Баальбек: Тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Баалбек (араб. بَعْلَبَكّ; сирия арамейше: ܒܥܠܒܟ) – Ливанның Бекаа алқабындағы Литани өзенінің шығысында, Бейруттен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан қала. Баалбек-Гермель облысының орталығы. 1998 жылы Баалбек халқы 82 608 адамды құрады, олардың көп бөлігі шиит мұсылмандары, одан кейін сүннит мұсылмандары мен христиандар. Баалбектің тарихы кем дегенде 11 000 жылға жетеді, оның ішінде тарихи алдындағы, Канаандық, Эллиндік және Рим дәуірлері бар. 334 ж.б.д. Александр Македонский қаланы жаулап алып, оны Гелиополис (Ἡλιούπολις, грекше "Күн қаласы") деп атады. Рим үкімдігі кезінде қала гүлденді. Бірақ, христиандық дәуірде және 7 ғасырдағы арабтардың басып алуынан кейін Исламның күшеюімен бірге өзгерістерге ұшырады. Кейінгі кезеңдерде қала моңғолдардың шабуылына ұшырады және бірнеше жер сілкіністер болды, нәтижесінде Османдық және қазіргі заманда маңызы төмендеді.

Атауы

Литани (классикалық Леонт) және Аси (жоғарғы Оронт) өзендері басталатын батпақтан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Баалбек, 1920 жылдары табылган Угариттік Баал аңыздарындағы Эльдің мекені, сондай-ақ «Екі өзеннің бастауы» (manbaa al-nahrayn) аталымымен және жеке жылан сиқырымен байланысты болуы мүмкін. Баалбек Рим империясы кезінде «Гелиополис» деп аталды, бұл грекше «Хелиополис» (Ἡλιούπολις) сөзінің латыншасы болып табылады және «Күн қаласы» деген мағынаны білдіреді, бұл осы жердегі күнге табынумен байланысты. Бұл атау Селевкидтер мен Птолемейлер дәуірінде де қолданылған. Алайда, Аммиан Марцеллин Левант қалаларының ертерек ассириялық атаулары, Александр Ұлының ізбасарлары – Диадохтар енгізген ресми грек атауларымен қатар қолданыла беретінін айтады. Грек дінінде Гелиос – аспандағы күннің өзі және оның құдай ретіндегі бейнесі еді. Жергілікті семит құдайы Баал-Хадду көбінесе Зевс немесе Юпитермен теңестірілді, немесе жай ғана «Гелиополистің Ұлы құдайы» деп аталды, бірақ бұл атау мысырлықтардың Баалды ұлы құдайы Рамен байланыстыруымен де түсіндірілуі мүмкін. Оны кейде Мысырдағы Гелиополистен ажырату үшін Сириядағы Гелиополис немесе Коэлесирия (Heliopolis Syriaca немесе Syriae) деп атады. Католик дінінде оның титулдық орталығы бұрынғы Рим провинциясы Финикиядағы Гелиополис ретінде танылады. Күнге табынудың маңыздылығы Баалбекті қоршаған жазықтағы Биқāʿ аль-ʿАзиз атауында да көрінеді, себебі ол бұрынғы күн құдайы Азизбен байланысты. Ежелгі грек және рим дәуірінде ол Гелиополис деп белгілі болған. Ливандағы ең жақсы сақталған римдік қираған орындарының бірі осы жерде орналасқан, оның ішінде Рим империясының ең ірі храмдарының бірі бар. Онда құдайыларға (Юпитер, Венера және Вакх) табынылған, олар Ханаан құдайы Хадад пен Атаргатиске теңдес келген. Храмдардың жоспары мен орналасуында жергілікті әсер көрінеді, олар классикалық римдік үлгіден ерекшеленеді. Бұл атау Мишнада, екінші ғасырлық раввиндік мәтінде, сарымсақтың бір түрі ретінде – шум ба'албеки (שום בעלבכי) деп кездеседі. Ол сондай-ақ 5 ғасырдың басындағы екі сириялық қолжазбада, Евсевийдің «Теофания» аудармасында (шамамен 411 жылға дейін) және Эдесса епископы Раббуланың өмірбаянында (шамамен 435 жылға дейін) кездеседі. Классикалық араб тілінде ол Баʿлабакк (بَعْلَبَكّ) деп айтылған. Қазіргі стандартты араб тілінде оның дауыстылары Баʿлабак (بَعْلَبَك) немесе Баʿлабекк деп белгіленеді. Ливан араб тілінде Bʿalbik (بْعَلْبِك) деп аталады. Бағалат қаласы, Сүлейменнің Пәтуалы кітабындағы қалаларының бірі, Сүлейменнің жүзімдігі болған Баал-Хамон және Амос кітабындағы «Авен жазығы».

A few miles from the swamp from which the Litani (the classical Leontes) and the Asi (the upper Orontes) flow, Baalbek may be the same as the manbaa al nahrayn ("Source of the Two Rivers"), the abode of El in the Ugaritic Baal Cycle discovered in the 1920s and a separate serpent incantation. Baalbek was called "Heliopolis" during the Roman Empire, a latinisation of the Greek Hēlioúpolis (Ἡλιούπολις) used during the Hellenistic period, meaning "Sun City" in reference to the solar cult there. The name is attested under the Seleucids and Ptolemies. However, Ammianus Marcellinus notes that earlier Assyrian names of Levantine towns continued to be used alongside the official Greek ones imposed by the Diadochi, who were successors of Alexander the Great. In Greek religion, Helios was both the sun in the sky and its personification as a god. The local Semitic god Baʿal Haddu was more often equated with Zeus or Jupiter or simply called the "Great God of Heliopolis", but the name may refer to the Egyptians' association of Baʿal with their great god Ra. It was sometimes described as Heliopolis in Syria or Coelesyria (Heliopolis Syriaca or Syriae) to distinguish it from its namesake in Egypt. In Catholicism, its titular see is distinguished as Heliopolis in Phoenicia, from its former Roman province Phoenice. The importance of the solar cult is also attested in the name Biḳāʿ al ʿAzīz borne by the plateau surrounding Baalbek, as it references an earlier solar deity named Aziz. In Greek and Roman antiquity, it was known as Heliopolis. Some of the best preserved Roman ruins in Lebanon are located here, including one of the largest temples of the Roman empire. The gods worshipped there (Jupiter, Venus, and Bacchus) were equivalents of the Canaanite deities Hadad, Atargatis. Local influences are seen in the planning and layout of the temples, which differ from classic Roman design. The name appears in the Mishnah, a second century rabbinic text, as a kind of garlic, shum ba'albeki (שום בעלבכי). It also appears in two early 5th century Syriac manuscripts, a c. no – c. 411 translation of Eusebius's Theophania and a c. no – c. 435 life of Rabbula, bishop of Edessa. It was pronounced as Baʿlabakk (بَعْلَبَكّ) in Classical Arabic. In Modern Standard Arabic, its vowels are marked as Baʿlabak (بَعْلَبَك) or Baʿlabekk. It is Bʿalbik (بْعَلْبِك, is ) in Lebanese Arabic. the town of Baalath, one of Solomon's cities in the First Book of Kings, Baal hamon where Solomon had a vineyard, and the "Plain of Aven" in Book of Amos.

Тарихқа дейінгі дәуір

Солтүстік Бекаа аңғарының (Коле-Сирия) шығысындағы аңғардың бөлігі – Телл Баалбек төбесі соңғы 8-9000 жыл ішінде дерлік үздірілмейтін қоныстанудың белгілерін көрсетеді. Ол цитадельдің оңтүстік-шығысынан ағып жатқан Рас ел Айн бұлағынан, сондай-ақ Анти-Ливаннан еріген қардан пайда болған көптеген шағын өзендерден жақсы суландырылды. Кейінірек Макробий бұл жердің негізін египеттік немесе ассириялық дін қызметкерлерінің колониясы салғанын айтады. Дегенмен, оның діни, саудалық және стратегиялық маңызы осылай болғандықтан, ол ешбір ассириялық немесе египеттік жазбада басқа атаумен болмаса, еске алынбаған. Оның құнарлы аңғардағы, ірі суайдымалық аймандағы және Тирден Пальмираға қарайтын жол бойындағы орналасуы оны ерте заманнан бастап бай және сәнді жер етіп жасауы керек еді. Канаандық кезеңде жергілікті храмдар көбінесе Гелиополь үштігіне: еркек құдайға (Баалға), оның әйеліне (Астартаға) және олардың ұлына (Адонға) арналды. Қазіргі Юпитер храмының орны бұрынғы құлшылық ортасы болған болуы мүмкін, өйткені оның алтары төбенің нақты шыңында орналасқан және киелі орынның қалған бөлігі оның деңгейіне дейін көтерілген. Ислам мифологиясында храм кешені Сүлейменнің сарайы болған деп айтылады, оны джинндер салған және Сәба патшайымына үйлену сыйлығы ретінде берген; оның нақты римдік тегі цитадельдің ортағасырлық бекіністерімен 16 ғасырға дейін, Польша князі Радзивилл сапары кезінде жасырын қалды.

Ежелгі дәуір

Ұлы Александрдың Пәрсияны жаулап алғаннан кейін 330-шы жылдары Баалбек (грекше Гелиополис атауымен) Египет пен Сирияның Диадохи патшалықтарының бір бөлігі болды. Оны римдіктер шығыс соғыстары кезінде басып алды. Римдік колония Colonia Julia Augusta Felix Heliopolitana тұрғындары Цезарь тұсында келген болуы мүмкін, бірақ олар Аугусттың 5-ші және 8-ші легиондарының ветерандары болған, сол кезде қала римдік гарнизонға ие болды. 15 жылдан б.з.д. дейін 193 жылға дейін, ол Иосиф Флавий, Плиний, Страбон және Птолемей еңбектерінде, сондай-ақ Нервадан Галлиенге дейінгі әрбір императордың монеталарында кездеседі. Бірінші ғасырдың Плиний оны Коэлесирияның "Он қаласы" – Декаполис қатарына жатқызбады, ал екінші ғасырдың Птолемей жатқызды. Оның суреті жергілікті монеталарда бейнеленді және жыл бойында өткен бірнеше фестивальдерде көшелермен жүргізілді. Оның әйелі Юлия Домна мен ұлы Каракалла 215 жылы Египет пен Сирияны аралады; қалада олардың құрметіне орнатылған жазбалар сол кезде жасалған болуы мүмкін. Юлия – сириялық, оның әкесі Элагабал сияқты "күн" құдайының Емеса діни қызметкері болған. Қала христиан дінінің күшеюімен соғыс алаңына айналды. Евсевий (жақын жердегі Кесариядан) сияқты ерте христиан жазушылары Гелиополистің Венерасына табыну кезінде жергілікті пұтқа табынушылардың амалдарына наразылық білдірді. 297 жылы актер Геласинус шомылдыру салтанатын мазақтап, оның сенімін ашық білдіргені көрермендерді оны театрдан сүйреп шығарып, таспен өлтіруге итермеледі. IV ғасырдың басында дьякон Кирилл Гелиополистегі көптеген бейнелерді қиратты; ол өлтірілді және (дегенге қарай) желінді. Сол кезде Константин, әлі христиан болмаса да, құдайының ғибадатханасын бұзды, оның орнына базилика салдырды және жергілікті тұрғындардың некеге тұрмас бұрын әйелдерді жезөкшелікпен айналысуына тыйым салды. Бар Хебрейус оны жергілікті тұрғындардың көп әйел алу әдетін тоқтатумен де құрметтейді. Ашулы жергілікті тұрғындар христиан қыздарын зорлап, азаптап жауап берді. Олар Юлиан Апостаттан алған еркіндікті пайдаланып, қайтадан қатыгездікке бой берді. Бұл қала христиандарға деген өшпендігімен танымал болғандықтан, Александриялықтарды оған жаза ретінде жер аударды. 379 жылы Теодосий тұсында жер сілкінісінен зардап шеккен Юпитер ғибадатханасы қиратылды және оның орнына басқа базилика (қазір жоғалған) салынды, онда пұтқа табынушылық кешенінен тастар қолданылды. Пасхалық жылнамада ол қаланың барлық кішігірім ғибадатханалары мен киелі орындарын жойғаны да айтылған. 400 жыл шамасында Эдессаның болашақ епискобы Раббула Баалбектің пұтқа табынушыларын бұзып, шейіт болуға тырысты, бірақ ол серігімен бірге ғибадатхананың баспалдағынан лақтырылды. Ол өз епископтығының да орталығы болды. Юстиниан билігінде кешеннің сегіз коринфтік бағанасы бөлшектелді және 532-537 жылдар аралығында қайта салынған Ая Софияға қосу үшін Константинопольге жеткізілді. Михаил Сириялық Гелиополиттік Юпитердің алтын бейнесі Юстин II (560 және 570 жылдар) тұсында да көрініп тұрғанын мәлімдеді, және мұсылмандар басып алғанға дейін қала сарайларымен, ескерткіштерімен және бақтарымен танымал болды.

After Alexander the Great's conquest of Persia in the 330s BC, Baalbek (under its Hellenic name Heliopolis) formed part of the Diadochi kingdoms of Egypt & Syria. It was annexed by the Romans during their eastern wars. The settlers of the Roman colony Colonia Julia Augusta Felix Heliopolitana may have arrived as early as the time of Caesar but were more probably the veterans of the 5th and 8th Legions under Augustus, during which time it hosted a Roman garrison. From 15 BC to AD 193, it formed part of the territory of Berytus. It is mentioned in Josephus, Pliny, Strabo, and Ptolemy and on coins of nearly every emperor from Nerva to Gallienus. The 1st century Pliny did not number it among the Decapolis, the "Ten Cities" of Coelesyria, while the 2nd century Ptolemy did. translated in Cook. its image appeared on local coinage and it was borne through the streets during several festivals throughout the year. His wife Julia Domna and son Caracalla toured Egypt and Syria in AD 215; inscriptions in their honour at the site may date from that occasion; Julia was a Syrian native whose father had been an Emesan priest "of the sun" like Elagabalus. The town became a battleground upon the rise of Christianity. Early Christian writers such as Eusebius (from nearby Caesarea) repeatedly execrated the practices of the local pagans in their worship of the Heliopolitan Venus. In AD 297, the actor Gelasinus converted in the middle of a scene mocking baptism; his public profession of faith provoked the audience to drag him from the theater and stone him to death. In the early 4th century, the deacon Cyril defaced many of the idols in Heliopolis; he was killed and (allegedly) cannibalised. Around the same time, Constantine, though not yet a Christian, demolished the goddess' temple, raised a basilica in its place, and outlawed the locals' ancient custom of prostituting women before marriage. Bar Hebraeus also credited him with ending the locals' continued practice of polygamy. The enraged locals responded by raping and torturing Christian virgins. They reacted violently again under the freedom permitted to them by Julian the Apostate. The city was so noted for its hostility to the Christians that Alexandrians were banished to it as a special punishment. The Temple of Jupiter, already greatly damaged by earthquakes, was demolished under Theodosius in 379 and replaced by another basilica (now lost), using stones scavenged from the pagan complex. The Easter Chronicle states he was also responsible for destroying all the lesser temples and shrines of the city. Around the year 400, Rabbula, the future bishop of Edessa, attempted to have himself martyred by disrupting the pagans of Baalbek but was only thrown down the temple stairs along with his companion. It became the seat of its own bishop as well. Under the reign of Justinian, eight of the complex's Corinthian columns were disassembled and shipped to Constantinople for incorporation in the rebuilt Hagia Sophia sometime between 532 and 537. Michael the Syrian claimed the golden idol of Heliopolitan Jupiter was still to be seen during the reign of Justin II (560s & 570s), and, up to the time of its conquest by the Muslims, it was renowned for its palaces, monuments, and gardens.

Орта ғасырлар

Баалбекті мұсылман әскері 634 жылы (13), 636 жылы немесе 637 жылы (16), яғни Ярмаукте Византия жеңілісінен кейін Әбу Убайда қол астында, бейбіт келісіммен немесе ерлікпен қорғалып, алтын, күміс, 2000 жібек жилет және 1000 қылыш бергеннен кейін басып алды. Қалған ғибадатхана кешені «Қала» (сөзбе-сөз «Белгі») деген атпен бекітілді, бірақ 748 жылы Дамаск халифасы Марван II зорлықпен тонады, сол кезде ол бөлшектелді және көбінесе қирады. Ол 942 жылы Фатимид Мысыры басып алғанға дейін Омейядтар мен Аббасидтер кезінде Дамаск округінің бір бөлігі болды. 10 ғасырдың ортасында қалада «мармардан ойылған сарай қақпалары және биік, сондай-ақ мармар бағаналар» болған, және ол бүкіл Сириядағы ең «керемет» және «маңызды» орын болған. 974 жылы Иоанн I басқарған Византиялықтар тонады, 1000 жылы Василий II шабуыл жасады, 1025 жылы Алеппо әмірі Салих ибн Мирдас басып алды. 1075 жылы Дамаск әмірі Тутуш I оны Фатимидтерден басып алды. Оны 1083 жылы Алеппо әмірі Мұслим ибн Құрайш қысқа уақытқа иеленді. Ол қайта жаулап алынғаннан кейін, 1110 жылы Тогтекинге қарсы сөз байласқаны үшін биліктен қуылғанға дейін Селжуктар атынан евнух Гумештегин билік жүргізді. Тогтекин қаланы ұлы Буриге тапсырды. 1128 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Бури Дамаскіні мұрагерлікке алғаннан кейін, ол бұл аймақты ұлы Мұхаммедке берді. Бури өлтірілгеннен кейін Мұхаммед ағалары Исмаил мен Махмудтың шабуылына қарсы сәтті қорғалды және Баалбекті өзінің уәзірі Унурға тапсырды. 1139 жылдың шілдесінде Алеппо атабегі және Махмудтың әкесі Зенги 14 катапультамен Баалбекті қоршап алды. Сыртқы қала 10 қазанға дейін, ал цитадель 21 қазанға дейін ұсталды, сонда Унур қауіпсіз өту уәдесімен берілді. Желтоқсан айында Зенги Мұхаммедпен келіссөздер жүргізді, Баалбек немесе Хомсты Дамаскқа айырбастауды ұсынды, бірақ Унур атабегті бас тартуға көндірді. Зенги қаланың қорғанысын нығайтып, аймақты Салахиддиннің әкесі Айюбқа берді. Зенги 1146 жылы өлтірілгеннен кейін Айюб аймақты Мұхаммедтің ұлы Абаққа регент ретінде әрекет еткен Унурға тапсырды. Бұл атақ Дамаск вице-патшасы болған евнух Ата әл Хадимге берілді. 1151 жылдың желтоқсан айында Баниас гарнизоны Баниасқа түркімендер шабуыл жасағаны үшін жаза ретінде шабуылға алды. Ата өлтірілгеннен кейін оның немере інісі Дахак, Вади әл Тайм әмірі, Баалбекті басқарды. Ол 1154 жылы Айюб Баалбек маңындағы иеліктерінен Абаққа қарсы сәтті интрига жасағаннан кейін оны Нұр ад Динге беруге мәжбүр болды. Айюб кейін Нұр ад-Диннің атынан Дамасктан аймақты басқарды. 12 ғасырдың ортасында Идриси Баалбектің екі ғибадатханасын және олардың Сүлеймен кезінде пайда болған аңызын атады; 1170 жылы оны туделалық еврей саяхатшысы Бенджамин аралап көрді. Баалбек цитаделі Ценгидтер тұтқынға алған крестшілер үшін түрме ретінде пайдаланылды. 1171 жылы бұл тұтқындар өздерінің күзетшілерін жеңіп, қамалдың гарнизонын басып алды. Алайда, айналасындағы мұсылмандар жиналып, жергілікті тұрғындар көрсеткен құпия жол арқылы қамалға кірді. Содан кейін крестшілер қырғынға ұшырады. 12 ғасырда үш ірі жер сілкінісі болды, 1139, 1157 және 1170 жылдары. 1170 жылғы жер сілкінісі Баалбектің қабырғаларын қиратты, бірақ Нұр ад-Дин оларды жөндегенмен, оның жас мұрагері Исмаилді 1174 жылы 4 айлық қоршаумен Салахиддинге беруге мәжбүр етті. Дамаскіні басқаруға Ибн әл-Мукаддам шақырғаннан кейін Салахиддин оған 1175 жылы Аюбидтердің Хомстың мүйістеріндегі жеңісінен кейін Баалбек әмірлігін сыйлады. Иерусалимнің жас алапес патшасы Балдуин келесі жылы кәмелетке толды, бұл крестшілер мен Салахиддиннің келісімін бұзды. Оның бұрынғы регенті Триполидің Раймонд жаз айында Бақаа аңғарына батыстан шабуыл жасады, бірақ Ибн әл-Мукаддамнан жеңілді. Содан кейін оған негізгі әскер қосылды, ол солтүстікке қарай Балдуин мен Торонның Хамфрисінің басшылығымен аттанды; олар тамыз айында Айн әл-Жаррда Салахиддиннің ағасы Туран Шаһты жеңіп, Баалбекті тонады. Алайда Дамаскідегі міндеттерін атқармағандығы үшін Тұран Шаһ биліктен қуылған кезде ол балалық шағындағы Баалбек үйін өтемақы ретінде талап етті. Ибн әл-Мукаддам келіспеді, сондықтан Салахиддин 1178 жылдың соңында өз отбасында бейбітшілік орнату үшін қалаға кіріп кетуді шешті. Иерусалимдегі мәсіхшілерге адалдықпен ант беруге тырысу Салахиддинмен жасалған келісімнің арқасында елемеді. Қамау қыстың қарлы-қарлы күндері бейбіт түрде жалғасты, Салахиддин «ақылсыз» қолбасшы мен оның «білмейтін» гарнизонымен келісімге келуін күтті. Көктемде Ибн әл-Мукаддам жеңіліп, Салахиддин оның шарттарын қабылдады, оған Барин, Кафр Таб және әл-Маарраны берді. Бұл жомарттық Салахиддиннің вассалдары арасындағы наразылықты басып, оның өмірінің соңына дейін оның қарсыластарына оның әлсіздігінен пайдалануға тырысуға мүмкіндік берді. Алайда ол Тұран Шаһқа Баалбекті ұзақ уақытқа иеленуге рұхсат бермеді, оған Египет әскерін үйіне қайтаруға басшылық етуді және Александриядағы пайдасыз лауазымға тағайындауды бұйырды. Баалбек кейін оның жүздік туысы Фаррух Шаһқа берілді, оның отбасы келесі жарты ғасыр бойы оны басқарды. Фаррух Шаһ үш жылдан кейін қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Бахрам Шаһ әлі бала болған, бірақ ол мұрагерлікке ие болуға рұхсат етілді және 1230 жылға дейін билік жүргізді. Одан кейін әл-Ашраф Муса келді, одан кейін оның інісі Салих Исмаил келді, ол 1237 жылы Дамаскіні иеленгені үшін өтемақы ретінде алды. Ол 1246 жылы бір жылдық шабуылдан кейін Салих Аюбпен басып алынды, ол оны Сад әд-Дин әл-Хумайдиге берді. Салих Аюбтың ізбасары Тұран Шаһ 1250 жылы өлтірілгеннен кейін, әл-Насир Юсуф, Алеппо сұлтаны Дамаскіні басып алып, Баалбектің тапсырылуын талап етті. Оның орнына, оның әмірі құрмет көрсетіп, тұрақты түрде салық төлеуге келісті. 1260 жылы моңғол әскербасы Қитбуқа Баалбекті басып алып, оның бекіністерін бұзды. Алайда сол жылдың соңында Мысыр сұлтаны Құтуз моңғолдарды жеңіп, Баалбекті Дамаск әмірінің басшылығымен берді. Қаланың қазіргі уақытта сақталған көрнекті мешіттері мен бекініс архитектурасының көп бөлігі 1280 жылдардағы сұлтан Қалауынның билігіне жатады. 14 ғасырдың басында Хаматтық Әбулфеда қалада «үлкен және мықты бекініс» бар екенін сипаттады. Жаңадан жандандырылған елді мекен 1318 жылдың 10 мамырында су тасқынынан қайтадан қирады, шығыстан және солтүстік-шығыстан келген су қабырғаларда кең тесіктер жасады. 194 адам қаза тауып, 1500 үй, 131 дүкен, 44 бау-бақша, 17 пеш, 11 диірмен және 4 суарна қирады, сондай-ақ қаланың мешіті мен 13 басқа да діни және білім беру ғимараттары қирады. 1400 жылы Тимур қаланы тонады, ал 1459 жылғы жер сілкінісінен де қираулар болды.

Baalbek was occupied by the Muslim army in AD 634 ( 13), in 636, or under Abu ʿUbaidah following the Byzantine defeat at Yarmouk in 637 ( 16), either peacefully and by agreement or following a heroic defense and yielding of gold, of silver, 2000 silk vests, and 1000 swords. The ruined temple complex was fortified under the name al Qala' (lit. (literally) "The Fortress") but was sacked with great violence by the Damascene caliph Marwan II in 748, at which time it was dismantled and largely depopulated. It formed part of the district of Damascus under the Umayyads and Abbasids before being conquered by Fatimid Egypt in 942. In the mid 10th century, it was said to have "gates of palaces sculptured in marble and lofty columns also of marble" and that it was the most "stupendous" and "considerable" location in the whole of Syria. It was sacked and razed by the Byzantines under John I in 974, raided by Basil II in 1000, and occupied by Salih ibn Mirdas, emir of Aleppo, in 1025. In 1075, it was finally lost to the Fatimids on its conquest by Tutush I, Seljuk emir of Damascus. It was briefly held by Muslim ibn Quraysh, emir of Aleppo, in 1083; after its recovery, it was ruled in the Seljuks' name by the eunuch Gümüshtegin until he was deposed for conspiring against the usurper Toghtekin in 1110. Toghtekin then gave the town to his son Buri. Upon Buri's succession to Damascus on his father's death in 1128, he granted the area to his son Muhammad. After Buri's murder, Muhammad successfully defended himself against the attacks of his brothers Ismaʿil and Mahmud and gave Baalbek to his vizier Unur. In July 1139, Zengi, atabeg of Aleppo and stepfather of Mahmud, besieged Baalbek with 14 catapults. The outer city held until 10 October and the citadel until the 21st, when Unur surrendered upon a promise of safe passage. In December, Zengi negotiated with Muhammad, offering to trade Baalbek or Homs for Damascus, but Unur convinced the atabeg to refuse. Zengi strengthened its fortifications and bestowed the territory on his lieutenant Ayyub, father of Saladin. Upon Zengi's assassination in 1146, Ayyub surrendered the territory to Unur, who was acting as regent for Muhammad's son Abaq. It was granted to the eunuch Ata al Khadim, who also served as viceroy of Damascus. In December 1151, it was raided by the garrison of Banyas as a reprisal for its role in a Turcoman raid on Banyas. Following Ata's murder, his nephew Dahhak, emir of the Wadi al Taym, ruled Baalbek. He was forced to relinquish it to Nur ad Din in 1154 after Ayyub had successfully intrigued against Abaq from his estates near Baalbek. Ayyub then administered the area from Damascus on Nur ad Din's behalf. In the mid 12th century, Idrisi mentioned Baalbek's two temples and the legend of their origin under Solomon; it was visited by the Jewish traveler Benjamin of Tudela in 1170. Baalbek's citadel served as a jail for Crusaders taken by the Zengids as prisoners of war. In 1171, these captives successfully overpowered their guards and took possession of the castle from its garrison. Muslims from the surrounding area gathered, however, and entered the castle through a secret passageway shown to them by a local. The Crusaders were then massacred. Three major earthquakes occurred in the 12th century, in 1139, 1157, and 1170. The one in 1170 ruined Baalbek's walls and, though Nur ad Din repaired them, his young heir Ismaʿil was made to yield it to Saladin by a 4 month siege in 1174. Having taken control of Damascus on the invitation of its governor Ibn al Muqaddam, Saladin rewarded him with the emirate of Baalbek following the Ayyubid victory at the Horns of Hama in 1175. Baldwin, the young leper king of Jerusalem, came of age the next year, ending the Crusaders' treaty with Saladin. His former regent, Raymond of Tripoli, raided the Beqaa Valley from the west in the summer, suffering a slight defeat at Ibn al Muqaddam's hands. He was then joined by the main army, riding north under Baldwin and Humphrey of Toron; they defeated Saladin's elder brother Turan Shah in August at Ayn al Jarr and plundered Baalbek. Upon the deposition of Turan Shah for neglecting his duties in Damascus, however, he demanded his childhood home of Baalbek as compensation. Ibn al Muqaddam did not consent and Saladin opted to invest the city in late 1178 to maintain peace within his own family. An attempt to pledge fealty to the Christians at Jerusalem was ignored on behalf of an existing treaty with Saladin. The siege was maintained peacefully through the snows of winter, with Saladin waiting for the "foolish" commander and his garrison of "ignorant scum" to come to terms. Sometime in spring, Ibn al Muqaddam yielded and Saladin accepted his terms, granting him Baʿrin, Kafr Tab, and al Maʿarra. The generosity quieted unrest among Saladin's vassals through the rest of his reign but led his enemies to attempt to take advantage of his presumed weakness. He did not permit Turan Shah to retain Baalbek very long, though, instructing him to lead the Egyptian troops returning home in 1179 and appointing him to a sinecure in Alexandria. Baalbek was then granted to his nephew Farrukh Shah, whose family ruled it for the next half century. When Farrukh Shah died three years later, his son Bahram Shah was only a child but he was permitted his inheritance and ruled til 1230. He was followed by al Ashraf Musa, who was succeeded by his brother as Salih Ismail, who received it in 1237 as compensation for being deprived of Damascus by their brother al Kamil. It was seized in 1246 after a year of assaults by as Salih Ayyub, who bestowed it upon Saʿd al Din al Humaidi. When as Salih Ayyub's successor Turan Shah was murdered in 1250, al Nasir Yusuf, the sultan of Aleppo, seized Damascus and demanded Baalbek's surrender. Instead, its emir did homage and agreed to regular payments of tribute. The Mongolian general Kitbuqa took Baalbek in 1260 and dismantled its fortifications. Later in the same year, however, Qutuz, the sultan of Egypt, defeated the Mongols and placed Baalbek under the rule of their emir in Damascus. Most of the city's still extant fine mosque and fortress architecture dates to the reign of the sultan Qalawun in the 1280s. By the early 14th century, Abulfeda the Hamathite was describing the city's "large and strong fortress". The revived settlement was again destroyed by a flood on 10 May 1318, when water from the east and northeast made holes wide in walls thick. 194 people were killed and 1500 houses, 131 shops, 44 orchards, 17 ovens, 11 mills, and 4 aqueducts were ruined, along with the town's mosque and 13 other religious and educational buildings. In 1400, Timur pillaged the town, and there was further destruction from a 1459 earthquake.

Ерте заманауилық

1516 жылы Баалбекті Сирияның қалған бөлігімен бірге Осман сұлтаны Селім Қатал басып алды. Бека аңғарының шииттері арасындағы ықпамын ескере отырып, Османдықтар Баалбектің Харфуш әулетіне Хомс санджағын және жергілікті ильтизам жеңілдіктерін берді. Хамадалар сияқты, Харфуш әмірлері де бірнеше рет шіркеу шенеуніктерін таңдау және жергілікті монастырларды басқару ісіне қатысты. Дәстүр бойынша, XVIII ғасырда көптеген христиандар Харфуштардың зұлмы мен тоналдығынан қашып, Баалбек аймағынан жаңа, қауіпсіз Захле қаласына көшіп кеткен, бірақ көбірек сыншыл зерттеулер бұл түсіндірмеге күмән келтірді. Олар Харфуштардың Захледегі православиелік Ма'луф әулетімен тығыз байланыста болғанын (әрине, Мұстафа Харфуш кейінірек бірнеше жылдан соң Захледе пана тапқан) және Баалбектің XVIII ғасырда құлдырауына Харфуштардан бөлек, түрлі жақтан келген қарақшылықтар мен Захленің өсіп келе жатқан саудалық тартымдылығы себеп болғанын көрсетті. Қуғын-сүргін әрқашан христиан қауымын ғана бағыттап қоймады. Мысалы, шиит 'Усайран әулеті де осы кезеңде Харфуштардың жерін тартып алуынан сақтану үшін Баалбектен кетіп, Сидонның ірі сауда үйлерінің бірі ретінде танылып, кейін Иран консулдары қызметін атқарды. XVI ғасырдан бастап еуропалық туристер осы алып және көркем қираған орындарды аралай бастады. Донн: «Ежелгілік қираған орындардың ешқайсысы Хелиополис сияқты көп назар аударған жоқ, немесе жиі және дәл өлшеніп сипатталған жоқ» деді. Бахус ғибадатханасын «Күн ғибадатханасы» деп қате түсінген олар оны әлемдегі ең жақсы сақталған рим ғибадатханасы деп санады. 1757 жылы ағылшын Роберт Вудтың «Бальбек қираған орындары» атты еңбегінде британдық және континентальдық неоклассикалық сәулетшілерге әсер еткен мұқият өлшенген суреттер бар. Мысалы, Бахус ғибадатханасы төбесінің бөлшектері Роберт Адамның төсегі мен төбесіне, ал оның портигі Блумсберидегі Сент-Джордж ғибадатханасының портигіне ұқсас болды. XVIII ғасырда батыс жақтары жаңғақ ағаштарының әдемі тоғайларымен жабылған, бірақ 1759 жылғы жер сілкінісі кезінде қала қатты зардап шекті, содан кейін оны Метавали иеленді, олар да басқа ливандық тайпалармен қақтығысты. Олардың билігін 18 ғасырдың соңғы жартысында Акраның бүлікшіл губернаторы Еззар-паша жойды. Баалбекке қарулы күзетшісіз сапарға шығу мүмкін емес еді. 1804 жылы паша қайтыс болғаннан кейін, 1831 жылы Мысырдың Ибрагим Паша аймақты басып алғанға дейін хаос орын алды, содан кейін ол қайтадан Харфуштардың қолына өтті. 1835 жылы қаланың халқы шамамен 200 адамды құрады. 1850 жылы Османдықтар аймақты тікелей басқаруды бастады, Баалбекті Дамаск әйялетінің қазасына айналдырып, оның губернаторын қаймақам етті.

In 1516, Baalbek was conquered with the rest of Syria by the Ottoman sultan Selim the Grim. In recognition of their prominence among the Shiites of the Beqaa Valley, the Ottomans awarded the sanjak of Homs and local iltizam concessions to Baalbek's Harfush family. Like the Hamadas, the Harfush emirs were involved on more than one occasion in the selection of Church officials and the running of local monasteries. Tradition holds that many Christians quit the Baalbek region in the eighteenth century for the newer, more secure town of Zahlé on account of the Harfushes' oppression and rapacity, but more critical studies have questioned this interpretation, pointing out that the Harfushes were closely allied to the Orthodox Ma'luf family of Zahlé (where indeed Mustafa Harfush took refuge some years later) and showing that depredations from various quarters as well as Zahlé's growing commercial attractiveness accounted for Baalbek's decline in the eighteenth century. What repression there was did not always target the Christian community per se. The Shiite 'Usayran family, for example, is also said to have left Baalbek in this period to avoid expropriation by the Harfushes, establishing itself as one of the premier commercial households of Sidon and later even serving as consuls of Iran. From the 16th century, European tourists began to visit the colossal and picturesque ruins. Donne hyperbolised "No ruins of antiquity have attracted more attention than those of Heliopolis, or been more frequently or accurately measured and described." Misunderstanding the temple of Bacchus as the "Temple of the Sun", they considered it the best preserved Roman temple in the world. The Englishman Robert Wood's 1757 Ruins of Balbec included carefully measured engravings that proved influential on British and Continental Neoclassical architects. For example, details of the Temple of Bacchus's ceiling inspired a bed and ceiling by Robert Adam and its portico inspired that of St George's in Bloomsbury. During the 18th century, the western approaches were covered with attractive groves of walnut trees, but the town itself suffered badly during the 1759 earthquakes, after which it was held by the Metawali, who again feuded with other Lebanese tribes. Their power was broken by Jezzar Pasha, the rebel governor of Acre, in the last half of the 18th century. All the same, Baalbek remained no destination for a traveller unaccompanied by an armed guard. Upon the pasha's death in 1804, chaos ensued until Ibrahim Pasha of Egypt occupied the area in 1831, after which it again passed into the hands of the Harfushes. In 1835, the town's population was barely 200 people. In 1850, the Ottomans finally began direct administration of the area, making Baalbek a kaza under the Damascus Eyalet and its governor a kaymakam.

Қазба жұмыстары

Германия императоры Вильгельм II және оның әйелі Иерусалимге жол тартқанда, 1898 жылдың 1 қарашасында Баалбек арқылы өтті. Ол римдік ескерткіштердің сұлулығын да, қазіргі елді мекеннің қарапайымдылығын да атап өтті. Сол кезде қала тұрғындарының құрылыс материалдарын ұрлауы, табиғи апаттар мен қыс суықтарының салдарынан қалған қираған ғимараттардың жақын арада бұзылатыны күтілді. Ол жіберген археологиялық экспедиция бір ай ішінде жұмысты бастады. Баалбектің римдік билеуіне дейінгі кезеңді анықтау мүмкін болмаса да, Отто Пухштейн және оның әріптестері 1904 жылға дейін жұмыс істеп, мұқият зерттелген және толық суреттелген бірнеше томдық еңбектерді жариялады. Кейінірек, Ұлы сарайдағы римдік плиткалардың астындағы қазба жұмыстары кезінде үш қаңқа және б.з.б. 6-4 ғасырларға жататын парсы керамикасының сынығы табылды. Сынықта клинопись әріптері болды. 1977 жылы Жан-Пьер Адам жүргізген қысқаша зерттеуде көптеген үлкен блоктардың роликтермен, капистан мен шынжыр блоктарын қолданатын машиналардың көмегімен жылжытылуы мүмкін екендігі айтылды. Оның пікірінше, бір блокты жылжыту үшін 512 жұмысшы қажет болды. ЮНЕСКО 1984 жылы Баалбекті Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізген кезде: "Баалбек, өте үлкен құрылыстарымен, Рим империясының сәулет өнерінің ең көрнекті мысалы болып табылады" деп мәлімдеді. Комитет бұл орынды тізімге енгізер алдында, қорғалатын аймаққа араб қабырғаларының ішіндегі бүкіл қала, сондай-ақ Бастан әл-Хан, римдік орын және Рас әл-Айн мамлюк мешіті арасындағы оңтүстік-батыс қаладан тыс ауданды қосуды тіледі. Ливанның өкілі комитеттің тілегі орындалатынына кепілдік берді. Жақында Юпитер храмын тазалау кезінде оның жиегіндегі терең ор қазылды, оның зерттелуі Телл Баалбекке алғашқы қоныстану мерзімін ППНБ неолитіне дейін жылжытты. Табылған заттардың ішінде ерте қола дәуіріне жататын тоңазытқыш тағы бар керамика сынықтары болды. 2014 жылдың жазында Ливан университетінің Жаннин Абдул Массих басқаруымен Германия археологиялық институтының тобы алтыншы, әлдеқайда үлкен тас тапты, ол әлемдегі ең үлкен ежелгі блок болуы мүмкін. Тас "Жүкті әйелдің тасы" ("Hajjar al Hibla") астында және жанында табылды және оның мөлшері шамамен . Оның салмағы шамамен екені есептеледі.

Emperor Wilhelm II of Germany and his wife passed through Baalbek on 1 November 1898, on their way to Jerusalem. He noted both the magnificence of the Roman remains and the drab condition of the modern settlement. It was expected at the time that natural disasters, winter frosts, and the raiding of building materials by the city's residents would shortly ruin the remaining ruins. The archaeological team he dispatched began work within a month. Despite finding nothing they could date prior to Baalbek's Roman occupation, Otto Puchstein and his associates worked until 1904 and produced a meticulously researched and thoroughly illustrated series of volumes. Later excavations under the Roman flagstones in the Great Court unearthed three skeletons and a fragment of Persian pottery dated to the 6th–4th centuries BC. The sherd featured cuneiform letters. In 1977, Jean Pierre Adam made a brief study suggesting most of the large blocks could have been moved on rollers with machines using capstans and pulley blocks, a process which he theorised could use 512 workers to move a block. "Baalbek, with its colossal structures, is one of the finest examples of Imperial Roman architecture at its apogee", UNESCO reported in making Baalbek a World Heritage Site in 1984. When the committee inscribed the site, it expressed the wish that the protected area include the entire town within the Arab walls, as well as the southwestern extramural quarter between Bastan al Khan, the Roman site and the Mameluk mosque of Ras al Ain. Lebanon's representative gave assurances that the committee's wish would be honoured. Recent cleaning operations at the Temple of Jupiter discovered the deep trench at its edge, whose study pushed back the date of Tell Baalbek's settlement to the PPNB Neolithic. Finds included pottery sherds including a spout dating to the early Bronze Age. In the summer of 2014, a team from the German Archaeological Institute led by Jeanine Abdul Massih of the Lebanese University discovered a sixth, much larger stone suggested to be the world's largest ancient block. The stone was found underneath and next to the Stone of the Pregnant Woman ("Hajjar al Hibla") and measures around It is estimated to weigh .

20 ғасыр

Баалбек 1902 жылғы 19 маусымда Османдық Сириядағы француздық темір жол желісіне қосылды. Ол Риактан оңтүстіске және Алепподан (қазіргі Сирия) солтүстікке қарай стандартты кеңдіктегі темір жол бағытындағы станцияны құрады. Бұл Алеппо темір жолы Бейрут-Дамаск темір жолымен байланысты болды, бірақ ол желі 1,05 метрлік кеңдікте салынғандықтан, барлық жүк Риакта түсіріліп, қайтадан тиелуі керек еді. Ол сондай-ақ Ливанның оңтүстігіндегі ауыл тұрғындарын Израиль шабуылдарынан қорғау үшін әскери оқу лагерьлерін құруды жариялады. Осы лагерьлер Амаль жасағының құрылуына әкелді. 1982 жылы Израильдің басып алуының қызығында Амаль, Набих Берридің палестиналықтарды Батыс Бейруттен шығару жөніндегі американдық жоспарын қабылдауына байланысты екі фракцияға бөлінді. Амальдің әскери қолбасшысы Хусейн Мусави бастаған көптеген наразылар Баалбекке көшіп келді. Қалаға орналасқаннан кейін, кейіннен Хезболлаға айналған топ, Иран революциялық гвардиясымен, Иран-Ирак соғысының қатысушыларымен жұмыс істей бастады. Келесі жылы ирандықтар Баалбектегі шейх Абдулла казармасындағы штаб-пәтерін құрды. Нәтижесінде Ливанда 1500-2000 революциялық гвардия болды, ал Шия ауылдарында, мысалы, Жевчитте де бекеттері болды. 1999 жылғы 24-25 маусымда Израильде сайлау өткеннен және жаңа басшылық шешімін қабылдамағаннан кейін, Израиль әуе күштері Ливан бойынша екі ірі әуе шабуылын жүргізді. Бір нысана – Баалбектегі төрт қабатты ғимаратта орналасқан «Аль-Манар» радиостанциясының кеңсесі, ол толығымен қиратылды. Шабуылдар Бейруттегі электр станцияларына және оңтүстікке қарай жолдардағы көпірлерге де бағытталды. Зардаптың мөлшері шамамен 52 миллион долларды құрады. Кирият-Шмонада 11 ливандық және екі израильдік қаза тапты.

2006 жылғы Ливан соғысы

2006 жылдың 1 тамызында кешке Израиль қорғаныс күштерінің (ИҚК) жүздеген сарбаздары Баалбекке және оның солтүстігіндегі Джамалиедегі Дар әл-Хикма немесе Хикмет ауруханасына шабуыл жасады ("Өжет және тегіс операция"). Олардың міндеті 2006 жылдың 12 шілдесінде "Хезболла" тобы ұрлап әкеткен Ехуд Голдвасер мен Эльдад Регев есімді екі сарбазды құтқару болды. Олар тікұшақпен жеткізіліп, "Апачи" тікұшақтары мен ұшқышсыз әскери ұшқыштармен қолдау көрсетілді.

Қалдықтар

Орта ғасырларда қаланың бекінісі ретінде нығайтылған Tell Baalbek ғибадатхана кешені жергілікті тастан, негізінен ақ граниттен және қалың ақ мәрмәрден салынған. Жылдар бойы ол аймақтағы көптеген жер сілкіністерінен, христиан және мұсылман билеушілерінің иконасы мен ғибадатханалардың тасын бекініс және басқа да құрылыстар үшін қайта пайдаланудан зардап шекті. Жақын маңдағы Куббат Дурис – Дамаскқа баратын ескі жолда орналасқан 13 ғасырдағы мұсылман қасиетті орны. Ол гранит бағаналардан салынған, көрінетіндей, Baalbek-тен алынған. Бұрынғы бағаналар темірмен бекітілген, көбісі Дамаск әмірлері темірге қол жеткізу үшін бұзып немесе құлатып тастаған. 16 ғасырға дейін Юпитер ғибадатханасында бастапқы 58 бағананың 27-сі тұрды; 1759 жылғы жер сілкінісінен бұрын тоғыз, ал бүгінде алты ғана қалды. Кешен үлкен көтерілген алаңда орналасқан, ол бұрынғы Т пішіндес негізге, подиумға, баспалдаққа және іргетастық қабырғаларға салынған. Бұл қабырғалар 24 монолиттен тұрғызылған, олардың ең төменгі деңгейінде әрқайсысының салмағы шамамен тонна. Ең биік тіреу қабырғасының батысында әйгілі "Үш тас" (Трилитон) бар монолиттердің екінші қатары орналасқан: әрқайсысы ұзындығы, биіктігі және ені әк тастан кесілген үш тас қатары. Олардың салмағы шамамен тонна. Төртінші, одан да үлкен тас "Жүкті әйелдің тасы" деп аталады: ол қаладан жақын жердегі карьерде пайдаланылмай жатыр. Оның салмағы, көбінесе асыра бағаланады, шамамен тонна. Бесінші, одан да үлкен тас, салмағы шамамен тонна, сол карьерде жатыр. Бұл карьер ғибадатхана кешенінен сәл биік болғандықтан, тастарды жылжыту үшін көтеріп алудың қажеті болмады. Іргетасы арқылы теміржол туннелі сияқты үш үлкен өткел өтеді. Ғибадатхана кешеніне шығыстан Пропилея (προπύλαιον, propýlaion) немесе Портик арқылы кірсе, ол 2 мұнарамен қоршалған 12 бағанадан тұратын аркадаға дейін 6 метр биіктіктегі кең баспалдақтан тұрады. Көптеген бағаналар құлатылды және сатылар жақын маңдағы кейінгі қабырғада пайдалану үшін толықтай бөлшектелді, бірақ олардың бірнеше негіздерінде латын жазуы сақталған. Бұл жазуда 1-ші Парфян легионының құтқарушысы Лонгинус пен Септимийдің бостандыққа шыққан адамы Септимий Северовтың ұлы Антонин Каракалла мен император Юлия Домның қауіпсіздігі үшін алғыс айтып, олардың астаналарын қоламен жалатырған. Пропилеядан кейін алтыбұрышты аула орналасқан, оған үш есік арқылы кіруге болады, ол 3 ғасырдың ортасында император Филипп Араб қосымша салған. Оны бір кезде қоршап тұрған екі бағана қатарының іздері сақталған, бірақ оның бастапқы мақсаты белгісіз. Донн оны қаланың форумы деп есептеген. Бұл дәуірдің нашар сақталған монеталары кейбір адамдарды бұл кипарис тоғайы деп ойлауға итерген, бірақ жақсы сақталғандары монеталарда бір тұқымның дәні бейнеленгенін көрсетті. Оның батысындағы төртбұрышты Үлкен аула шамамен гектар жерді алып жатыр және жануарларды өртеу үшін негізгі құрбандық алтарын, солтүстік және оңтүстік жағында мозаикалық еденді люстрациялы сауыттарды, жер асты камерасын және 17 метр ені және 9 метр биіктігіндегі үш жер асты жолын қамтиды, олардың екеуі шығыс-батысқа, ал үшіншісі солтүстік-оңтүстікке қарай созылады, олардың барлығы римдік сарбаздардың иелігін көрсететін жазуларды қамтиды. Бұл аулалар коринфтік сарайлармен қоршалған, олардың бірі аяқталмаған. Бағаналардың тұғырлары мен астаналары әк тастан, ал бағаналардың өзі жоғары жылтыратылған қызыл египеттік граниттен жасалған монолиттер. Бастапқы 128 бағанадан 6-сы әлі де тұр. Жазбалар бұл аулада Маркус Аврелийдің қызы Сабинаның, Септимий Севердің, Гордианның және Велиус Руфтың портреттері болғанын растайды. Энтаблатурасы зәулім безендірілген, бірақ қазір көбінесе қираған. Теодосий тұсында құрбандық алтарының үстіне батысқа қараған базилика салынған; кейіннен ол көптеген христиан шіркеулері сияқты шығысқа қарауы үшін өзгертілген. Юпитер ғибадатханасы – бір кезде бұрыс Хелиосқа жатқызылған – Үлкен ауланың батыс жағында орналасқан, кең баспалдақпен жететін платформаға көтерілген. Византиялықтар кезінде ол іргетасындағы үш үлкен тастан "Трилитон" деп те аталды және алғы аула мен Үлкен ауламен бірге алғанда, ол Ұлы ғибадатхана деп те аталады. Юпитер ғибадатханасы 54 жолақсыз коринфтік бағанадан тұратын перистильмен қоршалған: алдыңғы және артқы жағынан 10, әр жағынан 19. Ғибадатхана жер сілкінісінен қиратылған, Теодосий кезінде тас үшін қиратылып, тоналған, ал 8 бағана Юстиниан кезінде Константинопольге (Истанбулға) Агия Софияға қосу үшін әкелінді. Үшеуі 18 ғасырдың аяғында құлады. Дегенмен, оның оңтүстік жағында 6 бағана мен энтаблатурасы сақталған. Оңтүстік жағындағы астаналары жақсы сақталған, ал Бекааның қысқы желдері солтүстік беттерін дерлік тоздырып жіберген. Арқа және фриз блогының салмағы әрқайсысы тоннаға жетеді, ал бір бұрыштық блок тоннадан асады, олардың барлығы жерден метр биіктікте орналасқан. Жеке римдік крандары осы салмақты тастарды көтере алмайтын. Олар уақытша топырақ төбелерімен карьерден жылжытылған немесе бірнеше крандар бірге қолданылған болуы мүмкін. Олар сондай-ақ әр кезде аз-аздан жақтарын ауыстырып, әр жолы төменгі тіреулерді толтырған болуы мүмкін. Юлий Клавдий императорлары оның қасиетті орнын өз кезегімен байытқан. 1 ғасырдың ортасында Нерон ғибадатхананың қарсы жағында мұнара алтарын салған. 2 ғасырдың басында Траян ғибадатхананың алғы ауласын, Египеттің оңтүстігіндегі Асваннан келіп жеткен қызғылт гранит сарайларымен қосты. Бакхус ғибадатханасы – бір кезде бұрыс Юпитерге жатқызылған – Септимий Север кезінде 190 жылдары аяқталған болуы мүмкін, өйткені оның монеталарында ол алғаш рет Юпитер ғибадатханасымен бірге бейнеленген. Бұл қасиетті орнының ең жақсы сақталған құрылысы, өйткені оның қираған қалдықтары оны қорғаған. Ол антикалық дәуірден сақталған ең жақсы өңделген бейнелермен және мүсінмен байытылған. Ғибадатхана 42 бағанамен қоршалған – әр жағынан 8 және әр жағынан 15, шамамен метр биіктікте. Олар, әдетте, дөңгеленбей, жылтыратылып, орнында безендірілген. Кіреберісі Покок пен Вудтың заманына дейін сақталған, бірақ 1759 жылғы жер сілкінісінен кейін қалқаның кіреберісі 2 метрге ығысқан; 1860 немесе 70 жылдары оны қолдау үшін дөңгеленген тастан жасалған бағана орнатылған. 1759 жылғы жер сілкінісі сондай-ақ соффиттің әйгілі құбылыс бейнесінің айналасын зақымдады, ол қалқаның тіреу бағанасымен толығымен жабылған. Құбылыс бейнесінің айналасы 1759 жылғы жер сілкінісінен көп зардап шекті. Ғибадатхананың ішкі бөлігі 30 метрлік негізгі кемеден және 11 метрлік адитон немесе қасиетті орыннан тұрады, ол одан 2 метр биік платформада орналасқан және 13 сатыспен алдынан шығып тұрады. Екі бөлім арасындағы экранда Нептун, Тритон, Арион және оның дельфинінің бейнелері болған, бірақ олар жоғалып кеткен. Ғибадатхана орта ғасырлық араб және түрік бекіністерінің бір түрі ретінде пайдаланылған, бірақ оның шығыс сатылары 1688 жылдан кейін бір кезде жоғалып кеткен. Портиктің көп бөлігі оның қақпасының алдындағы үлкен қабырғаға енгізілген, бірақ ол 1870 жылдың шілде айында Сирияның губернаторы Рашид Пашаның бұйрығымен Баркер тарапынан бұзылған. Кіреберістің екі жағындағы бағаналардағы спиральді баспалдақтар шатырға шығады. Венера ғибадатханасы – сондай-ақ дөңгелек ғибадатхана немесе нимфей – Септимий Север кезінде 3 ғасырдың басында салынған, бірақ Константин кезінде қиратылған, ол оның орнына базилика салған. Джессуп оны "Baalbek-тің маржаны" деп атады. Ол Бакхус ғибадатханасының оңтүстік-шығыс бұрышынан шамамен метр қашықтықта орналасқан. 19 ғасырда ол Эль Барбара немесе Барбарат эль Атика (Ақ Святой Варвары) деп белгілі болған, өйткені ол 18 ғасырға дейін грек православтық шіркеу ретінде пайдаланылған. Гелиополистің ежелгі қабырғаларының шеңбері шамамен 6 километрден сәл кем болған. Кешен маңындағы көптеген бекіністер...

The Tell Baalbek temple complex, fortified as the town's citadel during the Middle Ages, was constructed from local stone, mostly white granite and a rough white marble. Over the years, it has suffered from the region's numerous earthquakes, the iconoclasm of Christian and Muslim lords, and the reuse of the temples' stone for fortification and other construction. The nearby Qubbat Duris, a 13th century Muslim shrine on the old road to Damascus, is built out of granite columns, apparently removed from Baalbek. Further, the jointed columns were once banded together with iron; many were gouged open or toppled by the emirs of Damascus to get at the metal. As late as the 16th century, the Temple of Jupiter still held 27 standing columns out of an original 58; there were only nine before the 1759 earthquakes and six today. The complex is located on an immense raised plaza erected over an earlier T shaped base consisting of a podium, staircase, and foundation walls. These walls were built from about 24 monoliths, at their lowest level weighing approximately each. The tallest retaining wall, on the west, has a second course of monoliths containing the famous "Three Stones" (, Trílithon): a row of three stones, each over long, high, and broad, cut from limestone. They weigh approximately each. A fourth, still larger stone is called the Stone of the Pregnant Woman: it lies unused in a nearby quarry from the town. Its weight, often exaggerated, is estimated at A fifth, still larger stone weighing approximately lies in the same quarry. This quarry was slightly higher than the temple complex, so no lifting was required to move the stones. Through the foundation there run three enormous passages the size of railway tunnels. The temple complex was entered from the east through the Propylaea (προπύλαιον, propýlaion) or Portico, consisting of a broad staircase rising 20 feet (6 m) to an arcade of 12 columns flanked by 2 towers. Most of the columns have been toppled and the stairs were entirely dismantled for use in the nearby later wall, but a Latin inscription remains on several of their bases stating that Longinus, a lifeguard of the 1st Parthian Legion, and Septimius, a freedman, gilded their capitals with bronze in gratitude for the safety of Septimius Severus's son Antoninus Caracalla and empress Julia Domna. Immediately behind the Propylaeum is a hexagonal forecourt reached through a threefold entrance that was added in the mid 3rd century by the emperor Philip the Arab. Traces remain of the two series of columns which once encircled it, but its original function remains uncertain. Donne reckoned it as the town's forum. Badly preserved coins of the era led some to believe this was a sacred cypress grove, but better specimens show that the coins displayed a single stalk of grain instead. The rectangular Great Court to its west covers around and included the main altar for burnt offering, with mosaic floored lustration basins to its north and south, a subterranean chamber, and three underground passageways 17 feet (5 m) wide by 30 feet (9 m) high, two of which run east and west and the third connecting them north and south, all bearing inscriptions suggesting their occupation by Roman soldiers. These were surrounded by Corinthian porticoes, one of which was never completed. The columns' bases and capitals were of limestone; the shafts were monoliths of highly polished red Egyptian granite high. Six remain standing, out of an original 128. Inscriptions attest that the court was once adorned by portraits of Marcus Aurelius's daughter Sabina, Septimius Severus, Gordian, and Velius Rufus, dedicated by the city's Roman colonists. The entablature was richly decorated but is now mostly ruined. A westward facing basilica was constructed over the altar during the reign of Theodosius; it was later altered to make it eastward facing like most Christian churches. The Temple of Jupiter—once wrongly credited to Helios—lay at the western end of the Great Court, raised another on a platform reached by a wide staircase. Under the Byzantines, it was also known as the "Trilithon" from the three massive stones in its foundation and, when taken together with the forecourt and Great Court, it is also known as the Great Temple. The Temple of Jupiter proper was circled by a peristyle of 54 unfluted Corinthian columns: 10 in front and back and 19 along each side. The temple was ruined by earthquakes, destroyed and pillaged for stone under Theodosius, and 8 columns were taken to Constantinople (Istanbul) under Justinian for incorporation into the Hagia Sophia. Three fell during the late 18th century. 6 columns, however, remain standing along its south side with their entablature. Their capitals remain nearly perfect on the south side, while the Beqaa's winter winds have worn the northern faces almost bare. The architrave and frieze blocks weigh up to each, and one corner block over , all of them raised to a height of above the ground. Individual Roman cranes were not capable of lifting stones this heavy. They may have simply been rolled into position along temporary earthen banks from the quarry or multiple cranes may have been used in combination. They may also have alternated sides a little at a time, filling in supports underneath each time. The Julio Claudian emperors enriched its sanctuary in turn. In the mid 1st century, Nero built the tower altar opposite the temple. In the early 2nd century, Trajan added the temple's forecourt, with porticos of pink granite shipped from Aswan at the southern end of Egypt. The Temple of Bacchus—once wrongly credited to Jupiter—may have been completed under Septimius Severus in the 190s, as his coins are the first to show it beside the Temple of Jupiter. It is the best preserved of the sanctuary's structures, as the other rubble from its ruins protected it. It is enriched by some of the most refined reliefs and sculpture to survive from antiquity. The temple is surrounded by forty two columns—8 along each end and 15 along each side—nearly in height. These were probably erected in a rough state and then rounded, polished, and decorated in position. The entrance was preserved as late as Pococke and Wood, but the keystone of the lintel had slid 2 feet (1 m) following the 1759 earthquakes; a column of rough masonry was erected in the 1860s or '70s to support it. The 1759 earthquakes also damaged the area around the soffit's famed inscription of an eagle, which was entirely covered by the keystone's supporting column. The area around the inscription of the eagle was greatly damaged by the 1759 earthquake. The interior of the temple is divided into a 98 feet (30 m) nave and a 36 feet (11 m) adytum or sanctuary on a platform raised 5 feet (2 m) above it and fronted by 13 steps. The screen between the two sections once held reliefs of Neptune, Triton, Arion and his dolphin, and other marine figures but these have been lost. The temple was used as a kind of donjon for the medieval Arab and Turkish fortifications, although its eastern steps were lost sometime after 1688. Much of the portico was incorporated into a huge wall directly before its gate, but this was demolished in July 1870 by Barker on orders from Syria's governor Rashid Pasha. Two spiral staircases in columns on either side of the entrance lead to the roof. The Temple of Venus—also known as the Circular Temple or Nymphaeum—was added under Septimius Severus in the early 3rd century but destroyed under Constantine, who raised a basilica in its place. Jessup considered it the "gem of Baalbek". It lies about from the southeast corner of the Temple of Bacchus. It was known in the 19th century as El Barbara or Barbarat el Atikah (St Barbara's), having been used as a Greek Orthodox church into the 18th century. The ancient walls of Heliopolis had a circumference of a little less than 4 mile (6 km). Much of the extant fortifications around the complex date to the 13th century reconstruction undertaken by the Mamluk sultan Qalawun following the devastation of the earlier defenses by the Mongol army under Kitbuqa. This includes the great southeast tower. The earliest round of fortifications were two walls to the southwest of the Temples of Jupiter and Bacchus. The original southern gateway with two small towers was filled in and replaced by a new large tower flanked by curtains, probably under Buri or Zengi. Bahramshah replaced that era's southwest tower with one of his own in 1213 and built another in the northwest in 1224; the west tower was probably strengthened around the same time. An inscription dates the barbican like strengthening of the southern entrance to around 1240. Qalawun relocated the two western curtains nearer to the western tower, which was rebuilt with great blocks of stone. The barbican was repaired and more turns added to its approach. From around 1300, no alterations were made to the fortifications apart from repairs such as Sultan Barkuk's restoration of the moat in preparation for Timur's arrival. Material from the ruins is incorporated into a ruined mosque north of downtown and probably also in the Qubbat Duris on the road to Damascus. In the 19th century, a "shell topped canopy" from the ruins was used nearby as a mihrab, propped up to show locals the direction of Mecca for their daily prayers.

Хусейннің қызының қабірі

Қалаға қарай ақ күмбездің ішінде Хусейннің қызы және Әлидің немересі Хауланың қабірі бар. Ол Хусейн отбасының Дамаскіге тұтқын ретінде тасымалдануы кезінде Баалбекте қайтыс болған.

Дін тарихы

Гелиополис (Финикияда, Египеттегі Августамникадағы Гелиополис епископтығынан шатастырмау керек) Рим және Византия билігі тұсында епископтық болды, бірақ ислам билігі орнағаннан кейін жойылды. 1701 жылы Шығыс католиктері (Византия дәстүрі) Баалбек епархиясын қайта құрды, ол 1964 жылы қазіргі Мелкиттік грек католик архиепархиясы деңгейіне көтерілді.

Атауы бойынша қараңыз

Латын шіркеуінде ежелгі епархия тек номиналды түрде (1876 жылдан кешіктірмей) Хелиополис (латын) / Элиополи (куриялық итальян) титулярлық архиепископтығы ретінде қалпына келтірілді, 1925 жылы епископтық титулярлық епископтыққа төмендетілді, 1932 жылы қайта көтерілді, оның атауы 1933 жылы (египеттік шатасудан аулақ болу үшін) Финикиядағы Хелиополис титулярлық архиепископтығына өзгертілді. Атақ 1965 жылдан бері тағайындалмаған. Ол төмендегілер ұстады:

In the Latin Church, the Ancient diocese was only nominally restored (no later than 1876) as Titular archbishopric of Heliopolis (Latin) / Eliopoli (Curiate Italian), demoted in 1925 to Episcopal Titular bishopric, promoted back in 1932, with its name changed (avoiding Egyptian confusion) in 1933 to (non Metropolitan) Titular archbishopric of Heliopolis in Phoenicia. The title has not been assigned since 1965. It was held by:
Titular Archbishop: Luigi Poggi (1876.09.29 – death 1877.01.22) on emeritate (promoted) as former Bishop of Rimini (Italy) (1871.10.27 – 1876.09.29)
Titular Archbishop: Mario Mocenni (1877.07.24 – 1893.01.16) as papal diplomat : Apostolic Delegate to Colombia (1877.08.14 – 1882.03.28), Apostolic Delegate to Costa Rica, Nicaragua and Honduras (1877.08.14 – 1882.03.28), Apostolic Delegate to Ecuador (1877.08.14 – 1882.03.28), Apostolic Delegate to Peru and Bolivia (1877.08.14 – 1882.03.28), Apostolic Delegate to Venezuela (1877.08.14 – 1882.03.28), Apostolic Internuncio to Brazil (1882.03.28 – 1882.10.18), created Cardinal Priest of S. Bartolomeo all'Isola (1893.01.19 – 1894.05.18), promoted Cardinal Bishop of Sabina (1894.05.18 – death 1904.11.14)
Titular Archbishop: Augustinus Accoramboni (1896.06.22 – death 1899.05.17), without prelature
Titular Archbishop: Robert John Seton (1903.06.22 – 1927.03.22), without prelature
Titular Bishop: Gerald O'Hara (1929.04.26 – 1935.11.26) as Auxiliary Bishop of Philadelphia (Pennsylvania, USA) (1929.04.26 – 1935.11.26), later Bishop of Savannah (USA) (1935.11.26 – 1937.01.05), restyled (only) Bishop of Savannah–Atlanta (USA) (1937.01.05 – 1950.07.12), promoted Archbishop Bishop of Savannah (1950.07.12 – 1959.11.12), also Apostolic Nuncio (papal ambassador) to Ireland (1951.11.27 – 1954.06.08), Apostolic Delegate to Great Britain (1954.06.08 – death 1963.07.16) and Titular Archbishop of Pessinus (1959.11.12 – 1963.07.16)
Titular Archbishop: Alcide Marina, C. M. (1936.03.07 – death 1950.09.18), mainly as papal diplomat : Apostolic Delegate to Iran (1936.03.07 – 1945), Apostolic Administrator of Roman Catholic Apostolic Vicariate of Constantinople (Turkey) (1945–1947) and Apostolic Delegate to Turkey (1945–1947), Apostolic Nuncio to Lebanon (1947 – 1950.09.18)
Titular Archbishop: Daniel Rivero Rivero (1951 – death 1960.05.23) (born Bolivia) on emeritate, formerly Titular Bishop of Tlous (1922.05.17 – 1931.03.30) as Coadjutor Bishop of Santa Cruz de la Sierra (Bolivia) (1922.05.17 – 1931.03.30) succeeding as Bishop of Santa Cruz de la Sierra (1931.03.30 – 1940.02.03), Metropolitan Archbishop of Sucre (Bolivia) (1940.02.03 – 1951)
Titular Archbishop: Raffaele Calabria (1960.07.12 – 1962.01.01) as Coadjutor Archbishop of Benevento (Italy) (1960.07.12 – 1962.01.01), succeeding as Metropolitan Archbishop of Benevento (1962.01.01 – 1982.05.24); previously Titular Archbishop of Soteropolis (1950.05.06 – 1952.07.10) as Coadjutor Archbishop of Otranto (Italy) (1950.05.06 – 1952.07.10), succeeding as Metropolitan Archbishop of Otranto (Italy) (1952.07.10 – 1960.07.12)
Titular Archbishop: Ottavio De Liva (1962.04.18 – death 1965.08.23) as papal diplomat : Apostolic Internuncio to Indonesia (1962.04.18 – 1965.08.23).

Титулярлық архиепископ: Луиджи Поджи (1876.09.29 – 1877.01.22 қазасы), Римнің бұрынғы епископы (Италия) (1871.10.27 – 1876.09.29) қызметтен шығуға (көтерілуге) байланысты

Титулярлық архиепископ: Марио Мочени (1877.07.24 – 1893.01.16), Папаның дипломаты ретінде: Колумбияға апостолдық делегаты (1877.08.14 – 1882.03.28), Коста-Рика, Никарагуа және Гондурасқа апостолдық делегаты (1877.08.14 – 1882.03.28), Эквадорға апостолдық делегаты (1877.08.14 – 1882.03.28), Перу және Боливияға апостолдық делегаты (1877.08.14 – 1882.03.28), Венесуэлаға апостолдық делегаты (1877.08.14 – 1882.03.28), Бразилияға апостолдық интернунциосы (1882.03.28 – 1882.10.18), S. Bartolomeo all'Isola кардинал ділдарына (1893.01.19 – 1894.05.18) көтерілді, Сабинаның кардинал епископы (1894.05.18 – 1904.11.14 қазасы)

Титулярлық архиепископ: Августинус Аккорамбони (1896.06.22 – 1899.05.17 қазасы), прелатурасыз

Титулярлық архиепископ: Роберт Джон Сетон (1903.06.22 – 1927.03.22), прелатурасыз

Титулярлық епископ: Джеральд О’Хара (1929.04.26 – 1935.11.26), Филадельфияның (Пенсильвания, АҚШ) көмекші епископы (1929.04.26 – 1935.11.26), кейін Саваннаның епископы (АҚШ) (1935.11.26 – 1937.01.05), Саванна-Атлантаның (АҚШ) ғана епископы болып қайта стильденді (1937.01.05 – 1950.07.12), Саванна архиепископы болып көтерілді (1950.07.12 – 1959.11.12), сондай-ақ Ирландияға апостолдық нунциосы (Папа елшісі) (1951.11.27 – 1954.06.08), Ұлыбританияға апостолдық делегаты (1954.06.08 – 1963.07.16 қазасы) және Пессинус титулярлық архиепископы (1959.11.12 – 1963.07.16)

Титулярлық архиепископ: Альсид Марина, C. M. (1936.03.07 – 1950.09.18 қазасы), негізінен Папаның дипломаты ретінде: Иранға апостолдық делегаты (1936.03.07 – 1945), Константинопольдің (Түркия) Рим католик апостолдық викариатының апостолдық әкімшісі (1945–1947) және Түркияға апостолдық делегаты (1945–1947), Ливанға апостолдық нунциосы (1947 – 1950.09.18)

Титулярлық архиепископ: Даниэль Риверо Риверо (1951 – 1960.05.23 қазасы) (Боливияда туған), қызметтен шығуға (көтерілуге) байланысты, бұрынғы Тлоус титулярлық епископы (1922.05.17 – 1931.03.30), Санта-Крус-де-ла-Сьерраның (Боливия) көмекші епископы (1922.05.17 – 1931.03.30), Санта-Крус-де-ла-Сьерра епископы болып табысқан (1931.03.30 – 1940.02.03), Сукренің (Боливия) митрополит архиепископы (1940.02.03 – 1951)

Титулярлық архиепископ: Раффаэле Калабрия (1960.07.12 – 1962.01.01), Беневентоның (Италия) көмекші архиепископы (1960.07.12 – 1962.01.01), Беневентоның митрополит архиепископы болып табысқан (1962.01.01 – 1982.05.24); бұрынғы Сотерополис титулярлық архиепископы (1950.05.06 – 1952.07.10), Отрантоның (Италия) көмекші архиепископы (1950.05.06 – 1952.07.10), Отрантоның (Италия) митрополит архиепископы болып табысқан (1952.07.10 – 1960.07.12)

Титулярлық архиепископ: Оттавио Де Лива (1962.04.18 – 1965.08.23 қазасы), Папаның дипломаты ретінде: Индонезияға апостолдық интернунциосы (1962.04.18 – 1965.08.23).

Климат

Баалбек Жерорта теңізі климатына ие (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa), бірақ континенталды әсер де зор. Бұл елдің құрғақ аймақтарының бірінде орналасқандықтан, жылдық жауын-шашын мөлшері жағалау аймақтарына қарағанда аз – тек, қарашадан сәуірге дейінгі аралықта жауады. Баалбекте ыстық, жаңбырсыз жаз және салқын (кейде қарлы) қыс болады. Күз бен көктем жұмсақ, көбінесе жаңбырлы келеді.

Танымал мәдениетте

Летиция Элизабет Лэндонның поэтикалық иллюстрациясы Уильям Генри Бартлетттің «Балбектегі Ұлы ғибадатхананың алты жеке бағанасы» атты картинасына арналған және 1839 жылы «Фишердің сурет салу бөлмесінің кітапшасында» жарияланған. Амин Риханидің «Халид кітабы» (1911), араб-американ жазушысының алғашқы ағылшын тіліндегі романы Баалбек қаласында өтеді. Жерар де Вильярдың 1984 жылы жазылған «Баалбектің ақымақтары» (Les fous de Baalbek, SAS, #74) романының оқиғалары Баалбекте болғанын көрсетеді.