Кіріспе
1998 жылғы Солтүстік Америка мұз дауыл (сондай-ақ 1998 жылғы Ұлы мұз дауыл немесе қаңтар мұз дауыл деп те аталады) – 1998 жылдың қаңтар айында Онтарионың шығысынан Квебектің оңтүстігіне, Канаданың Нью-Брансуик және Новая Шотландия провинцияларына соққан, сондай-ақ АҚШ-тың Нью-Йорк штатының солтүстігінен Мейн штатының ортасына дейінгі шекаралық аймақтарды қамтыған бес бір-бірінен кейін келген мұз дауылдың ірі үйлесімі болды. Бұл аймақтағы ағаштар мен электрмен жабдықтау инфрақұрылымына зор зиян келтіріп, кең ауқымда ұзақ мерзімді ток өшірулерге әкелді. Миллиондаған адам бірнеше күннен бірнеше аптаға, ал кейбір жағдайларда бірнеше айға дейін қараңғыда қалды. Осы дауыл салдарынан 34 адам қаза тапты, Монреаль және Оттава сияқты ірі қалалардағы шаралар тоқтатылды, сондай-ақ электр желісін қайта жаңарту бойынша беспрецеденттік жұмыстар жүргізілді. Мұз дауыл Корея соғысынан бері Канада әскерінің ең ірі құрамын жұмылдыруға алып келді, дағдарыстың ең жоғары нүктесінде 16 000-нан астам канадалық әскері орналастырылды, оның 12 000-ы Квебекте, ал 4 000-ы Онтариода болды.
The North American Ice Storm of 1998 (also known as the Great Ice Storm of 1998 or the January Ice Storm) was a massive combination of five smaller successive ice storms in January 1998 that struck a relatively narrow swath of land from eastern Ontario to southern Quebec, New Brunswick and Nova Scotia in Canada, and bordering areas from northern New York to central Maine in the United States. It caused massive damage to trees and electrical infrastructure throughout the area, leading to widespread long term power outages. Millions were left in the dark for periods varying from days to several weeks, and in some instances, months. It led to 34 fatalities, a shutdown of activities in large cities like Montreal and Ottawa, and an unprecedented effort in reconstruction of the power grid. The ice storm led to the largest deployment of Canadian military personnel since the Korean War, with over 16,000 Canadian Forces personnel deployed, 12,000 in Quebec and 4,000 in Ontario at the height of the crisis.
Өмірбаян
Мұзды жаңбыр Канаданың шығыс жартысында және Жаңа Англияда жиі кездеседі, әдетте шығыстан және солтүстіктен келетін суық ауа мен оңтүстіктен келетін ылғалды ауа арасындағы тар шекарада пайда болады. Әдетте, жылы ауа массасы Миссисипи алқабы бойымен солтүстікке қарай жылжып, жер бетінде тұтқындалған суық ауаның жұқа қабатын басып өтеді. Дегенмен, мұзды жаңбырлы дауыл көбінесе бірнеше сағатқа созылады және бірнеше миллиметрге (инчтің үлесіне) дейін жиналады. Ол жолдар мен тротуарларды сырғалтады, ұсақ жол-көлік оқиғаларына себеп болады, бірақ жол қызметкерлері мұзды кетіруге арналған материалдарды қолданады. Электр желілері мен басқа да жабдықтар қатаң стандарттарға сәйкес салынған, өйткені 1998 жылға дейін көптеген ірі мұз жиналу оқиғалары болған. 1998 жылғы дауылға дейін Монреальді соңғы рет қатты мұз жауған (1961) кезде шамамен жарты метрдей мұз жиналған. Алайда, 1998 жылғы дауылдан кейін мұздың қалыңдығы екі есеге артты, бүкіл аймақта электр желілері құлап, Монреальдегі ағаштардың көп бөлігі зақымдалып, көшелер қалың, өтпейтін мұз қабатымен жабылды. Атлант мұхитының үстінде Бермуданың күшті жоғары қысым аймағы орналасқан, ол бұл жүйелердің шығысқа қарай жылжуына кедергі келтірді, өйткені көптеген қысқы дауылдар Ұлы көлдер – Сент-Лоренс аймағынан өтетін кезде осылай болады. 1998 жылдың 5 және 10 қаңтары аралығында осы атмосфералық айналымда бірнеше төмен қысымды жүйелер өтті. 80 сағаттан астам уақыт бойы Шығыс Онтарионың, оның ішінде Оттава, Броквилл және Кингстон қалаларының, Квебек провинциясының оңтүстігінің, Нью-Йорк штатының солтүстігінің және Жаңа Англияның солтүстігінің (Вермонт, Нью-Гэмпшир және Мэн штаттарының бөліктері қоса алғанда) бірнеше мың шаршы шақырымдық аумағына тұрақты мұзды жаңбыр мен жаңбыр жауды. Оңтүстіктегі Онтарионың оңтүстігінде және Нью-Йорк штатының батысында, сондай-ақ Теннессиден солтүстікке қарай Аппалач таулы аймағының көп бөлігінде қатты жаңбыр мен су тасқыны болды, ал шығысқа қарай Канаданың теңіз провинцияларында көбінесе қатты қар жауды. Жағдайды уастырған нәрсе – мұзды жаңбыр өткеннен кейін бірден температураның күрт төмендеуі болды, бұл электр қуатының үзілуімен бірге генераторлар мен басқа да көздерден көміртегі монооксидімен уланудан туындаған көптеген тікелей емес өлімдерге әкелді, өйткені адамдар жылуды сақтауға тырысты.
Әсері
Көптеген электр желілері үзіліп, мұздың салмағынан 1000-нан астам тарату мұнарасы тізбектес реакциялар арқылы құлап, 4 миллионнан астам адам электр қуатысыз қалды, олардың көпшілігі Оңтүстік Квебек, Батыс Нью-Брансуик және Шығыс Онтариода, ал кейбіреулері бір ай бойы тоқсыз отырды. Environment Canada мәліметінше, мұз салдарынан зардап шеккен аймақтарда кем дегенде жиырма бес адам, көбінесе гипотермиядан қаза тапты. Осы дауылдан оңтүстікке қарай болған су тасқыны салдарынан 12 адам көз жұмып, жүздеген миллион долларлық зиян келді. Монреальді Оңтүстік жағалаумен байланыстыратын көпірлер мен туннельдер салмаққа төзімділік деңгейіне қатысты алаңдаушылықтар мен суперконструкциялардан мұздың түйіршіктерінің құлауына байланысты жабылды. Монреаль аралына барлық электр байланыстарының біреуін қоспағанда, бірнеше күнге тоқтатылды. Электр қуаты қайта жандандырылғаннан кейін, Монреальдің бір бөліктері шатырлардан құлаған үлкен мұз кесектерінің салдарынан жаяу жүргіншілер мен жүргізушілер үшін қауіпті болғандықтан, өтуге жарамсыз болып қалды. Монреальдің оңтүстігіндегі аймақ (Монтереги) соншалықты зардап шекті, Сент-Хясинте, Гранби және Сент-Жан-сюр-Ришелье қалаларынан құралған үшбұрыш француз тіліндегі БАҚ-та "қара үшбұрыш" деп, ал ағылшын тіліндегі БАҚ-та "Қараңғылық үшбұрышы" деп аталды, себебі онда апталар бойы толық тоқ жоқ еді. Оттава, Смитс-Фолс және Шығыс Онтарионың басқа да муниципалитеттері, мұндай мұз жауынын ешқашан бастан өткермеген, төтенше жағдай жариялады. 7 қаңтарда Онтарио, Квебек және Нью-Брансуик Канада Қарулы күштерінен көмек сұрады, бұл дағдарыстың шыңында 15 000-нан астам әскери қызметкердің жөнелтілуіне әкелді. Тұрғындарға көмектесумен қатар, CN локомотивтері (CN3502 және CN3555) рельстен шығарылып, Монреальдің оңтүстігіндегі Бушервилл және батысындағы Кото-дю-Лак тұрғындарына қуат беру үшін пайдаланылды. Үшінші локомотив Бушервиллге жеткізілді, бірақ пайдаланылмады. Электр қуатының жоғалуы шошқа және ірі қара мал фермаларына да әсер етті, себебі олар малға толы сарайларын сумен қамтамасыз ете алмады немесе тиісті желдетуді ұйымдастыра алмады, нәтижесінде көптеген жануарлар өлді. Көптеген сарайлар мұздың салмағынан құлап, ішіндегі жануарларды қаза қылды. Мұздың салмағынан зардап шеккен аймақтарда миллиондаған ағаштар құлап түсті. Көптеген ағаштардың зақымдануы немесе құлауы нәтижесінде клен сиропы және бау-бақша аймақтары ауыр соққыға ұшырады және дауылда үлкен шығынға ұшырады; әлемдегі ең ірі клен қант өнеркәсібі Квебек қирады. Мұздың салмағынан 35 000 ағаш тіреуі құлап, қуат беру желісіне зиян келтіріп, қуатты қайтаруды қиындатты. Шығыс Онтарио және Батыс Квебектегі зардап шеккен үйлерге қуатты қайтаруға көмектесу үшін Принс-Эдвард аралы және Нова-Шотландиядан, сондай-ақ АҚШ пен Канада Қарулы күштерінен командалар шақырылды. Мэн штатының 1,2 миллион тұрғынының шамамен 700 000-ы тоқсыз қалды, Мэн Ұлттық гвардиясы жұмылдырылды және Солтүстік Каролинадан келген жүздеген коммуналдық бригадалар көмекке келді. 8 адамның қаза болуы Мэн штаты тарихындағы ең қасіретті табиғи апатқа айналды. Мұз дауылы аяқталғаннан кейін үш апта өткен соң да мыңдаған адам тоқсыз қалды. 28 қаңтарда Квебек штатында ғана 150 000 адам тоқсыз отырды. Квебек штатындағы материалдық зиянның шамамен бағасы 2 миллиард канад долларына жетті. Барлық зардап шеккен аймақтар бойынша жалпы бағалау шамамен 4-6 миллиард АҚШ долларын құрады. Электр желісіне келтірілген зиян соншалықты ауыр болғандықтан, оны жөндеудің орнына қайта құру қажет болды.
Қайта қалпына келтіру операциясы
Көптеген жолдар қатты қар жауғандықтан немесе құлаған ағаштардан, үзілген электр сымдарынан және қалың мұз қаптағандықтан келіп, апаттық көліктер қиындықпен ғана қозғалды. 7 қаңтарда Нью-Брансуик, Онтарио және Квебек провинциялары Канада Қарулы Күштерінен (ҚҚК) көмек сұрады, ал 8 қаңтарда «Қалпына келтіру» операциясы басталды. 15 мыңнан астам әскер жөнелтілді. Бұл 1997 жылғы Манитобадағы су тасқынынан кейін Канада аумағында табиғи апатқа жауап ретінде жөнелтілген ең көп санды әскер болды, онда 14 мың әскер жөнелтілген еді, сондай-ақ Корея соғысынан бері Канада әскери қызметшілерінің ең ірі оперативтік жөнелтілуі еді.