Кіріспе

Левант аймағындағы он эллиндік қалалар тобы Декаполис (грекше: Δεκάπολις) – б.з.б. және б.з. ғасырларында Рим империясының шығыс шебінде орналасқан он грек-эллиндік қалалардың тобы. Олар тіл, мәдениет, дін, географиялық орналасу және саяси мәртебесіне байланысты бірігіп, Римге тәуелді дербес қала-мемлекеттер ретінде өмір сүрді. Кейде оларды қалалар одағы деп сипаттайды, бірақ кейбір ғалымдар олардың ешқашан ресми түрде саяси бірлік ретінде құрылмағанын айтады. Декаполис – яһудилер, набатейлер және арамейлер тұрған аймақта грек және рим мәдениетінің орталығы болды. Император Траян тұсында қалалар Сирия және Арабия Петрея провинцияларының құрамына енді, ал кейінірек бірнеше қала Сирия Палестина және Палестина Секунда провинцияларына қосылды. Декаполис аймағы бүгінгі Иорданияда (Филадельфия, Гераса, Пелла және Гадара), Израильде (Скитополис және Гиппос) және Сирияда (Рафана, Дион, Каната және Дамаск) орналасқан.

Қалалар

Декаполистің дәстүрлі он қаласының есімдері Плинийдің «Табиғи тарих» кітабынан алынған. Олар:
ҚалаТүсініктемеОрналасқан жеріФиладельфияҚазіргі Иорданияның астанасыАмман, ИорданияГерасаДжераш, ИорданияГадараУмм Каис, ИорданияПеллаИрбидтен батысқа қарай, Табакат Фахл, ИорданияДион (Тел Ашари)Кейде Айдунмен бірдей қарастырылады, СирияРафанаКөбінесе Рапта және Арфамен байланыстырылады, Ар Рафиа, СирияСцитополисИордан өзенінің батысындағы жалғыз қалаБейт Шеан, ИзраильИппосПлиний Дио Гиппос деп атаған, көбінесе Дион мен Гиппосқа бөлінеді. Гиппостың арамейше атауы – СусситаСуссита, ИзраильКанатаСуға бай қала, Джебель Хауранның (Монс Аль Садамус, Джебель аль Друз) солтүстік-батыс беткейіндеҚанават, СирияДамаскҚазіргі Сирияның астанасыДамаск, СирияПлиний өзінің санағында қалалардың маңындағы және арасындағы маңызды аймақтарды да атап көрсеткен, оның ішінде Аз (аль) Санамайннан (батыс) бастап, шығыстағы Ард Батанеяға (Батанаа жазығы) дейін созылған Лажат/Лежа аймағы.el Mushmije, Ezra, Khalkhale, СирияПанеасБания/Кесария ФилиппиБания, СирияАбиленЛисанияның кішкентай аймағы, Абила Лисанияны қараңызСук Вади Барада, СирияАркаГалилея теңізінің батыс жағы, Тарихея (грекше: Ταριχαία немесе Ταριχέα) және оның оңтүстік шетіндегі Филотерия.Синнабра, Ярденит, ИзраильАмпеллоссаКөбінесе Абиламен бірдей қарастырылады, сондай-ақ «Абила Виниферос» деп белгілі, Гадарадан шығысқа қарай 12 миль жерде (Ономастиконды қараңыз) және КапитолияларАбила, Бейт Рас, Ард эль Карм, ИорданияГабеГабе аймағы, кейіннен ЖабияМузериб / Нава, СирияДамаск қалғандарына қарағанда солтүстікке орналасқан, сондықтан кейде «құрметті» мүше деп есептеледі. Иосиф Флавий Скитополисті он қаланың ең үлкені деп жазған. Киелі кітапқа түсіндірме жазған Эдвард Пламптрдің пікірінше, осы себепті Иосифтің тізімінде Дамаск болмаған. Басқа деректерге сәйкес, Декаполистің құрамына он сегіз немесе он тоғыз грек-рим қаласы кірген болуы мүмкін.

Эллиндік кезең

Скитополис, Дамаск және Канатадан басқа, Декаполис қалалары көбінесе эллинистік кезеңде, б.з.б. 323 жылы Ұлы Александрдың қайтысы мен б.з.б. 63 жылы Сирияны, оның ішінде Яһудеяны Римнің жаулап алуы аралығында құрылды. Олардың кейбіреулері б.з.б. 198 жылға дейін Яһудеяны билеген Птолемей әулеті тұсында салынды. Ал қалғандары Селевкидтер империясы аймақты билеген кезде құрылды. Кейбір қалалардың ресми атауларында "Антиохия" немесе "Селеукия" сөздері кездеседі (мысалы, Антиохия Гиппос), бұл олардың Селевкидтерден тарағанын көрсетеді. Қалалар негізінен гректердің қалалары болды және грек полистері үлгісімен салынды. Б.з.б. 63 жылы римдік генерал Помпей Жерорта теңізінің шығысын бағындырды. Яһудилердің Хасмоней патшалығының билігінде болған, грек мәдениетіне бой алған қала тұрғындары Помпейді азат етуші ретінде құрметпен қарсы алды. Помпей аймақты қайта ұйымдастырғанда, осы қалалардың біріне Римнің қорғауымен дербестік берді; осылайша Декаполис құрылды. Ғасырлар бойы қалалар өздерінің күнтізбесін осы жаулап алуға байланысты жүргізді: б.з.б. 63 жыл Помпей дәуірінің бастапқы жылы болып саналды және римдік және византиялық кезеңдерде жылдарды санау үшін қолданылды.

Римнің қол астындағы автономия

Римдіктердің билігі кезінде Декаполис аймағындағы қалалар Ирод патшалығының, оның орнын басқан Ирод тетрархиясының мемлекеттерінің және Римнің Яһудея провинциясының құрамына кірмеген. Оларға Римнің қорғауында саяси жағынан өздерін басқаруға мүмкіндік берілді. Әрбір қала полис немесе қала-мемлекет ретінде қызмет етті, және оның юрисдикциясы айналасындағы ауылдық жерге таралатын. Әрқайсысы өз монетасын соғып шығарды. Декаполис қалаларының көптеген монеталары өз қалаларын «автономды», «еркін», «суверенді» немесе «қасиетті» деп көрсеткен, бұл олардың өзін-өзі басқару құқығын білдіреді. Римдіктер барлық қалаларға өздерінің мәдени ықпалын қалдырды. Әрқайсысы ақырында орталық кардо және/немесе декуманусқа негіделген римдік стилдегі көшелер желісімен қайта салынды. Римдіктер көптеген ғибадатханалар мен басқа да қоғамдық ғимараттарды салуға қаржы бөлді. Рим императорына табыну Декаполис аймағында кеңінен таралған және қалаларды байланыстыратын ерекшеліктердің бірі болды. Аймаққа тән кішкентай ашық ғибадатхана немесе қасбет – қалиба болды. Қалалардың Римнің жаңа жолдары арқылы дамыған тығыз сауда байланыстары болған болуы мүмкін. Осының нәтижесінде бүгінде олар «федерация» немесе «лига» деп танылады. Декаполис ешқашан ресми саяси немесе экономикалық одақ болған жоқ; көбінесе ол ертедегі Рим билігі кезінде ерекше автономияға ие болған қала-мемлекеттердің жиынтығын білдірді. Жаңа өсиеттегі Матай, Марқ және Лұқа жазған жақсы хабарларда Декаполис аймағы Исаның (Иисус) қызметіне байланысты жер ретінде айтылады. Матай 4:23-25 (Жаңа Қайта Жасау) бойынша, Исаның «барлық түрлі ауруларды емдеуі» көптеген шәкірттерін Декаполис аймағынан тартқан. Декаполис – Иса саяхаттаған және жұрттың көп бөлігін басқа ұлт өкілдері құраған сирек аймақтардың бірі болды: Исаның қызметі көбінесе яһудилерге бағытталған. Марқ 5:1-10 Декаполистің басқа ұлттарға тән екенін көрсетеді, себебі Иса қашқарудан тыйым салынған шошқалар үйірін кездестіреді. Осы жолдан айырылған адам, Иса тарапынан емделген соң, Оныңмен бірге жүруге рұқсат сұрады, бірақ Иса оған рұқсат бермеді, оның орнына, Исаның істегендері туралы достарына айтуын және Декаполис аймағында қалуын өтінді.

Римдіктердің тікелей билігі

Декаполис 106 жылы, император Траян билік еткен кезде Арабия Петреяның Рим империясына қосылуымен тікелей римдік үкімшілігіне қарады. Қалалар жаңа провинцияның және Сирия мен Иудея провинцияларының арасында бөлісті.

Мәдениет

Декаполис екі мәдениеттің өзара әрекеттескен аймағы болды: грек отарлаушыларының мәдениеті және жергілікті яһуди және арамей мәдениеттері. Кейбір қақтығыстар болды. Грек тұрғындары яһудилердің сүндеттеу амалын қатыгез және варварлық жыныстық мүшелерді кесіп тастау деп санап, қорқынышқа түсті. Эллиндік өркениеттің үстемдік және ассимиляциялық табиғатына қарсы еврейлердің әртүрлі наразылықтары ассимиляцияға ұшырағанда біртіндеп пайда болды. Сонымен қатар, Декаполис аймағында мәдени араласу мен үлгі алу да болды. Қалалар эллинистік мәдениеттің таралу орталықтары болды. Кейбір жергілікті құдайлар гректердің басты құдайы Зевс деп аталды. Ал кейбір қалаларда гректер өздерінің Зевс Олимпиясына қоса осы жергілікті "Зевс" құдайларына да табына бастады. Колониялардың басқа семит құдайларын, оның ішінде финикиялық құдайларды және басты набатейлік құдай Душараны (грекше атауы Дусарес) құлшынғандығының куәліктері бар. Бұл семит құдайларына табынудың дәлелі қалалардан табылған монеталар мен жазуларда сақталған.