Кіріспе

Библос (/b//ɪ//b//l//ɒ//s/ BIBloss;), сондай-ақ Джебейл, Джбейл немесе Джубайл (جُبَيْل, жергілікті түрде Джбейл; , , болжам бойынша Гебал) – Ливанның Кесерван-Джбейл облысындағы ежелгі қала. Бұл аймақ алғаш рет б.з.б. 8800–7000 жылдары қоныстанған, ал б.з.б. 5000 жылдан бері үздірілмей қоныс ететін жер болып табылады. Тарихы барысында Библос Мысыр, Финикия, Ассирия, Парсы, Эллинистік, Рим, Генуя, Мамлюк және Осман империялары сияқты көптеген мәдениеттердің құрамына кірді. Қала құрылысы б.з.б. үшінші мыңжылдықта басталған деп саналады және ол қалаға айналды. Ежелгі Библоста грек, латын және барлық басқа батыс әліпбилерінің алдында тұрған Финикия әліпбиі жасалды.

Этимология

Евсевийдің "Ономастикон" деп аталатын еңбегінде Библос қаласы еврей тілінде Габель/Гобел деп аталғаны айтылған. Оның есімі Мысырдың иероглиф жазбаларында 4-ші династияның перғауыны Снеферу (б.з.д.) тұсында Кебни (Kebny) ретінде, ал Акадтың клинописьіндегі Амарна хаттарында 18-ші династияның перғауындары Аменхотеп III және IV-ке дейін Губла (𒁺𒆷) ретінде кездеседі. Б.з.б. 1-мыңжылдықта оның атауы финикия және пуни жазуларында Гебал (𐤂𐤁𐤋, ); Еврей Киелі кітабында Гевал (גבל); және сирия тілінде (ܓܒܠ) ретінде пайда болды. Бұл атау (, "құдық") және (, "құдай") сөздерімен байланысты, соңғысы қанаандықтардың кез келген құдайларына немесе олардың басшысына қатысты болуы мүмкін. Осылайша, бұл атау "Құдайдың құдығы" немесе "Құдайдың бастауы" деген мағынаны білдірген секілді. Қазіргі арабша атауы Джубайл (جبيل) немесе Дж(е)бейл осы бұрынғы атаулардың тікелей ұрпағы, бірақ атаудың қате түсінігінен өзгешеленеді, өйткені үш әріпті түбір немесе , "тау" дегенді білдіреді. Бұлардың барлығы, Библоспен бірге, этимологиялық тұрғыдан байланысты. Крест жорықтары кезінде бұл есім Еуропалық жазбаларда Гибелет немесе Гиблет деп жазылған. Бұл атау Библос қамалы мен оған қарасты иелікке қолданылған. Гректер үшін бұл қала Библос (Βύβλος), ал римдіктер үшін Библус болған. Сондықтан ағылшын тіліндегі "Библия" сөзі грек тіліндегі осы қаланың атына байланысты пайда болған.

Тарих және археология

Бейруттен шамамен 42 км (26 миль) солтүстікке қарай орналасқан Библос, көптеген ғасырлар бойы адамдар тұрғаннан кейін қалыптасқан әртүрлі қабаттардың болуына байланысты археологтар үшін үлкен қызығушылық тудырады. Алғашқы қазба жұмыстарын Эрнест Ренан 1860 жылы жүргізді, оның нәтижелері "Миссия де Фениция" (1865–1874) еңбегінде сипатталған. Одан кейін 1921–1924 жылдары Пьер Монте, ал 1925 жылдан бастап қырық жыл бойы қазбаларды жалғастырған Морис Дюнан жұмыс істеді. Ренанның экспедициясының мақсаты – "қаланың орны өзгермегенін және Гебеилдің Библос екенін дәлелдеу" болды. Гомерге дейінгі дәуірдегі жартылай аңызға айналған финикиялық дін қызметкері Санхуниатонға жатқызылатын фрагменттерде Библос Финикияда салынған алғашқы қала екені және оны құдай Кронос құрғандығы айтылады. (Кронос ежелгі гректер мен римдіктердің синкретизмінде канаандық Баал немесе Баал Хаммонға ең жақын эквивалент ретінде қарастырылған.) Библостың жазушысы Филон (Санхуниатонды тікелей сілтеме жасайды, ал оның сөздері Евсевийде келтірілген) Библосты финикиялық құдай Эль (гректер оны Кроноспен теңестірген) құрған деседі. Біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықта алғашқы қалалық белгілері байқалады, олар бірдей өлшемдегі жақсы салынған үйлердің қалдықтарынан көрінеді. Осы кезеңде канаандық өркениет дамуын бастады.

Неолит және халколит кезеңдері

Бұл жерде кейбір ғимараттардың неолиттік қалдықтарын көруге болады. Жак Каувин 1962 жылы қабаттасқан неолит және халколит ескерткіштерінен табылған кремний құралдары туралы зерттеулер жариялады. Халколит дәуіріндегі жерлеулерде табылған адам қалдықтарын Анри Виктор Вальуа 1937 жылы жариялаған. Осы дәуірге жататын қабірлерді 1950 жылы Эмир Морис Чехаб талқылаған. Теллде табылған ерте керамикалық бұйымдарды 1960 жылы Э. С. Бойнтон жариялады, ал 1954 жылы Р. Эрих, 1964 жылы Ван Лиер және Анри де Контенсон одан әрі зерттеулер жүргізді.

Орта қола

Библоста Мысырдың 13-ші династиясының патшасы Неферхотеп І-ге қатысты заттар табылды.

Темір дәуірі

Ассирия кезеңінде Библостың Сибиттибаалы 738 жылы Тиглат Пилезер III-ге тәуелді болды, ал 701 жылы Саннахирим бүкіл Финикияны бағындырғанда Библостың патшасы Урумилки болды. Библос сондай-ақ ассириялық патшалар Есархаддон (б.з.д. 681–669) және Ашурбанипалдың (б.з.д. 668–627) билігінде болды, оның патшалары Милкиасаф және Йехавмелек тұсында. Ахеменидтер империясында (б.з.д. 538–332) Библос парсылар құрған төрт Финикиялық тәуелді патшалықтың төртіншісі болды; алғашқы үшеуі – Сидон, Тир және Арвад. 332 жылы Ұлы Александрдың аймаққа келуімен Еллиндік үкімділік орнады. Ақша айналымы болды және басқа Жерорта теңізі елдерімен сауданың жалғасқанына мол дәлелдер бар. Грек-рим дәуірінде Решеф храмы қайта жаңартылды, ал қала, Тир мен Сидон сияқты көршілерінен кішірек болғанымен, Адонис культінің орталығы болды. 3-ғасырда шағын, бірақ әсерлі театр салынды. Христиандық діннің таралуымен Библоста епископтық құрылып, қала қарқынды өсті. 636 жылғы мұсылман жаулауларынан кейін Сасанидтердің колониясы құрылғаны белгілі болғанымен, археологиялық дәлелдері аз. Еуропамен сауда тоқтады, және тек 1098 жылы Бірінші крест жорығы кезінде ғана Библосқа гүлдену қайта келді, сол кезде ол Гибелет немесе Гиблет деп аталды.

Крестшілер, мамлюктер, Осман дәуірі

12-13 ғасырларда Библос Триполи графтығының бір бөлігіне айналды, бұл крестонос мемлекеті Иерусалим Корольдігімен байланысты болғанымен, көбінесе одан тәуелсіз болды. Гибелет немесе Гиблет аталымымен қала Генуялық Эмбрияко әулетінің билігіне өтті, олар өздері үшін Гибелет иелігін құрды – бастапқыда Генуя Республикасының атынан қала басшылары ретінде, кейін мұрагерлік феод ретінде, Генуяға және Сан-Лоренцо шіркеуіне (Генуя соборы) жыл сайын салық төлеуге міндеттенді. Эмбрияко әулетінің резиденциясы – крестонос Гибелет қамалы, нығайтылған қаламен бірге крестонос әскерлері үшін маңызды әскери база болып қызмет етті. Қазіргі қала орталығында көрінетін ең әсерлі сәулеттік құрылыстардың бірі – осы қамалдағы қиратындар. 1187 жылы қала Саладиннің қол астына түсті, крестонос әскерлері оны қайта басып алды, ал 1266 жылы Бейбарс жаулап алды, бірақ 1300 жылға дейін Эмбрияко әулетінің иелігінде қалды. Мамлюктерге ерікті түрде тапсырылып, қала жауланғаннан кейін тонаудан сақталды. Кейіннен Бейбарс қаланың бекіністерін қайта жаңартып берді. 1516 жылдан 1918 жылға дейін қала және бүкіл аймақ Осман империясының құрамына кірді.

Қазіргі заманғы тарих

1920 жылдан 1943 жылға дейін Ливан тәуелсіздік алғанға дейін Библос пен Ливанның барлық аймағы француз мандатының билігінде болды. 2006 жылғы Ливан соғысы ежелгі қаланың портын және қала қабырғаларын жақын жердегі электр стансасынан мұнай төгілуі салдарынан пайда болған мұнай пленкасымен жауып, оған кері әсер етті. Бірақ, бұл пленка жойылды және одан бері жағалау аймағы, әсіресе көктемнің соңында және жаз бойында, жағажайға демалуға баратын адамдар үшін танымал орынға айналды.

Демография

Библостың тұрғындары көбінесе христиан, олардың көп бөлігі марониттер, ал қалғандары армян апостолдары, грек православиеліктері және грек католиктері. Сонымен қатар, шиит мұсылмандары да аз санда кездеседі. Ливанның оңтүстігіндегі Бинт-Жбейл ("Библостың қызы") қаласын осы шиит мұсылмандары құрған деген әңгіме бар. Ливан Парламентінде Библос қаласынан үш өкіл бар: екеуі маронит, біреуі шиит.

Білім

Библоста Ливан-Америка университетінің (LAU) кәсіби мектептері орналасқан. LAU Библос кампусы Медицина мектебін, Инженерлік мектебін, Архитектура және дизайн мектебін, Фармация мектебін, АҚШ-тан тыс жердегі Аккредиттеу кеңесімен (ACPE) аккредиттелген жалғыз Pharm.D. бағдарламасын ұсынатын, Бизнес мектебін және Өнер мен ғылым мектебін қамтиды. Кампус қала мен Жерорта теңізін көріп тұратын төбеде орналасқан.

Туризм

Библос қайтадан жоғары деңгейдегі туристік орталық ретінде жандануда. Ежелгі порты, финикиялық, римдік және крестшілердің қираған орындары, құмды жағажайлары және оны қоршап тұрған көркем таулар оны тамаша туристік бағытқа айналдырады. Қала балық ресторандарымен, ашық ауадағы барларымен және сыртқы кафелерімен әйгілі. 1960 және 1970 жылдары Марлон Брандо мен Фрэнк Синатра қалаға жиі келіп тұрған кездегідей, бүгін де яхталар оның портына келіп тоқталады. Сонымен қатар, Библос 2013 жылы Дүниежүзілік туризм ұйымы тарапынан ең жақсы араб туристік қаласы деп танылды.

Библос археологиялық орны

Айн ел Малик немесе Патшаның бұлағы, шамамен 20 метр тереңдікте, спиральді баспалдақ арқылы қол жетімді үлкен кеңістік. Бұрын қаланы сумен қамтамасыз еткен. Плутархтың египеттік Озирис туралы мифологиялық әңгімесінде, патшаның қызметшілері Изиданы бұлақтың баспалдағында кездестіріп, оны патша сарайына алып барды, онда ол күйеуі Озиристің денесін сарайдың бірінші бағанасына кіріктірілген күйде тапты. L тәрізді ғибадатхана шамамен б.з.д. 2700 жылы салынған. Б.з.д. 1600–1200 жылдары L тәрізді ғибадатхананың үстіне салынған Обелиск ғибадатханасы археологтар тарапынан қазіргі орнына көшірілді. Бұл ғибадатханада табылған көптеген кішкентай обелисктер діни құрбандықтар ретінде қолданылған. Қасиетті орын алтын жапырақпен жабылған қоладан жасалған көптеген адам мүсіндерін қамтыды, олар қазір Бейрут Ұлттық мұражайында көрсетілуде. Патшалық некрополь б.з.д. екінші мыңжылдыққа дейін соқталады және Библос патшаларының, соның ішінде Ахирам патшаның қабірлерін қамтиды. Рим театры шамамен 218 жылы салынған.