Кіріспе

Жаңа Зеландияда өсетін Sophora тұқымдасының сегіз түрі бар. Kōwhai (немесе) – Fabaceae тұқымдасының, Sophora тұқымдасына жататын, Жаңа Зеландияда өсетін, ағаш тәрізді ұсақ бақшалы ағаштар. Софора микрофилла және S. тетраптера сияқты есімдері бар үлкен ағаштардың сегіз түрі кездеседі. Олардың табиғи өсетін жерлері – өзендер мен орман шеттері, жазық немесе таулы ашық кеңістіктер. Kōwhai ағаштары елдің барлық аймақтарында өседі және Жаңа Зеландия бақшаларында көптеп кездеседі. Жаңа Зеландиядан тыс жерлерде kōwhai көбінесе қоңыржал теңіздік климатта өседі. Kōwhai гүлдері Жаңа Зеландияның ресми емес ұлттық гүлі деп есептеледі. Сондықтан, ол елдің визуалды символы ретінде жиі қолданылады, мысалы, Меган Марклдың үйлену кезіндегі көлегінде барлық Ұлт Достастығы елдерін бейнелейтін ерекше гүлдер болды. Маори тіліндегі kōwhai сөзі, кейбір басқа полинезия тілдеріндегі, сырт көрінісі ұқсас түрлерді білдіретін сөздермен байланысты, мысалы (Sesbania tomentosa), (Sesbania grandiflora) және Маркез kōhai (Caesalpinia pulcherrima). Kōwhai – маори тілінде сары түсті білдіретін сөз. Kōwhai (макроны жоқ) жазуы Жаңа Зеландия ағылшын тілінде жиі қолданылады.

Сипаттамасы мен экологиясы

Ковайдың көптеген түрлері шамамен 8 метрге дейін өседі және кішкентай жапырақтары бар, жақсы тегіс қабықтары болады. S. microphylla-ның жапырақтары (0,5–0,7 см ұзындығында және 0,3–0,4 см енінде) және гүлдері (2,5–3,5 см ұзындығында) S. tetraptera-дан кішідірек, оның жапырақтары 1–2 см ұзындығында және гүлдері 3–5 см ұзындығында болады. Гүлдегеннен кейін пайда болатын өте ерекше тұқымдық бұршақтар сегменттелгенге жақын, және әрқайсысында алты немесе одан да көп тегіс, қатты тұқымдар болады. Көптеген түрлердің тұқымдары сары түсті, бірақ Sophora prostrata-ның тұқымдары қара болады. Sophora microphylla-ның тұқымдары өте көп болуы мүмкін, ал жердегі осы ерекше сары тұқымдардың көптеген жүздіктерінің болуы жақын жердегі ковай ағашының бар екенін жылдам анықтайды. Ковайдың көптеген түрлері жартылай жапырақ түсіретін және қазан немесе қараша айларында гүлдегеннен кейін көптеген жапырақтарын жоғалтады, бірақ жаңа жапырақтарды тез өсіреді. Ковай гүлдеуі шілдеден қарашаға дейін кезең-кезеңмен жүзеге асады, яғни әрбір ағаш туи, кереру және қоңырау құсы сияқты құстардың назарын аударады. Туи ковайға қатты тартылады және оның нектарын ішу үшін ұзақ қашықтыққа ұшып келеді. Ковай ағашының ағашы тығыз және мықты, және бұрын ол құралдар мен машиналар жасау үшін қолданылған.

Өсіру

Көвхайды көктемде және күзде тұқымнан немесе ұшталған кесінділерден өсіруге болады. Қара немесе ашық сары тұқымдар алдымен шығарылып, содан кейін бірнеше сағатқа суға салынып қойылады. Қатты қабығын жұмсарту үшін бірнеше минут қайнап тұрған суға салуға болады, сосын суытылған сол судың ішінде бірнеше сағатқа қалдырып, суды сіңіруге мүмкіндік береді. Жас көвхайлар аязға төзімсіз, сондықтан кесінділер немесе көшеттер екінші жылы, кемінде 30 см биіктікке жеткен кезде отырғызылуы керек. Тұқымнан өсірілген көвхай гүлдеуіне көп жылдар қажет болуы мүмкін, бұл мерзім түріне байланысты өзгереді. Кейде "кішкентай нәресте" деп аталатын S. prostrata бонсай ретінде қолданылады. Оның биіктігі екі метрге дейін жетеді, тармақтары жайылып өседі, жапырақтары сирек және кішкентай.

Уыттылық

Ковайдың барлық бөліктері, әсіресе тұқымдары, адамдар үшін зиянды. Дегенмен, Жаңа Зеландияда ковайды жегеннен кейін адамдарда ауыр уланудың расталған жағдайлары тіркелген жоқ.

Дәстүрлі маори қолданысы

Дәстүр бойынша маорилер үйлерін салуда және құстарды аулау үшін иілгіш бұтақтарды пайдаланған. Ковай гүлдері сары бояудың көзі болды. Сонымен қатар, қыстың соңы мен көктемнің басында ковай гүлдері гүлдегенде кумара (тәмді картоп) егу уақыты келген. Маорилер ковай ағашын емдік мақсатта да қолданған. Ковай сабағынан жасалған тіректер ағаштарды тілгілеу үшін қолданылды, сондай-ақ қоршаулар мен whare (маори үйі) құрылысында, құралдар мен қару жасауда пайдаланылды. Оның қабығын ыстық тастармен бірге қазаншада қыздырып, жараларды емдеу үшін бальзам жасап жағатын, немесе ауырған арқаға сүртіп, көгалдарды немесе бұлшықет ауруларын емдеу үшін тұрым жасап ішкізетін. Егер біреуді естік шақса, ковайдан тұрым (wai kōwhai) дайындалып, жараға жағылғанда науқас бірнеше күнде жазылып кеткен.