Кіріспе

Жұмыртқалық гиперстимуляция синдромы (OHSS) – кейбір әйелдерде спермалық жасушаның өсуін күшейту үшін фертильділік препараттарын қабылдағанда, ал басқа әйелдерде өте сирек жағдайларда болатын медициналық жағдай. Көптеген жағдайлар жеңіл болып келеді, бірақ сирек жағдайларда ауыр салдарға алып келіп, қауіпті ауруларға немесе өлімге себеп болуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Симптомдар үш санатқа бөлінеді: жеңіл, орташа және ауыр. Жеңіл симптомдарға іштің ісінуі және толық сезімі, лоқсығу, диарея және сәл салмақ қосу жатады. Орташа симптомдарға артық салмақ (күнделікті 2 фунттан астам салмақ қосу), іш айналымының ұлғаюы, құсу, диарея, зәрдің қараюы, зәр шығарудың азаюы, шектен тыс шөлдеу және тері мен/немесе шаштың құрғақ сезінуі (жеңіл симптомдарға қоса) кіреді. Ауыр симптомдар: белден жоғары ісіну/іштің ісінуі, тынысқырудың қиындауы, плевралық эффузия, зәрдің айтарлықтай қараюы немесе тоқтауы, буын және кеудедегі ауырулар, іштің айқын ісінуі немесе кернеуі, және іштің төменгі бөлігіндегі ауыру (жеңіл және орташа симптомдарға қоса).

Асқынулар

OHSS жұмыртқа бездерінің бұрылуымен, жұмыртқа бездерінің жарылуымен, веноздық тромбоэмболиямен, жіті тыныс жетіспеушілік синдромымен, электролиттердің тепе-теңдігінің бұзылуымен, тромбофлебитпен және созылмалы бүйрек ауруларымен асқасуы мүмкін. Симптомдар көбінесе 1-2 апта ішінде жоғалады, бірақ жүктілік болған жағдайда олар ауырлап, ұзаққа созылады. Бұл жүктілік кезінде бөлінетін адам хориондық гонадотропинінің (hCG) плацента толық дамымай тұрғанда жүктілікті сақтау үшін жұмыртқалықтағы сары денеге әсер етуіне байланысты. Әдетте, тіпті жүктілік дамып жатқан ауыр OHSS жағдайында да, оның ұзақтығы бірінші триместрден аспайды.

Себеп

Спорадикалық ОХСС өте сирек кездеседі және генетикалық себептері болуы мүмкін. Кломифен цитратымен емдеу кейде ОХСС-қа алып келуі мүмкін, бірақ жағдайлардың көп бөлігі гонадотропинмен (ФСҚ) емделгеннен кейін пайда болады, мысалы, Pergonal және hCG-ні жұмыртқа клеткаларын жетілдіру және/немесе босату үшін қолдану, көбінесе экстракорпоральды ұрықтану (ЭКО) процедурасымен бірге. Оның жиілігі әр түрлі және әйелдің тәуекел факторларына, емдеу тактикасына және бақылау әдістеріне байланысты. Емделген әйелдердің шамамен 5%-ы орташа немесе ауыр ОХСС-қа тап болуы мүмкін. Тәуекел факторларына поликистоздық жұмыртқа синдромы, жас өмір шаруашылығы, төмен дене салмағы индексі (ИМТ), жоғары антральды фолликула саны, стимуляция кезінде көптеген жұмыртқалық фолликуланың дамуы, қан сарысуындағы эстрадиолдың жоғары деңгейі, hCG-ні жұмыртқа клеткаларын жетілдіру және/немесе босату үшін қолдану, hCG-ні лютеальды фазаны қолдау үшін жалғастыру және жүктіліктің пайда болуы (hCG өндірісіне әкелетін) жатады. Өлім-жітім көрсеткіші төмен, бірақ бірнеше өлім жағдайлары тіркелген.

Дәрі-дәрмектер

Жұмыртқалық гиперстимуляция синдромы ерекше түрде адам хорионикалық гонадотропині (hCG) деп аталатын гормонның инъекциясымен байланысты, ол жұмыртқа жасушаларының соңғы пісіп жетілуін және/немесе жұмыртқа жасушаларын босатуды күйзелту үшін қолданылады. Овуляциядан кейін hCG-нің бірнеше дозасын қолдану және процедура нәтижесінде жүктілік болған жағдайда қауіп одан әрі артады. Жұмыртқа жасушаларының соңғы пісіп жетілуін және/немесе босатылуын күйзелту үшін hCG орнына ГнРГ агонистін қолдану жұмыртқалық гиперстимуляция синдромының қаупін жояды, бірақ шамамен 6%-ға босану деңгейі төмендейді.

Патофизиология

OHSS жұмыртқалықтардың ішінде көптеген лютеинизацияланған кисталардың пайда болуымен сипатталады, бұл жұмыртқалықтардың үлғаюына және екіншілік асқынуларға алып келеді, бірақ бұл анықтама жұмыртқалық стимуляциясын өткерген барлық әйелдерге қатысты. Клиникалық маңызы бар OHSS-тың басты белгісі – қан тамырларының өткізгіштігінің артуы және нәтижесінде сұйықтықтың үшінші кеңістікке ығысуы. ХГЧ жұмыртқалық безді кең ауқымда лютеинизациялауға ынталандырады, осының салдарынан эстрогендер, прогестерон және жергілікті цитокиндердің көп мөлшері бөлінеді. Қан тамырларының эндотелиалдық өсу факторы (VEGF) қан тамырларының өткізгіштігін арттыратын негізгі зат екендігі анық, ол жергілікті капиллярларды «өте өткізгіш» етеді, нәтижесінде сұйықтықтар қан тамырлары жүйесінен іш қуысына және плевра қуысына ығысады. Көптеген фолликулалардан VEGF-тің физиологиялық нормадан жоғары деңгейде өндірілуі, hCG-нің ұзақ әсері нәтижесінде OHSS-тың негізгі процесі болып көрінеді. Осылайша, әйел үшінші кеңістікте, негізінен асцит түрінде сұйықтық жинақтаса, ол шын мәнінде гиповолемияға ұшырайды және тыныс алу, қан айналымы (мысалы, артериялық тромбоэмболия, себебі қан енді гуләп) және бүйрек проблемаларына бейім болады. Жүкті әйелдер hCG өндірісі арқылы жұмыртқалық лютеинизация процесін жалғастырады. OHSS-тен сақтану үшін патологиялық тізбекті тоқтату қажет, мысалы, ХГЧ қолданудан бас тарту. Бір балама – ХГЧ орнына ГнРГ агонистін қолдану. Бұл тәсіл OHSS қаупін «іс жүзінде жоюға» мүмкіндік беретіні бірнеше рет дәлелденгенмен, егер жаңа, донор емес эмбрионды ауыстыруға тырысылса, жүктілік деңгейіне әсері туралы пікір таласы бар, бұл, әрине, лютеалдық фазаның жетіспеушілігіне байланысты. GnRH агонистінің жұмыртқа донорлары үшін және эмбрион сақтау (криоконсервация) циклдері үшін тиімді екендігі даусыз.

Алдын алу

Дәрігерлер FSH терапиясын қадағалау арқылы, бұл дәріні сақтап қолдануға және hCG дәрі-дәрмектерін уақытша тоқтату арқылы ЖЭЖС (OHSS) қаупін азайта алады. Кохрейн шолуындағы рандомизацияланған зерттеулерге сәйкес, каберголин жоғары тәуекелді әйелдерде ЖЭЖС қаупін айтарлықтай төмендетеді, бірақ кірген зерттеулерде тірі туғандардың немесе көп жүктіліктің көрсеткіштері туралы мәліметтер келтірілмеген. Каберголин, сондай-ақ басқа дофамин агонисттері, VEGF жүйесіне араласу арқылы ЖЭЖС-тың ауырлығын азайтуы мүмкін. Жүйелі шолу және мета-талдау каберголинмен алдын алу емдеуі ЖЭЖС жиілігін азайтады, бірақ ауырлығын емес, жүктіліктің нәтижелеріне кері әсер етпейтінін көрсетті. Жұмыртқалық гиперстимуляция кезінде овуляцияны басу үшін GnRH агонисті протоколының орнына GnRH антагонисті протоколын қолданғанда ЖЭЖС қаупі азаяды. Бұл механизмнің түбінде GnRH антагонисті протоколында экзогенді гиперстимуляцияны бастамас бұрын бастапқы фолликулалық іріктеу және таңдау эндогенді эндокриндік факторлармен жүзеге асырылады, нәтижесінде стандартты ұзақ GnRH агонисті протоколымен салыстырғанда өсіп келе жатқан фолликулалардың саны азаяды.

Емдеу

ОЖС-тің (гиперстимуляция синдромының) емделуі гиперстимуляцияның ауырлығына байланысты. Жеңіл ОЖС жүктілікке немесе етеккірге дейін құрсақ көлемінің, салмақтың және дискомфорттың амбулаториялық жағдайда бақылануы арқылы консервативті емделеді. Жүктілік жеңіл ОЖС-тің ауырлығын арттыруы мүмкін. Орташа ауырлықтағы ОЖС төсек режимімен, сұйықтықтардың берілуімен және электролиттер мен қан көрсеткіштері сияқты зертханалық талдаулардың қатаң бақылануымен емделеді. Жұмыршық фолликулаларының мөлшерін бақылау үшін ультрадыбыс қолданылуы мүмкін. Жағдайға қарай, дәрігер амбулаториялық жағдайда әйелдің ішетін және шығаратын сұйықтық мөлшерін қадағалап, сұйықтық балансындағы айырмашылықты (1 литрден астам айырмашылық алаңдау тудырады) анықтауы мүмкін. Синдромның аяқталуы екі тізбектеп жасалған УДТ-де фоликулярлық кисталардың көлемінің азаюымен өлшенеді. Асқын ағын (асцит) қуысынан жиналған сұйықтықты сору, сондай-ақ ауырсынуды басу үшін опиоидтар қажет болуы мүмкін. Егер ОЖС ЭКО протоколында дамыса, жүктіліктің орнасуы қалпына келтіру уақытын ұзартуы немесе жағдайдың нашарлауына әкелуі мүмкін болғандықтан, эмбриондарды ауыстыруды кейінге жылдыру орынды болуы мүмкін. Уақыт өте келе, мұқият бақыланса, жағдай табиғи түрде қалыпқа келеді – сондықтан емдеу көбінесе қолдаушы болып табылады, бірақ әйелге ауырсыну, парацентез және/немесе тамыр ішілік гидратация үшін емдеу немесе ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін.