Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

Leptospermum scoparium, көбінесе манука, манука мирти, Жаңа Зеландия шай ағашы немесе жай ғана шай ағашы деп аталады, – мирт тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің түрі. Ол Жаңа Зеландияда (Чатем аралдары қоса алғанда) және оңтүстік-шығыс Австралияда табиғатта өседі. Оның нектарынан манука балы өндіріледі.

Сипаттама

Манука – өнімді бұталар түріндегі ағаш және көбінесе тазаланған жерлерде бірінші болып өсетін түрлердің бірі. Әдетте биіктігіне дейін жететін бұта, бірақ орташа мөлшердегі ағашқа дейін, шамамен дейін өсе алады. Манука жыл бойы жасыл болады, тығыз бұтақталған, ұзындығы және ені бар, қысқа тікен ұшы бар кішкентай жапырақтарымен ерекшеленеді. Гүлдері ақ, кейде қызғылт түсті, диаметрі – дейін, бес қанаты бар. Ағашы тығыз және қатты. Манука көбінесе туысқан түрі канукамен (Kunzea ericoides) шатастырылады – екеуінің арасындағы ең оңай айырмашылықты далада олардың жапырақтарын сезіп білуге болады – манука жапырақтары тікенді, ал канука жапырақтары жұмсақ. Балама ретінде, манука тұқымдық қапшықтары үлкен (диаметрі ) және көбінесе жыл бойы өсімдікте қалады, ал канука тұқымдық қапшықтары әлдеқайда кішкентай (диаметрі ) және жылдың көп бөлігінде кездеспейді. Латынша scoparium деген сөз "қосқырға ұқсас" дегенді білдіреді, бұл Солтүстік жарты шардағы Genista және Cytisus сияқты туыстарға сілтеме жасайды, олармен сырттай ұқсас болғанымен, тек алыс туыс.

Тарих және тіршілік ету ортасы

Дәлелдер L. scoparium миоцен құрғақтығы басталар алдында Австралияда пайда болғанын, ал соңғы 20 миллион жыл ішінде Шығыс Австралиядан Жаңа Зеландияға ұзақ қашықтыққа таралу арқылы көшіп келгенін көрсетеді. Циклон және басқа да желдік белсенділіктер тұқымдарды алысқа тасымалдауға ықтимал себепкер. Жаңа Зеландияға келгеннен кейін, L. scoparium полинезиялықтар келгенге дейін, топырақтың құрамына қатысты қолайлы шектеулі аймақтарда бекініп, олардың от жағуы мен орманды кесуі нәтижесінде өзінің отанында алдын ала бейімделген, азық заттары аз топырақтар пайда болды. Eriococcus orariensis – L. scoparium-мен қоректенетін, шырын соратын жәндік.

Аңтауыштар

L. scoparium-ға түрлі тозаңдаушылар келіп түсетіні мәлім, мысалы, Melangyna novaezelandiae, Hylaeus және бал аралары.

Даму жалғасуда

Leptospermum scoparium Leptospermum тұқымдасының басқа мүшелерінен оқшауланғандықтан эволюциялық айырмашылық процесін басынан өткеруде. Жаңа зерттеулер Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы өрт аз болатын аймақтардағы Leptospermum scoparium популяцияларында лигнотуберлердің жоғалуын көрсетсе, Австралия және Тасманиядағы популяциялар лигнотуберлерін серотиндік белгілердің күшті болуымен бірге сақтайды. Дегенмен, жақында жүргізілген жаңа зерттеулер өсімдіктер арасындағы айырмашылық, кемінде нектар химиясы тұрғысынан, географиялық тұрғыдан оқшауланған манука өсіп тұратын жерлер арасындағы айырмашылықтан әлдеқайда артық екенін анықтады.

Аттар

Манука, шай ағашы және кахикатоа – бұл түрдің кең таралған атаулары. Австралияда Leptospermum polygalifolium түлігінен алынған ұқсас балды сипаттау үшін "желли бұта" деген атау да қолданылады. "Шай ағашы" атауының пайда болуы капитан Кук жапырақтарын "шай" сусынын дайындау үшін пайдаланғандығымен байланысты. Манука атауы Жаңа Зеландияда сөйленетін маори тілінен келген. Ол Proto Polynesian *nukanuka немесе *nuka сөздерінен шыққан, бұл сөздер ұқсас кішкентай ақ гүлдеріне байланысты Decaspermum fructicosum-ды көрсетеді; ол жоғарыда аталған кануканың (Kunzea ericoides-ті ғана емес, сонымен қатар K. robusta-ны да қамтиды) түйіндес атауы болып табылады.

Қолданылуы

Ағаш көбінесе құрал-саймандардың саптарын жасау үшін қолданылған. Мануканың аралау жоңқасы ет пен балықты түтіндегенде керемет дәм береді. Австралия мен Жаңа Зеландияда манука гүлінен бал аралары нектар жинағанда алынатын манука балы және фармацевтикалық өнеркәсіп үшін өсіріледі. Ол сондай-ақ ою-өрнек салуға қолданылады. Жапырақтары бумен айнытылатын, көптеген емдік қасиеттері бар эфир майы дайындалады. Жаңа Зеландиялықтардың көпшілігі оны манука деп атайды, бұрын маорилер Еуропа келгенге дейін оны қолданған және қазір де қолданып келеді. Жапырақтарының қайнатмасы зәр айдау үшін және қызбаны түсіретін дәрі ретінде ішілген. Жапырақтарды суға қайнатып, шыққан буын бас ауруына емдеу үшін тыныс алған. Жапырақ пен қабықтан қайнатпа жасап, жылы сұйықтықпен қатқан бұлшықеттер мен ауырған буындарды уқалаған. «Пай манука» деп аталатын жұмсақ ақ шырыш нәрестелерге беріліп, күйіктерді емдеуге де қолданылған. Қабығын шайнау денеге тынығу сыйлап, ұйқыны жақсартады деседі.

Құс тұқымдастары

Какарики (Цянорамф) попугайлары паразиттерден арылу үшін манука мен кануканың жапырақтары мен қабығын пайдаланады. Олар бұл материалды ішіне жұтып қана қоймай, шағып, құс майымен араластырып, қауырсындарына жағады.