Иорданияның Салт қаласы: Тарих және Мәдениет мұрасы
As-Salt
Солт қаласы – Иорданияның Балька губернаторлығының орталығы, тарихи сауда және әкімшілік орталығы. Биіктігі 790-1100м, Амман мен Иерусалимге қарайтын жол бойында орналасқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балқа губернаторлығындағы қала, Иордания.
City in Balqa Governorate, Jordan
Тұз (السلط As Salt) қаласы, сондай-ақ Тұз деп те аталады, Батыс-орталық Иорданиядағы ежелгі сауда және әкімшілік орталығы. Бұл Амманнан Иерусалимге дейінгі ескі басты тас жолдың бойында орналасқан. Балқа жотасында, теңіз деңгейінен 790–1100 метр биіктікте, Иордан аңғарына жақын үш төбенің арасында салынған қала. Үш төбенің бірі – Джабал әл-Қала – XIII ғасырдағы қираған бекіністің орны. Қала Иорданияның Балқа губернаторлығының орталығы болып табылады. Үлкен Тұз муниципалитетінде 2018 жылы шамамен 107 874 адам тұрды. 2021 жылы Тұз қаласы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
As Salt (السلط As Salt), also known as Salt, is an ancient trading city and administrative centre in west central Jordan. It is on the old main highway leading from Amman to Jerusalem. Situated in the Balqa highland, about 790–1,100 metres above sea level, the city is built in the crook of three hills, close to the Jordan Valley. One of the three hills, Jabal al Qal'a, is the site of a 13th century ruined fortress. It is the capital of Balqa Governorate of Jordan. The Greater Salt Municipality has about 107,874 inhabitants (2018). In 2021, the city of Salt was inscribed at the UNESCO World Heritage list.
Этимология
"Салт" атауы латын тіліндегі saltus сөзінен туындаған, ол "орман" деген мағынаны білдіреді.
The name "Salt" is derived from the Latin word saltus, which means "forest".
Тарих
Қаланың алғаш рет қандай кезде мекенделгені белгісіз, бірақ оны Ұлы Александрдың тұсында македондық әскер салған деп саналады. Византия кезеңінде қала Салтус деп аталып, епископтық орын болған. Осы кезде қала Иордан өзенінің шығыс жағалауындағы маңызды елді мекен саналды. Қоныс монғолдар тарапынан қиратылып, кейін мамлюк сұлтаны Бейбарс (1260–1277) тұсында қайта жаңартылды. Бұрын қала Иордан аңғары мен шығыс шөл арасындағы маңызды елді мекен болған. Шығыс шөл мен батыс арасындағы маңызды сауда жолы болғандықтан, ол аймақтың көптеген билеушілері үшін маңызды орынға ие болды. Римдіктер, византиялықтар және мамлюктер қаланың дамуына үлес қосты, бірақ қаланың ең гүлденген кезеңі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Османдықтар Солт қаласын аймақтық әкімшілік орталық етіп, империяның басқа аймақтарынан адамдарды қоныстандыруға ынталандырған кезде болды.
It is not known when the city was first inhabited, but it is believed to have been built by the Macedonian army during the reign of Alexander the Great. The city was known as Saltus in Byzantine times and was the seat of a bishopric. At this time, the city was considered to be the principal settlement on the East Bank of the Jordan River. The settlement was destroyed by the Mongols and then rebuilt during the reign of the Mamluk sultan Baibars (1260–1277). Salt was once the most important settlement in the area between the Jordan Valley and the eastern desert. Because of its history as an important trading link between the eastern desert and the west, it was a significant place for the region's many rulers. The Romans, Byzantines and Mameluks all contributed to the growth of the city, but it was at the end of the 19th and the beginning of the 20th century, when the Ottomans established a regional administrative capital in Salt and encouraged settlement from other parts of their empire, that Salt enjoyed its most prosperous period.
Осман дәуірі
1596 жылы Осман империясы кезінде Салт қаласы халық санағында Аджлун ливасындағы Салт нахиясында орналасқан деп тіркелген. Мұсылман халқы 40 шаңырақты және 5 бозбаланы, ал христиан халқы 25 шаңырақты құрады. Ауыл тұрғындары бидай, арпа, зәйтүн ағаштары, жүзімдіктер, ешкілер мен ара шаруашылығы сияқты әртүрлі ауыл шаруашылығы өнімдеріне 25% салық төледі, сондай-ақ кездейсоқ кірістер мен базар төлемі де болды, жалпы сомасы 12000 акчеге жетті. 18 ғасырдың соңында Салт Балқа аймағындағы жалғыз тұрақты елді мекен болып саналды, және бұл жағдай 19 ғасырға дейін сақталды. Балқаның қалған бөлігі жергілікті бедуин тайпаларының билігінде болды. Салт 18-шы ғасырдан бастап Трансиордания әмірлігінің алғашқы жылдарына дейін Трансиорданияның ең дамыған қаласы және сауда орталығы болды. Қаланың ауыз суын екі мол бұлақ қамтамасыз етті, олар Уәди Шуайб арнасы бойындағы қалалық бақтарды да суарды. Қала конус тәрізді төбелердің беткейінде орналасқан, оның үстінде бекініс тұрды, және екі терең жартастың арасындағы кеңістікте орналасқан, бұл көршілес бедуин тайпаларының шабуылына қарсы табиғи қорғаныс құрады. Салт тұрғындары тайпалармен келісімдер жасады, олар Балқаның шығыс жазығындағы бидай егістіктеріне қол жеткізуге кепілдік берді, ал тайпалар қаланың кең базарында сауда жасау мүмкіндігіне ие болды. Салт тұрғындарымен тайпалар арасында жерді бөлісу келісімдері жасалды, оған сәйкес Салт тұрғындары көктемде Амман мен Уәди-Валаға егін жинауға дейін қоныстанатын және Балқаның үстем тайпасына жыл сайын сыйлық төлейтін. 1810 жылдарға дейін Адван тайпасы «Балқаның иелері» деп белгілі болды. Кейін Бану Сахр тайпасы Адван тайпасын басып алып, Салттан алым-салық жинады. Қаланың қорғанысы және бедуин тайпаларының билігіндегі оқшаулануы тұрғындарына Осман билігінің талаптарын сауапсыз елемеуге мүмкіндік берді. 19 ғасырдың басындағы батыстық саяхатшылар қала басшысының Османдық Сирияның провинциялық губернаторларымен бірдей билікке ие болғанын хабарлады. 19 ғасырдың басында қала тұрғындары көбінесе Фахури, Акрад, Авамила және Катишат руларына жатты. Әр руды өз шейхы басқарды, олардың бірі немесе екеуі қала басшысы (шейх әл-балад) қызметін атқарып, бекіністе орналасып, Салтты бедуин шабуылдарынан қорғауды ұйымдастырды. Халықтың құрамында шамамен төрт жүз мұсылман және сексен христиан отбасы болды. 1820 жылдардағы Букингемнің байқауы бойынша, Салттағы шамамен 100 христиан Акраның Османдық губернаторы Жазар-пашаның зорлық-зомбылығынан қашу үшін Назареттен көшіп келгендер еді. Мұсылман-христиан қарым-қатынастары достық болды, екі қауым да бірдей өмір салтын ұстанды, бірдей киім киді және араб тілінде сөйледі. Салт үш негізгі рудың бақылауындағы кварталдарға бөлінді және осы кезеңде бірнеше мешіт, шіркеу және жиырмаға жуық дүкен болды. Салт 19 ғасырдың соңына дейін Қараққа дейінгі аймақтарға қызмет көрсетті, онда базар болған жоқ, ал оның базарындағы тауарлар Тир мен Мысырдан келді. Ол Иерусалимдегі тері өңдеу зауыттарына арналған жүзім, сумақ жапырақтарын, Набульси сабынының негізгі құрауышы - күлдің (қилі) бір түрін Набулусқа және бедуиндер ұсынған страустың қауырсындарын Дамаскқа экспорттады. Набулус Салттың негізгі серіктесі болды, ал Салт Набулус қаласында орналасқан Тукан отбасының Трансиорданиядағы орталығы ретінде қызмет етті. Тұрғындардың көпшілігі шаруалар болғанымен, қолөнершілер мен дүкен иелері де болды, соңғылары Набулус, Назарет және Дамаск саудагерлерінің тапсырыстарын орындады. 1834 жылы қала тұрғындары мен жергілікті бедуиндер Ыбырайым паша бастаған Мысырдың дербес провинциясының күштерін қуып шығу үшін бірлесіп күресті, бұл Палестинадағы шаруалар көтерілісінің алғашқы тіркелген қақтығысы болды. 1840 жылы Осман билігі Левантта қалпына келтірілді, бірақ Салт империяның тек номиналды бөлігі болып қалды. 1866-1867 жылдары Дамаск губернаторы Мехмед Рашид-паша (1866-1871) Трансиорданиядағы императорлық Танзиматтың орталықтандыру және жаңғырту реформаларын кеңейтті. Ол Рвала, Вулд Али және Бану Хасан, Хауран жазықшылары, друздар және тұрақты жаяу әскерлері, ат әскерлері мен артиллерия әскерлерінен құралған үлкен күшті Салтқа қарай бастады, қаланың солтүстігінде үш сағаттық жерде тоқтады. Сол жерден ол Салт тұрғындарына Адван және Бану Сахр тайпаларымен одақтас болғаны үшін кешірім беруді ұсынды. Қала мұсылман және христиан абыройлы адамдарынан құралған делегацияны ұйымдастырды, олар 17 тамызда Османлылардың Салтқа қарсылықсыз кіруіне келісті. Рашид-паша зақымдалған бекіністі жөндеп, 400 сарбазды орналастырды. Ол Дамасктық курд Фарис Аға Кадруды Салттың алғашқы округ губернаторы етіп тағайындады және Салттың элиталық отбасыларынан құралған сайланған әкімшілік кеңес құрды. Рашид-паша қаладан салық арқасы үшін үлкен мөлшерде астық пен мал-мүлікті тәркіледі. Салттың гүлденген кезеңі 19 ғасырдың соңында болды, сол кезде Набулустан келген саудагерлер Жордан өзенінен шығысқа қарай сауда желісін кеңейту үшін келді. Жаңа келгендердің көптігі салдарынан бұл кезеңде Салт қарапайым ауылдан сәулеттік жағынан әдемі ғимараттары көп қалаға айналды, олардың көпшілігі тартымды бал құрылыс материалынан салынған Набулус стилінде салынған. Осы дәуірден сақталған көптеген ғимараттар 2009 жылға дейін сақталған.
In 1596, during the Ottoman Empire, Salt was noted in the census as being located in the nahiya of Salt in the liwa of Ajlun, with a Muslim population of 40 households and 5 bachelors; and a Christian population of 25 households. The villagers paid a fixed tax rate of 25% on various agricultural products; including wheat, barley, olive trees/vineyards, goats and beehives, in addition to occasional revenues and a market toll; a total of 12,000 akçe. By the end of the 18th century, Salt was the sole permanent settlement in the Balqa region, a situation which persisted well into the 19th century. The rest of the Balqa was dominated by the local Bedouin tribes. It was the most developed city and commercial center of Transjordan from the 18th century until the early years of the Emirate of Transjordan. The city's drinking water was supplied by two abundant springs, which also irrigated the town gardens along the Wadi Shu'ayb stream. It was situated along the slopes of a conical hill, at the top of which stood a fort, and along the ridges of two deep abutting valleys, which provided a natural defense against encroachments by neighboring Bedouin tribes. Salt's inhabitants negotiated terms with the tribes, who guaranteed the townspeople access to their wheat fields in the Balqa's eastern plains in return for giving the tribesmen access to the town's extensive markets. Sharecropping agreements were formed with the tribes whereby Salt townspeople would encamp in Amman and Wadi Wala in the spring until harvest and paid an annual tribute to the dominant tribe of the Balqa. Until around the 1810s, the paramount tribe was the Adwan, known as "lords of the Balqa". Afterward, the Banu Sakhr overtook the Adwan and collected the tribute from Salt. The city's defenses and isolation in a land practically controlled by Bedouin tribes also enabled its inhabitants to ignore the impositions of the Ottoman authorities without consequence. Western travelers in the early 19th century reported that the leader of the town effectively wielded the same authority as any of the provincial governors of Ottoman Syria appointed by the sultan. In the early 19th century, the townspeople mostly belonged to the clans of Fakhoury, Akrad, Awamila and Qatishat. Each clan was headed by its own sheikh, one or two of whom would act as the shaykh al balad (city leader), who was based in the fort and was in charge of protecting Salt from Bedouin attack. The population consisted of about four hundred Muslim and eighty Christian families. According to the observations of Buckingham in the 1820s, roughly 100 Christians in Salt were immigrants from Nazareth who moved to the town to avoid the exactions of Jazzar Pasha, the Ottoman governor of Acre. Muslim–Christian relations were amicable and the two communities shared the same lifestyles, dress and the Arabic language. Salt was organized into quarters, each controlled by one of three main clans, and contained a number of mosques, a church and about twenty shops during this period. Salt served the surrounding countryside as far as Karak, which lacked a market until the late 19th century, and goods in its market originated as far as Tyre and Egypt. It exported raisins, sumac leaves for the tanneries of Jerusalem, qili (a type of ash, a key ingredient of Nabulsi soap) to Nablus, and ostrich feathers supplied by the Bedouin to Damascus. Nablus was Salt's primary partner, and Salt served as the Transjordanian center of the Nablus based Tuqan family. Although most of the inhabitants were farmers, there were also craftsmen and smaller numbers of shopkeepers, the latter of whom were commissioned by merchants in Nablus, Nazareth and Damascus. In 1834 the townspeople and local Bedouin fought together to drive out the forces of the practically autonomous province of Egypt led by Ibrahim Pasha, the first recorded clash of the Peasants' revolt in Palestine. Ottoman rule in the Levant was restored in 1840, but Salt remained only nominally part of the Empire. In 1866–1867, the governor of Damascus Mehmed Rashid Pasha (1866–1871) extended the imperial Tanzimat centralization and modernization reforms in Transjordan. He led a large force of Bedouin tribesmen from the Rwala, Wuld Ali and Banu Hasan, Hauran plainsmen, Druze mountaineers and regular infantry, cavalry and artillery troops toward Salt, stopping three hours north of the city. From there, he offered to pardon Salt's inhabitants for allying with the Adwan and Banu Sakhr against the authorities. The city organized a delegation of Muslim and Christian grandees who negotiated the unopposed entry of the Ottomans into Salt on 17 August. Rashid Pasha repaired the damaged fort where he garrisoned 400 troops. He appointed the Damascene Kurd Faris Agha Kadru as Salt's first district governor and established an elected administrative council composed of Salt's elite families. Rashid Pasha confiscated huge qualities of grain and livestock from the town as compensation for tax arrears. Salt's heyday was in the late 19th century, when traders arrived from Nablus to expand their trading network eastwards beyond the Jordan River. As a result of the influx of newcomers this period saw the rapid expansion of Salt from a simple village into a city with many architecturally elegant buildings, many built in the Nablusi style from the attractive honey coloured local stone. A large number of buildings from this era survive as of 2009.
Британдық мандат, әмірлік және тәуелсіздік
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солт қаласын британдық экспедициялық корпустың еврей легионының үшінші батальоны жаулап алды. Оның командирі, אליעזר מרגולין, Солт қаласының әскери губернаторы болып тағайындалды. Соғыстан кейін бұл қала Палестинаның британдық жоғарғы комиссары Герберт Сэмюэлдің Палестинаның шығыс жағалауында (қазіргі Иордания) Хеджаз Хашимиттері басқаратын мемлекет құруды қолдайтынын жариялаған жері болды. Бұл тілек 1921 жылы Абдулла I Трансиордания әмірі болғанда іске асты. Солт қаласы жаңа әмірліктің астанасы болуға ең лайықты деп есептелді, себебі өнеркәсіп пен сауданың көп бөлігі осы қала арқылы өтетін. Ол кезде Солт қаласында жоғары мектептер болмаған. Дегенмен, Абдулла қаланы жаңадан құрылып келе жатқан әмірлігінің астанасы етіп таңдады, бірақ кейіннен пікір келіспеушілік туған соң, өзінің резиденциясын және жанындағыларын Амманға көшірді. Ол кезде Амман – халқы 20 мыңға жуық, бірақ қарқынды өсіп келе жатқан шағын қала еді. 1961 жылғы Иордания халық санауы бойынша Аль-Салт қаласында 16 176 адам тұрды, оның ішінде 2 157 христиан.
During World War I, Salt was captured from the Ottomans by the third battalion of the Jewish Legion of the British expeditionary corps, and its commander, אליעזר מרגולין, was made military governor of Salt. After the war, the town was the site which Herbert Samuel, British High Commissioner of Palestine, chose to make his announcement that the British favoured a Hejazi Hashemite ruled entity on the East Bank of the Mandatory Palestine (current Jordan). This wish became reality in 1921 when Abdullah I became Emir of Transjordan. Salt seemed to be the city that would be chosen as the capital of the new emirate since most of the industry and commerce flowed through Salt. During this period Salt had no high schools. Even so, Abdullah picked the city as the capital of his emerging emirate but later changed his mind and moved his compound and entourage to Amman when he and the notables of Salt had a disagreement. Amman at that time was a small city of only 20,000 people which experienced rapid growth. The Jordanian census of 1961 found 16,176 inhabitants in Al Salt, of whom 2,157 were Christian.
Білім
Солт қаласында көптеген мектептер бар, оның ішінде 1918 жылға дейін тарихы бар мемлекеттік орта мектеп, сондай-ақ 1800 жылдарға дейін тарихы бар көптеген жеке мектептер, мысалы, Латын мектебі мен Католик мектебі. Бұл қала сонымен қатар есту қабілеті бұзылған адамдарға арналған коммерциялық емес білім беру орталығы – Құлақсыздарға арналған қасиетті жер институатының да үйі. Қаланың төңірегінде екі университет орналасқан: 1997 жылы құрылған Әл Балқа қолданбалы университеті және Амман мен Солтты байланыстыратын тас жолда орналасқан Әл Ахлия Амман университеті (Амман ұлттық университеті).
Salt contains many schools, including a public secondary school dating back to 1918, as well as many private schools that date back to the 1800s, such as the Latin School and the Catholic School. It is also the home of the Holy Land Institute for the Deaf, a non profit educational center for people with hearing impairment. The city has two universities surrounding it: Al Balqa` Applied University established in 1997 and Al Ahliyya Amman University (Amman National University) located on the highway connecting Amman to Salt.
Османдық сарайлар
19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Осман империясы Солт қаласында өңірлік әкімшілік орталық құрып, империяның басқа аймақтарынан көшіп келуді ынталандырған кезде, қаланың мәртебесі көтерілді. Көптеген саудагерлер келіп, жаңадан жинаған байлықтарымен бүгін Солтта көріп тамашалайтын әсем үйлер салды. Бұл керемет сары құмтастан тұрғызылған ғимараттар түрлі стильдерді қамтиды. Әдетте, оларда күмбезді шатырлар, ішкі аулалар және ерекше биік, қабатты терезелер болады. Ең әдемісі – 1892 және 1906 жылдар аралығында салынған Әбу Жәбір үйі. Оның төбесі итальян суретшілері салған фрескалармен әсемделген және бұл өңірдегі 19 ғасыр саудагерлік үйінің ең көрнекті үлгісі саналады.
At the end of the 19th and the beginning of the 20th century, when the Ottomans established a regional administrative base in Salt and encouraged settlement from other parts of the empire, the city's status increased, many merchants arrived and, with their newly acquired wealth, built the fine houses that can still be admired in Salt today. These splendid yellow sandstone buildings incorporate a variety of styles. Typically, they have domed roofs, interior courtyards and characteristic tall, arched windows. Perhaps the most beautiful is the Abu Jaber mansion, built between 1892 and 1906, which has frescoed ceilings, painted by Italian artists, and is reputed to be the finest example of a 19th century merchant house in the region.
Римдік қабірлер мен Әйюбид цитаделы
Үш төбеден тұратын топқа тығыз орналасқан Салт қаласында қызығушылық тудыратын басқа да орындар бар, соның ішінде қала сыртындағы римдік қабірлер, ал қаланың ішіндегі цитадель және 13-ғасырдың басындағы Аюбид бекінісінің орны бар. Бұл бекініс Салахиддиннің туысы Әл Муазам Исамен 1198 жылдан кейін салынған.
Tightly built on a cluster of three hills, Salt has several other places of interest, including Roman tombs on the outskirts of the city and the citadel and site of the town's early 13th century Ayyubid fortress, which was built by Al Mu'azzam Isa, the nephew of Saladin soon after AD 1198.
Мұражайлар
Солттың археологиялық және фольклорлық мұражайында мыс-тас дәуірінен ислам дәуіріне дейінгі археологиялық жәдігерлер мен аймақтың тарихына байланысты басқа да заттар қойылған. Фольклорлық мұражайда бедуин және дәстүрлі костюмдер, сондай-ақ күнделікті қолданыстағы фольклорлық бұйымдар ұсынылған. Шағын мұражай мен қолөнер мектебі керамика, тоқыма, жібек басып шығару және бояу сияқты дәстүрлі өнерлерді көрсетіп тұрады.
Salt's Archaeological & Folklore Museum displays artifacts dating back to the Chalcolithic period to the Islamic era as well as other items relating to the history of the area. In the folklore museum there is presentation of Bedouin and traditional costumes and everyday folkloric items. A small museum and a handicraft school are presenting the traditional skills of ceramics, weaving, silk screen printing and dyeing.
Мұсылман ғибадатханалары
Солт қаласында және оның төңірегінде пайғамбарлар Шуайб, Айюб, Юша және Джадурдың дәстүрлі қабірлері орналасқан бірнеше мұсылман қасиетті орындары бар. Бұл орындар Ишая, Жұмыс, Жошуа және Гад кісілерінің арабша атауларымен байланысты. Мұсылман қажылары бұл жерлерді Наби Шуайб, Наби Әйюб, Наби Юша бин Нун және 'Айн әл Джадур ("Жадур бұлағы") деп біледі, мұндағы "наби" сөзі араб тілінде "пайғамбар" деген мағынаны білдіреді.
In the city of Salt and its environs, there are several Muslim shrines at the traditional tombs of the prophets Shuaib, Ayyoub, Yusha, and Jadur, the Arabic names of the biblical characters Jethro, Job, Joshua, and Gad. These sites of Muslim pilgrimage are known as An Nabi Shu'ayb, An Nabi Ayyub, An Nabi Yusha' bin Noon, and 'Ayn al Jadur ("Spring of Jadur") respectively, an nabi being Arabic for "the prophet".