Жаңа Зеландия қаури ағашы

Кіріспе

Араукария тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаштардың түрі.

Агатис оңтүстік (Agathis australis), немесе каури – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының 38°S солтүстігінде өсетін араукария тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаш. Бұл Жаңа Зеландиядағы ең үлкен (көлем бойынша), бірақ ең биік ағаш түрі емес, орманның негізгі жапырақ қабатынан жоғары, биіктігі 50 метрге дейін жетеді. Ағаштың қабығы тегіс, жапырақтары кішкентай және тар. А. australis-ті Агатис тұқымдасының басқа түрлерінен ажырату үшін қолданылатын басқа да атаулар – оңтүстік каури және Жаңа Зеландия каури. Подзолдану қабілеті мен жаңару үлгісінің арқасында ол жылдам өсетін гүлді өсімдіктермен бәсекелесе алады. Каури өте көзге түсетін түр болғандықтан, каури ағаштары бар орман әдетте каури орманы деп аталады, бірақ каури ең көп кездесетін ағаш болуы міндетті емес. Жылы солтүстік климатында каури ормандарының түрлік құрамы оңтүстікке қарағанда байырақ болады. Каури тіпті өз жапырақтарының астындағы топырақты өзгертіп, бірегей өсімдіктер қауымдастығын құруға қабілетті негізгі түр ретінде де әрекет етеді.

Таксономия

Шотландиялық ботаник Дэвид Дон бұл түрді Dammara australis деп сипаттады. Agathis грек тілінен алынған сөз және «арқанның торы» деген мағынаны білдіреді, бұл аталық конус пішініне сілтеме, олар ботаникалық терминмен стробілдер деп те белгілі. Australis «оңтүстік» дегенді білдіреді.

Сипаттама

Жас өсімдік тік өседі және сабағының бойымен бұтақтары шығатын тар конус пішіндес болады. Бірақ биіктігі артқан сайын ең төменгі бұтақтары түсіп, лианалардың өруіне тосқауыл қояды. Толық жетілгенде, жоғарғы бұтақтары басқа жергілікті ағаштардан көрінетін әсем тәжді құрайды, орман қапталына үстемдік етеді. Каури ағашының қабығы оны паразиттік өсімдіктерден қорғайды және діңнің түбінде жиналады. Ірі ағаштарда қабықтың үйілісі 2 метрден астам биіктікке жете алады. Каури аралас орман ішінде шағын топтар немесе жамылғылар түзеу қабілетіне ие. Каури жапырақтары 3-тен 7 см-ге дейін ұзындығы, 1 см ені бар, құрылысы берік және былғары тәрізді, орта тігісі жоқ; олар сабақта қарама-қарсы жұптарда немесе үштен бір тобында орналасқан. Тұқымдық конустар шар тәрізді, диаметрі 5-тен 7 см, тозаңданудан кейін 18-ден 20 айға дейін піседі; піскен тұқымдық конустар ыдырайды, қанатты тұқымдарды босатып, олар желмен таралады. Бір ағашта еркек және әйел тұқымдық конустар пайда болады. Тұқымдардың ұрықтануы тозаңдану арқылы жүзеге асады, оны сол ағаш немесе басқа ағаштан келген тозаң қозғауы мүмкін.

Өлшемі

Агат австралисі 40-тан 50 метрге дейін биіктікке жетеді және діңінің диаметрі 5 метрден асатын калифорниялық секвойялармен шайқаса алады. Ең ірі каури ағаштары жер бетіндегі биіктігі мен жуандығы жағынан осы көрсеткіштерге жетпесе де, конус тәрізді діңі бар секвойяларға қарағанда цилиндрлі діңдерінде көбірек ағаш материалы бар. Ең ірі нұсқасы «Ұлы рух» деп аталды және Тарару өзенінің бастауындағы тауларда өсті, ол Вайхоу өзенінің (Темза) сағасының солтүстігінде Хаураки шығанағына құяды. Темза тарихшысы Аластер Исдейл ағаштың диаметрі 8,54 метр, ал айналымы 26,83 метр болғанын айтады. Ол шамамен 1890 жылы өрттен жанып кеткен. 1840 жылдардың басында Милл-Крик, Меркурий шығанағындағы «Ормандардың әкесі» деп аталған каури ағашының айналымы 22 метр, ал алғашқы бұтақтарына дейінгі биіктігі 24 метр деп өлшенген. Ол сол кезеңде шаңқайдан зардап шеккені жазылған. Тағы бір алып ағаш, Кайрарудың, айналымы 20,1 метр, ал 1860 жылы Корольдік жерлер рейнджері Генри Уилсон өлшегендей, бағана тәрізді діңі бұтақтары жоқ 30,5 метрге дейін созылған. Ол Таутамоэ тауының тізбегінде, Вайпуа орманнан оңтүстікке қарай 30 шақырымдай жерде, Каихау маңында орналасқан. Ол 1880 немесе 1890 жылдары аймақты шарпыған бірнеше ірі өрт кезінде жойылған. Басқа да аймақтарда қазіргі каурилерден әлдеқайда ірі ағаштар кездескен. Кейде Темзаға жақын Кауэрранга аңғарының үстіндегі Биллигоут жолы сияқты жерлерде 6 метрге дейін жететін түбірлердің қалдықтары туралы әңгімелер айтылады. Дегенмен, мұны растайтын нақты дәлелдер жоқ (мысалы, құжатталған өлшемдер немесе масштаб үшін адам түскен сурет). 1000 жылға дейін болған каури орман аумағының 90 пайызы 1900 жылға дейін жойылғандықтан, соңғы жазбаларда кішкентай болғанымен, әлі де өте ірі ағаштар кездесетіні таңқаларлық емес. 1970 жылдары тропикалық дауыл кезінде екі ірі каури құлады. Олардың бірі – Вайпуа орманындағы Торонуи. Оның диаметрі Тане Махутадан, ал таза діңі Те Матуа Нгахереден үлкен болды және орман шаруашылығы өлшемдері бойынша ең ірісі саналды. Тағы бір ағаш, Копи, Омахута орманында, Хокианга кауриінің жанында, биіктігі 56,39 метр (185') және диаметрі 4,19 метр (13,75') болатын үшінші ірі ағаш еді. Ол 1973 жылы құлады. Көптеген ежелгі каурилер сияқты, бұл екі ағаш та ішінара қуыс болған.

Agathis australis can attain heights of 40 to 50 metres and trunk diameters big enough to rival Californian sequoias at over 5 metres. The largest kauri trees did not attain as much height or girth at ground level but contain more timber in their cylindrical trunks than comparable Sequoias with their tapering stems. The largest recorded specimen was known as The Great Ghost and grew in the mountains at the head of the Tararu Creek, which drains into the Hauraki Gulf just north of the mouth of the Waihou River (Thames). Thames Historian Alastair Isdale says the tree was 8.54 metres in diameter, and 26.83 metres in girth. It was consumed by fire c.1890. A kauri tree at Mill Creek, Mercury Bay, known as Father of the Forests was measured in the early 1840s as 22 metres in circumference and 24 metres to the first branches. It was recorded as being killed by lightning in that period. Another huge tree, Kairaru, had a girth of 20.1 metres and a columnar trunk free of branches for 30.5 metres as measured by a Crown Lands ranger, Henry Wilson, in 1860. It was on a spur of Mt Tutamoe about 30 km south of Waipoua Forest near Kaihau. It was destroyed in the 1880s or 1890s when a series of huge fires swept the area. Other trees far larger than living kauri have been noted in other areas. Rumors of stumps up to 6 metres are sometimes suggested in areas such as the Billygoat Track above the Kauaeranga Valley near Thames. However, there is no good evidence for these (e. g., a documented measurement or a photograph with a person for scale). Given that over 90 per cent of the area of kauri forest standing before 1000AD was destroyed by about 1900, it is not surprising that recent records are of smaller, but still very large trees. Two large kauri fell during tropical storms in the 1970s. One of these was Toronui, in Waipoua Forest. Its diameter was larger than that of Tāne Mahuta and its clean bole larger than that of Te Matua Ngahere, and by forestry measurements was the largest standing. Another tree, Kopi, in Omahuta Forest near the standing Hokianga kauri, was the third largest with a height of 56.39 metres (185') and a diameter of 4.19 metres (13.75'). It fell in 1973. Like many ancient kauri both trees were partly hollow.

Өсу қарқыны мен жасы

Жалпы алғанда, ағаш өмір бойы өсу қарқыны жоғарылай түседі, ең жоғары деңгейге жетеді, содан кейін төмендейді. 1987 жылғы зерттеуде орташа жылдық диаметрдің жылына 1,5-тен 4,6 мм-ге дейін өсуі, ал жалпы орташасы жылына 2,3 мм құрады. Бұл ядроның әр сантиметріне 8,7 жылдық сақинаға тең, және бұл өсу қарқыны үшін жиі айтылатын көрсеткіштің жартысы болып табылады. Сол зерттеуде жас пен диаметр арасындағы байланыс нашар екені анықталды. Кауридің екпелі және екінші реттік табиғи ормандардағы өсуі, түрлердің өсу және өнімділік модельдерін жасау барысында зерттелді және салыстырылды. Екпелі кауридің көлемі, бірдей жастағы табиғи ормандағыларға қарағанда 12 есе жоғары екені анықталды. Бір 10 см диаметрлі топтағы жеке ағаштардың жасы 300 жылға дейін айырмашылықты құрауы мүмкін, ал белгілі бір жердегі ең ірі ағаш көбінесе ең ескісі емес. Ағаштар әдетте 600 жылдан астам өмір сүреді. Көптеген ағаштар 1000 жылдан асып кетеді, бірақ ағаштардың 2000 жылдан астам өмір сүруіне нақты дәлелдер жоқ. Шамамен 42 000 жыл бұрын пайда болған, 1700 жылдық батпақ кауриінің жылдық сақиналарында көміртегі-14 мөлшерінің ұсақ өзгерістері байқалды, бұл Жердің соңғы магнит өрісінің ауысуын көрсетеді.

Тамыр құрылысы мен топырақпен өзара әрекеттесу

Подокарптар сияқты, ол топырақ бетіндегі органикалық қалдықтармен, жіңішке тамыр түктері арқылы қоректенеді. Топырақтың бұл қабаты құлаған жапырақтар мен бұтақтардан, сондай-ақ өлген ағаштардан пайда болған органикалық заттардан тұрады және үнемі ыдырайды. Ал махо сияқты кең жапырақты ағаштар топырақтың терең минералдық қабатынан қоректік заттардың көп бөлігін алады. Оның қоректену тамыр жүйесі өте таяз, бірақ топыраққа берік тіреу үшін төмен қарай бағытталған бірнеше түп тамырлары бар. Мұндай мықты негіз каури сияқты үлкен ағашты дауыл мен циклон кезінде құлаудан сақтайды. Каури қалдырған жапырақтардың қалдықтары көптеген ағаштарға қарағанда қышқылдау, ал шірігенде осыған ұқсас қышқыл қосылыстар бөлінеді. Жаңбырдың көмегімен бұл қышқыл молекулалары топырақтың қабаттары арқылы өтіп, саз балшықтағы азот пен фосфор сияқты басқа да қоректік заттарды босатады. Бұл басқа ағаштарға осы маңызды қоректік заттарды қолжетімсіз етеді, себебі олар терең қабаттарға жуылып кетеді. Бұл процесс подзолдану деп аталады және топырақтың түсі бозғылт сұрға айналады. Бір ағаш үшін бұл астында шаюылған топырақтың "подзоль" (de) деп аталатын аймағын қалдырады. Бұл шаю процесі кауридің тіршілік етуі үшін маңызды, өйткені ол басқа түрлермен кеңістік үшін бәсекелеседі. Кауридің жапырақтары мен басқа шіріген бөліктері көптеген басқа түрлерге қарағанда әлдеқайда баяу ыдырайды. Қышқылдығынан басқа, өсімдікте микроорганизмдерге зиян келтіретін балауыздар мен фенолдар, ең әйгілісі таниндер де бар. Бұл жетілген ағаштың түбінде оның өзінің тамырлары қоректенетін үлкен қалдық жиналуына себеп болады. Көпжылдық өсімдіктердегідей, осы қоректену тамырларында микориза деп аталатын симбиоздық саңырауқұлақтар да болады, олар өсімдіктің қоректік заттарды сіңіру тиімділігін арттырады. Бұл өзара тиімді қарым-қатынаста саңырауқұлақ тамырдан өз қорегін алады. Осылайша, топырақпен өзара әрекеттесу арқылы каури өзінің бәсекелестерін қажетті қоректік заттардан айырып, жас түрлермен де бәсекелесе алады. Кауридегі саңырауқұлақтар Жаңа Зеландияның жираф мысығының (Lasiorhynchus barbicornis) дернәсіліне тамақ көзі болып табылады. L. barbicornis дернәсілі ағаштың ағашына екі жылға дейін ойылып кіреді. Содан кейін L. barbicornis толық қалыптасқан ересек қоңыз ретінде ағаш қабығынан шығады. Бұл ересек L. barbicornis ағаштардан көктем мен жаз айларында шығады. Ағаштан шыққаннан кейін бұл ересек L. barbicornis бірнеше апта ғана өмір сүреді.

Much like podocarps, it feeds in the organic litter near the surface of the soil through fine root hairs. This layer of the soil is composed of organic matter derived from falling leaves and branches as well as dead trees, and is constantly undergoing decomposition. On the other hand, broadleaf trees such as māhoe derive a good fraction of their nutrition in the deeper mineral layer of the soil. Although its feeding root system is very shallow, it also has several downwardly directed peg roots which anchor it firmly in the soil. Such a solid foundation is necessary to prevent a tree the size of a kauri from blowing over in storms and cyclones. The litter left by kauri is much more acidic than most trees, and as it decays similarly acidic compounds are liberated. In a process known as leaching, these acidic molecules pass through the soil layers with the help of rainfall, and release other nutrients trapped in clay such as nitrogen and phosphorus. This leaves these important nutrients unavailable to other trees, as they are washed down into deeper layers. This process is known as podsolization, and changes the soil colour to a dull grey. For a single tree, this leaves an area of leached soil beneath known as a cup podsol (de). This leaching process is important for kauri's survival as it competes with other species for space. Leaf litter and other decaying parts of a kauri decompose much more slowly than those of most other species. Besides its acidity, the plant also bears substances such as waxes and phenols, most notably tannins, that are harmful to microorganisms. This results in a large buildup of litter around the base of a mature tree in which its own roots feed. As with most perennials, these feeding roots also house a symbiotic fungi known as mycorrhiza which increase the plant's efficiency in taking up nutrients. In this mutualistic relationship, the fungus derives its own nutrition from the roots. In its interactions with the soil, kauri is thus able to starve its competitors of much needed nutrients and compete with much younger lineages. The fungi on kauri are a food source for the larvae of the New Zealand giraffe weevil, Lasiorhynchus barbicornis. The larvae of L. barbicornis burrow into the wood of a tree for up to two years. Then L. barbicornis exit the bark of the tree as a fully formed adult beetle. These adult L. barbicornis exit from trees in Spring and Summer and months. After emerging from the tree, these adult L. barbicornis only live for a few weeks.

Жергілікті кеңістіктегі үлестірілім

Жергілікті топография тұрғысынан алғанда, каури кездейсоқ тараған емес. Жоғарыда айтылғандай, каури тіршілік ету үшін өзінің бәсекелестерін қоректенуден айыруға бейім. Дегенмен, әзірге талқыланбаған маңызды бір фактор – жердің беткейлігі. Жоталардағы су, гравитация әсерінен төмен ағып, топырақтағы қоректік заттарды алып кетеді. Бұл, беткейлердің жоғарғы бөлігінде қоректік заттар жетіспейтін, ал төменгі бөлігінде қоректік заттарға толы топыраққа әкеледі. Сумен шайылып кеткен қоректік заттардың орнына жоғарыдан сулы нитраттар мен фосфаттар келгенде, каури ағашы гүлді өсімдіктер сияқты күшті бәсекелестердің өсуін тежеу мүмкіндігі азаяды. Керісінше, судың шайылу процесі биіктеп көтерілген жерлерде күшейеді. Вайпуа ормансында бұл, тау жоталарында кауридің көптеп кездесуімен және оның негізгі бәсекелесі – тараиридің төменгі биіктіктерде шоғырлануымен байқалады. Бұл құбылыс нишалық бөліс деп аталады және бір аумақты бірнеше түрдің мекендеуіне мүмкіндік береді. Кауримен бірге тіршілік ететін түрлердің бірі – тауари, ол әдетте биік тауларда өсетін, қоректік заттар айналымы табиғи түрде баяу болатын кең жапырақты ағаш.

Соңғы геологиялық уақыт бойынша өзгерістер

Каури 38°О ендігінен солтүстікке қарай орналасқан табиғи экожүйесінде өседі. Оның оңтүстік шекарасы батыстағы Каухиа портынан шығыстағы Каймай жотасына дейін созылады. Дегенмен, климаттың өзгеруі салдарынан оның таралу аймағы геологиялық уақыт ішінде көп өзгерген. Бұл соңғы Холоцен дәуірінде соңғы мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінен кейін оңтүстікке қарай жылжуымен байқалады. Осы кезеңде мұзбен жабылған континенттердің көп бөлігінде каури тек шашыраңқы жерлерде ғана тірі қалды, оның негізгі панасы – ең солтүстіктегі аймақтарда болды. Радиокөміртектік талдау – ғалымдар ағаштың таралу тарихын анықтау үшін қолданатын әдістердің бірі, ол үшін құрғақ батпақтардан алынған кауридің кесілген түбірлері пайдаланылады. Соңғы кездегі ең суық кезең шамамен 15 000 – 20 000 жыл бұрын болды, сол кезде каури, көрінетін болса, Солтүстік аралдың ең солтүстік нүктесі – Солтүстік Кейп маңындағы Кайтаяның солтүстігіне дейін ғана шектелген. Каури үшін жылдың көп бөлігінде орташа температура 17°C немесе одан жоғары болуы қажет. Ағаштың шегінуі осы кезеңдегі температура өзгерісінің көрсеткіші ретінде пайдаланылуы мүмкін. Қазіргі уақытта кездеспесе де, алыс солтүстіктегі Аупури түбегі каури үшін пана болды, себебі топырақта каури шайырының көп мөлшері табылды. Каури Солтүстік аралды алыс солтүстіктегі жалғыз панадан немесе климаттық жағдайларға қарамастан сақталған шашыраңқы топтардан қайта қоныстандырған-қоныстандырмағаны әлі анық емес. Ол оңтүстікке қарай Уангарей арқылы, Даргавилден өтіп, Вайкатоға дейін таралып, шамамен 3000 жыл бұрын – 2000 жыл бұрын таралуының ең жоғары деңгейіне жетті.

Орманның жойылуы

1820 жылы басталған және бір ғасырға созылған қарқынды ағаш кесу каури ағаштарының санын күрт азайтты. 1840 жылға дейін Жаңа Зеландияның солтүстігіндегі каури ормандары кем дегенде 12 000 шаршы километрді құраған. Британдық Корольдік Әскери-теңіз күштері каури ағашынан жасалған мачталарды алу үшін HMS Coromandel (1821), HMS Dromedary (1821), (1840) және HMS Tortoise (1841) кемелерін жіберді. 1900 жылға қарай бастапқы каури ағаштарының 10 пайызынан да азы қалды. 1950 жылдары бұл аумақ ең жақсы каури ағаштарынан айырылған 47 орманда 1400 шаршы километрге дейін азайды. Бүгінде кесілмеген орманның 4 пайызы ғана шағын участаларда сақталған. Бағаланатын мәліметтерге сәйкес, ағаштардың жартысы қасақана немесе кездейсоқ түрде өртеліп, жойылған. Қалған бөлігінің жартысынан астамы Австралия, Ұлыбритания және басқа елдерге экспортталды, ал қалғаны үйлер мен кемелер салуға пайдаланылды. Ағаштардың көп бөлігі жалақы мен шығындарды жабуға ғана жеткілікті сомаға сатылды. 1871 жылдан 1895 жылға дейінгі түсімдер 100 шаршы футқа шамамен 8 шиллингті (2003 жылы шамамен 20 NZ доллары) көрсетті. Үкімет каури ормандарының үлкен аудандарын ағаш кесушілерге сатуын жалғастырды, олар ешқандай шектеулерсіз ағаштарды алу үшін тиімді және экономикалық шаралар қолданды, бұл көптеген қалдықтар мен зардаптарға әкелді. 1908 жылы өткен саудада 5000-нан астам тұрған каури ағаштары, барлығы шамамен 20 000 000 шаршы фут (47 000 м3) 2 фунттан кем бағаға сатылды (1908 жылғы 2 фунт 2003 жылы шамамен 100 NZ долларына тең). 1890 жылы тұрған ағаштарға төленетін салық кейбір жағдайларда екі пенске дейін төмендеді (2003 жылы 0,45 NZ доллары). Соңғы ғасырдағы ең даулы каури кесу шешімі – 1960 жылдардың соңында Ұлттық үкіметтің Уаравара мемлекеттік орманды (Хокианганың солтүстігінде) толық кесуді бастауы болды. Бұл шешім бүкіл елде наразылық тудырды, өйткені бұл орманда Вайпуа орманнан кейін кауридің екінші ең үлкен қоры бар еді және сол уақытқа дейін негізінен кесілмеген (Адамс, 1980). Бұл жоспарға сонымен қатар үлкен шығындар жұмсалды, қорғалатын аумақтың ортасына биік таулы үстіртке ұзын жол салынды. Каури ағаштарының тығыздығына байланысты, зардап шеккен үстірттік аумақтағы (орманның шамамен бестен бірін құрайтын аумақ және ағаш көлемінің төрттен бірін құрайтын аумақ) экологиялық қирау іс жүзінде толық болды (1990 жылдардың басында зардап шеккен аумақтың көп бөлігі кауридің жаңаруы аз немесе мүлдем жоқ жергілікті шөптермен қалың жабылған). 1972 жылы Лейбористік үкімет сайлау алдындағы уәдесін орындау үшін ағаш кесуді тоқтатты. 1975 жылы Ұлттық партия қайта сайланғанда, Уараварадағы каури кесуіне тыйым салынды, бірақ көп ұзамай Солтүстік аралдың орталық бөлігінде алып тотаралар мен басқа да подкарптарды кесуге бағытталған саясатпен ауыстырылды. Уаравараға қатысты наразылық Жаңа Зеландияның үкіметтік ормандарында сақталған каури подкарп орманының қалған аз пайызын заңмен қорғауға қадам болды.

Heavy logging, which began around 1820 and continued for a century, has considerably decreased the number of kauri trees. It has been estimated that before 1840, the kauri forests of northern New Zealand occupied at least 12,000 square kilometres. The British Royal Navy sent four vessels, HMS Coromandel (1821), HMS Dromedary (1821), (1840), and HMS Tortoise (1841) to gather kauri wood spars. By 1900, less than 10 per cent of the original kauri survived. By the 1950s this area had decreased to about 1,400 square kilometres in 47 forests depleted of their best kauri. It is estimated that today, there is 4 per cent of uncut forest left in small pockets. Estimates are that around half of the timber was accidentally or deliberately burnt. More than half of the remainder had been exported to Australia, Britain, and other countries, while the balance was used locally to build houses and ships. Much of the timber was sold for a return sufficient only to cover wages and expenses. From 1871 to 1895 the receipts indicate a rate of about 8 shillings (around NZ$20 in 2003) per 100 superficial feet (34 shillings/m3). The Government continued to sell large areas of kauri forests to sawmillers who, under no restrictions, took the most effective and economical steps to secure the timber, resulting in much waste and destruction. At a sale in 1908 more than 5,000 standing kauri trees, totalling about 20,000,000 superficial feet (47,000 m3), were sold for less than £2 per tree (£2 in 1908 equates to around NZ$100 in 2003). It is said that in 1890 the royalty on standing timber fell in some cases to as low as twopence (NZ$0.45 in 2003)

Probably the most controversial kauri logging decision in the last century was that of the National Government to initiate clear fell logging of the Warawara state forest (North of the Hokianga) in the late 1960s. This created a national outcry as this forest contains the second largest volume of kauri after the Waipoua forest and was until that time, essentially unlogged (Adams, 1980). The plan also involved considerable cost, requiring a long road to be driven up a steep high plateau into the heart of the protected area. Because the stands of kauri were dense, the ecological destruction in the affected plateau area (approximately a fifth of the forest by area, and a quarter by volume of timber) was essentially complete (as of the early 1990s most of the affected area contained a thick covering of native grasses with little or no kauri regeneration). Logging was stopped in fulfillment of an election pledge by the Labour Government of 1972. When the National Party was reelected in 1975, the ban on kauri logging in the Warawara remained in place, but was soon replaced by policies encouraging the logging of giant tōtara and other podocarps in the central North Island. The outcry over the Warawara was an important stepping stone towards the legal protection of the small percentage of remaining virgin kauri podocarp forest in New Zealand's Government owned forests.

Қолданылуы

Бүгінде оны қолдану әлдеқайда шектеулі болса да, бұрын каури ағашының өлшемі мен күші оны құрылыс және кеме жасау үшін танымал ете білді, әсіресе желкенді кемелердің мачталары үшін. Себебі, оның параллель талшықтылығы және көп бөлігінде бұтақтардың болмауы кеме жасауға қолайлы жағдай жасады. Каури ағашының жоғары бөлігі мен түбі әдемілігімен бағаланып, сәндік ағаш панельдері мен жоғары сапалы жиһаз жасауға қолданылды. Кауридің сабағынан жасалған ағаш осыншалықты қымбат болмаса да, ашық түсі тұрмыстық жиһаз жасауға, сондай-ақ цистерналар, бөшкелер, көпірлер, қоршаулар, металл қорыту пештеріне арналған қалыптар, тоқыма өнеркәсібі үшін үлкен роликтер, теміржол төсектері және шахталар мен туннельдерді бекітуге жарамды болды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында каури шайыры (жартылай қазбаланған каури смоласы) құнды тауарға айналды, әсіресе лак өндірісі үшін, бұл шайыр қазу өнеркәсібінің дамуына себепкер болды. Бүгінде каури ұзақ мерзімді көміртегі жинағыш ретінде қарастырылуда. Өйткені, ересек каури ормандарындағы жер үсті және жер асты биомассасының жалпы көміртегі мөлшері әлемде тіркелген барлық орман түрлерінің арасында екінші орында тұр. Көміртегіні жинаудың жалпы көлемі гектарына 1000 тоннаға жуық деп есептеледі. Осы көрсеткіш бойынша каури тек ересек эвкалипт ормандарына ғана жете алады және ол кез келген тропикалық немесе бореальді орман түрінен әлдеқайда жоғары. Сондай-ақ, көміртегі жинақтау процесі тепе-теңдікке жетпейді деген болжам бар, бұл тікелей күтімді қажет етпейді, сондықтан каури ормандары Pinus radiata сияқты қысқа мерзімді орман шаруашылығына тиімді балама болып табылады.

Саздық каури

Су басуға жағдай жасаған топырақта ежелгі қауырсын ормандары батпақ қауырсыны ретінде сақталған. Көптеген қауырсын ағаштары тұзды батпақтарда табылды, олар ежелгі табиғи өзгерістердің нәтижесінде – жанартаулардың атқылауы, теңіз деңгейінің өзгеруі және су тасқыны сияқты – пайда болған. Мұндай ағаштардың радиокөміртектік жасы 50 000 жылға дейін, тіпті одан да ертерек екені анықталған. Ағаштардың қабығы мен тұқымдық конустары көбінесе діңгекпен бірге сақталады, бірақ қазылғаннан кейін ауаға ұшырағанда бұл бөліктері тез бүлінеді. Қазбадан алынған ағаштың сапасы әртүрлі. Кейбіреуі жақсы сақталған, жаңадан кесілген қауырсынға ұқсас, бірақ көбінесе түсі ақшыл келеді. Ағаш түйірлерінің ерекшеліктерін жақсарту үшін табиғи бояуларды қолдануға болады. Кептіргеннен кейін мұндай ежелгі қауырсын ағашы жиһаз жасауға қолданылады, бірақ құрылысқа емес.

Қорғау

Жаңа Зеландиядағы қалған каури ормандарының шағын қалдықтары маорилер өртемеген және еуропалықтарға қолжетімсіз болған аймақтарда сақталған. Кауридің ең ірі аумағы – Солтүстік жердегі Уайпуа орманы. Ересектеген және жаңадан өсіп келе жатқан кауриді басқа ұлттық және аймақтық саябақтарда да кездестіруге болады, мысалы, Солтүстік жердегі Пукети және Омахута ормандары, Окленд маңындағы Уайтакер таулары және Коромадель түбегіндегі Коромадель орман паркі. Уайпуа орманының кауриге қатысты маңызы – ол бұрынғы табиғи күйін сақтап қалған жалғыз каури орманы болып табылуы және оның тұрақты өмір сүруге жеткілікті кеңдігі болуы. 1952 жылдың 2 шілдесінде үкіметке берілген петициядан кейін Уайпуаның 80 км² аумағы орман қорығы деп жарияланды. Зоолог Уильям Рой Макгрегор осы қозғалыстың жетекші күштерінің бірі болды және тақырып бойынша 80 беттік суреттелген брошюра жазды, ол табиғатты қорғауға тиімді манифест болды. Солтүстікке қарайғы Уараварамен бірге Уайпуа орманында Жаңа Зеландиядағы қалған кауридің үштен екі бөлігі шоғырланған. Коромадель түбегіндегі Каури Гров – кауридің қалған топтамасы бар тағы бір аймақ, оған төменгі бөлігі біріккен екі ағаштан тұратын Сиам кауриі кіреді. 1921 жылы қайырымдылықпен белгілі Корнуоллдық Джеймс Тронсон үкіметке бірнеше гектар короналық жерге жапсарлас үлкен аумақты 40 000 фунт стерлингке сатты, онда кем дегенде 4000 каури ағашы бар екендігі айтылды. Тронсон уақыт өте келе қосымша жерлерді сыйға берді, нәтижесінде Трунсон паркінің жалпы ауданы 4 км² құрады. Ең танымал үлгілері – Уайпуа орманындағы Тане Махута және Те Матуа Нгахере. Бұл екі ағаш өте үлкендігі мен қолжетімділігіне байланысты туристер арасында танымал. Маори орман құдайының құрметіне аталған Тане Махута – қазіргі кездегі ең ірі каури, оның кесіндісі , сабасының биіктігі , жалпы биіктігі және тәжімен қоса көлемі Те Матуа Нгахере, яғни «Орманың әкесі» Тане Махутадан кішкентайрақ, бірақ мықтырақ, кесіндісі (шеңбері) . Маңызды ескерту: жоғарыдағы барлық өлшемдер 1971 жылы алынған. Каури Жаңа Зеландиядағы саябақтар мен бақшалардағы әсем ағаш ретінде кең таралған, жас ағаштардың ерекше сыртқы түрі үшін және орнатылғаннан кейін аз күтімді қажет етуіне байланысты бағаланады (бірақ көшеттер қырысуға сезімтал).

The small remaining pockets of kauri forest in New Zealand have survived in areas that were not subjected to burning by Māori and were too inaccessible for European loggers. The largest area of mature kauri forest is Waipoua Forest in Northland. Mature and regenerating kauri can also be found in other National and Regional Parks such as Puketi and Omahuta Forests in Northland, the Waitākere Ranges near Auckland, and Coromandel Forest Park on the Coromandel Peninsula. The importance of Waipoua Forest in relation to the kauri was that it remained the only kauri forest retaining its former virgin condition, and that it was extensive enough to give reasonable promise of permanent survival. On 2 July 1952 an area of over 80 km2 of Waipoua was proclaimed a forest sanctuary after a petition to the Government. The zoologist William Roy McGregor was one of the driving forces in this movement, writing an 80 page illustrated pamphlet on the subject, which proved an effective manifesto for conservation. Along with the Warawara to the North, Waipoua Forest contains three quarters of New Zealand's remaining kauri. Kauri Grove on the Coromandel Peninsula is another area with a remaining cluster of kauri, and includes the Siamese Kauri, two trees with a conjoined lower trunk. In 1921 a philanthropic Cornishman named James Trounson sold to the Government for £40,000, a large area adjacent to a few acres of Crown land and said to contain at least 4,000 kauri trees. From time to time Trounson gifted additional land, until what is known as Trounson Park comprised a total of 4 km2. The most famous specimens are Tāne Mahuta and Te Matua Ngahere in Waipoua Forest. These two trees have become tourist attractions because of their size and accessibility. Tane Mahuta, named after the Māori forest god, is the biggest existing kauri with a girth of , a trunk height of , a total height of and a total volume including the crown of Te Matua Ngahere, which means 'Father of the Forest', is smaller but stouter than Tane Mahuta, with a girth (circumference) of Important note: all the measurements above were taken in 1971. Kauri is common as a specimen tree in parks and gardens throughout New Zealand, prized for the distinctive look of young trees, its low maintenance once established (although seedlings are frost tender).

Каури қайтыс болды

Кауридің қурауы 1950 жылдары Вайтакер тауларында *Phytophthora cinnamomi* қоздырғышынан байқалды, ал 1972 жылы Ұлы Барьер аралында басқа қоздырғыш – *Phytophthora agathidicida* байланысты анықталды және кейіннен материктегі каури ормандарына тарады. Бұл ауру кауридің қурауы немесе каури тамыр мойнының шіруі деп белгілі. *Phytophthora agathidicida* 2008 жылдың сәуірінде жаңа түр ретінде анықталды. Оның ең жақын туысы – *Phytophthora katsurae*. Қоздырғыш адамдардың аяқ киімдерімен немесе сүтқоректілер арқылы, әсіресе жабайы шошқалар арқылы таралады деп есептеледі. Аурумен күресу үшін бірлескен команда құрылды. Бұл командаға MAF Biosecurity, Табиғатты қорғау департаменті, Окленд және Нортленд аймақтық кеңестері, Вайкато аймақтық кеңесі және Бай-оф-Пленти аймақтық кеңесі кіреді. Команданың міндеті – тәуекелді бағалау, таралуын шектеу әдістерін және олардың мүмкіндіктерін анықтау, қосымша ақпарат жинау (мысалы, таралу аумағы қаншалықты кең) және үйлестірілген жауап беруді қамтамасыз ету. Табиғатты қорғау департаменті аурудың таралуын болдырмау үшін ұсыныстар берді, оларға белгіленген жолдардан шықпау, каури ормандарына кірмес және шығар алдында аяқ киімді тазалау, сондай-ақ каури тамырларына жақын болмау кіреді.