Кіріспе

Aristotelia serrata, көбінесе wineberry деп немесе маори тілінде makomako немесе mako деп аталады, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында, Оңтүстік аралында және Стюарт аралында кездесетін Elaeocarpaceae тұқымдасына жататын, Aristotelia туысына кіретін шағын ағаш. Бұл жапырақты, жылдам өсетін шағын ағаш немесе бұта. Ағаш 10 метрге дейін биіктікке жетеді, діңінің диаметрі 30 см-ге дейін жетеді. Қабығы ашық қоңыр, тегіс және жалпақ линцельдермен өрнектелген. Бұтақтары ұзын, жіңішке және жайылып өседі, жас бұтақшалары түкті болғанда қызғылт қоңыр түсті болады. 1776 жылы ботаниктер Георг пен Иоганн Фостер оны Dicera serrata деп алғаш рет сипаттаған, ал Уолтер Оливер 1921 жылы оған қазіргі биномдық атауын берген. Wineberry көптеген өсімдіктермен бірге өседі және Кереру үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. Гүлдеу көктемде, ал жидектер жазда піседі.

Сипаттама

Аристотелия серратаның жапырақтары ерекше белгілермен сипатталады. Жапырақтары жұқа, терең және өткір тісті, үстіңгі беті ашық немесе қою жасыл, ал төменгі беті көбінесе қызғылт жасыл, екі бетінде де тамырлар анық көрінеді, мөлшері 5–12 x 4–8 см. Жапырақтары қарама-қарсы немесе шамалы қарама-қарсы жұптарда орналасқан. Олардың ұштары созылған, сүйір, ал тамырлары екі жағында да көзге көрінетін, желі тәрізді тамырлар құрайды. Шеттері айқын тісті, ірі, тар тісті, бұрышты, тік тістері бар, олардың үстінде кішкентай тістер орналасқан. Кейбір ағаштардың қызыл-күлгін түсті бұтақтары мен жапырақтарының төменгі жағы қызыл, ал басқалары жай ғана жасыл. Жапырақтарында ұзын сабақтары болады, әр сабақтың негізінде кішкентай, тар жапырақшалар және кейде бірнеше тістер кездеседі. Жапырақ сабақтарының қойнауларында сүйір бүршіктер орналасқан, олар жапырақталған өршіктерге немесе гүлшоғырларға айналуы мүмкін. Гүлдер көптеген шатырша тәрізді гүлшоғырларда орналасқан, гүлдерінің түсі әртүрлі, қаймақтан қызғылт, қызыл және қою қызылға дейін болады. Гүлдерінің диаметрі 4–6 мм; жапырақшалары 3 бөлікті; аналық торабы 3–4 бөлікті; аталықтары көп, безді дискіден шығады. Гүлдер өте көп, көп тармақты шоғырларда орналасқан. Жапырақшалары ұшында дөңгелек, тілімделген бөліктері бар және Elaeocarpus гүлдерінің кіші нұсқасына ұқсайды. Олар ашылғанда дерлік түссіз, содан кейін қызғылт, қызыл және қою қызыл түске өтеді, осылайша әдемі түсті көрініс тудырады. Вайнберриде аталық және аналық гүлдер әртүрлі өсімдіктерде болады, аталық гүлдердің арасында екі жынысты гүлдер де кездеседі. Жемісі – диаметрі 4–5 мм, қара түсті, 8 бұрышты тұқымдары бар жидек. Оған 1921 жылы Уолтер Оливер Aristotelia serrata деген қазіргі биномдық атауын берді, бұл атау оны ең дұрыс сипаттайды деп сақтады. Aristotelia Аристотельдің құрметіне берілген, ал serrata латын тілінде "тісті" деген мағынаны білдіреді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жаңа Зеландияға тән виннберри Стюарт аралында да кездеседі. Табиғи ағаштардың құлауы сияқты экологиялық өзгерістерден пайдаланып, А. serrata жаңадан өсіп келе жатқан орман мен ылғалды өзен жағалауларында көптеп таралған. Виннберри гүлдері піскенде ақтан қызыл түске өтеді, әртүрлі өсімдіктерде әйел және еркек гүлдері болады, ал еркек гүлдердің арасында екі жынысты гүлдер де кездеседі. Кереру виннберри жемісімен қоректенеді. Кереру популяциясын сақтау мақсатында, Қорғау департаменті виннберриді тамақ көзі ретінде отырғызуды ұсынады. Виннберридің жемісі ғана емес, оның жапырақтарын кавакава бүлдіршінінің (Cleora scriptaria) личинкалары да жейді.

Мәдениеттік пайдалану

Аристотелия серрата еуропалық қоныс аударушылар мен маорилер арасында көптеген қолданыстарға ие. Маорилер макомаконы жарақаттар мен инфекцияланған жараларды емдеу үшін жапырақтарын қайнатып, осы суды қолданған. Жемістер тамақ ретінде қолданылады, көбінесе балалар жейді, және олардан қою тәтті сусын дайындауға болады. Шарап жидектері түрлі бояулар жасауға пайдаланылады: өсімдікте танин болады, ал қабығынан көк-қара түсті бояу алуға болады. Еуропалық қоныс аударушылар шарап жидегінің бұтақтарын өртеп, одан оқ-дәрі жасауға қолданылатын көмір шығарған.