар, орталықсыздандыру, тұрғын үйлердің түрлерінің жеткіліксіздігі және үйлер арасындағы қашықтықтың артуы жылжымайтын мүліктің құрылысы мен мемлекеттік қызметтерге кеткен шығындарды арттырады, бұл жоғары деңгейдегі биліктің тапшылығын күшейтеді. Қала маңына көшу жиі қалалардың салық түсімдерінің азаюына алып келді, нәтижесінде бай адамдардың көшіп кетуіне байланысты мемлекеттік қызметтердің сапасы нашарлады.

Қалалық әртүрлілікке әсер ету

Америка Құрама Штаттарында қала маңына көшу үрдісі күшейгенде, қаладан қала маңына көшіп кеткендердің көп бөлігі ақ нәсілді адамдар болды. Осының салдарынан орталық қалаларда афроамерикандықтардың үй иеленуі көбейді. Ақ нәсілді отбасылар қала маңына қоныс аударғанда, өзгеше аудандардағы тұрғын үй бағасы төмендеді, бұл афроамерикандық отбасылар үшін үйге ие болудың құнын төмендетті. Бұл үрдіс ескі және тығыз орналасқан қалаларда, әсіресе Солтүстік-Шығыс және Орта Батыста күштірек болды, себебі жаңа құрылыс салу көбінесе қиынға соқты. 2010 жылғы халық санауы бойынша, афроамерикандықтар, азиялық американдықтар және үнді американдықтары сияқты этникалық азшылықтар соңғы кездегі қала маңына көшуде маңызды рөл атқара бастады. Бүгінде көптеген қала маңындағы қалаларда үлкен этникалық азшылықтар қауымдастығы құрылған.

Қоршаған ортаға әсері

Қала сыртындағы жерлерге қоныстанудың өсуі және адамдардың қаладан тыс жерлерге таралуы қоршаған ортаға теріс әсер етеді. Қала сыртындағы қоныстану көлік құралдарының жүріс жолының ұзаруымен, жерді пайдаланудың көбеюімен және тұрғын үйлерде энергия тұтынудың артуымен байланысты. Осы факторлардың нәтижесінде ауа сапасы нашарлайды, су мен мұнай сияқты табиғи ресурстардың қолданылуы күшейеді, сондай-ақ парниктік газдардың мөлшері артады. Жұмысқа бару мен қайту үшін көлік құралдарын жиі пайдалану мұнай мен газды көп жұмсауға және зиянды газдардың шығарылуына себеп болады. Көліктерден шығарылатын газдар ауаның ластануына және ауа сапасының нашарлауына әкеледі. Қала сыртындағы қоныстану кеңейе келе, тұрғын үйлердің салынуы артып, жерді пайдалану мен қолданылатын жер көлемі де өседі. Сондай-ақ, қала сыртындағы қоныстану тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру және үйлер маңындағы көгалды күтіп ұстау үшін су сияқты табиғи ресурстарды көп пайдаланумен байланысты. Технологияның дамуы мен тұрғындардың тұтыну деңгейінің артуы тұрғындардың электр энергиясын тұтынуын да арттырады.

Әлеуметтік әсерлері

Қала маңына көшу көптеген адамдар тобына, оның ішінде балаларға, жасөспірімдерге және қарттарға теріс әлеуметтік әсер етеді. Қала маңындағы кеңістіктің ұлғаюы немесе көшу салдарынан зардап шеккен балалар кейде "көше соңындағы балалар" деп аталады. Қала маңында тұратын балалар көбінесе ата-анасының көмегі болмаса, қайда да бара алмайды, сондықтан тәуелсіздікке жете алмайды. Тәуелсіздікке ие болмаған жасөспірімдер көңілсіздікке, оқшаулануға және ашушаңдыққа ұшырайды. Осы сезімдер жасөспірімдердің өзіне-өзі қол жұмсауы мен қала маңындағы мектептердегі оқ ату оқиғаларының көбеюіне әкелді. Қала маңындағы қарт адамдар да көлік жүргізу мүмкіндігінен айырылғаннан кейін әлеуметтік оқшаулануды күшейте түседі. Әулетті қарттар да, әлі де қала маңында тұратындар да қоғамның басқа топтарынан үлкен қашықтықта болады.