Кіріспе

2003 жылы Шотландияда болған кісі өлтіру
2003 жылы шотланд жасөспірімнің қаны төгілуі

Джоди Джонстың қаны төгілуі – 2003 жылдың маусымында Шотландияның Далкейт қаласының орманды аймағында 14 жасар мектеп оқушысының, оның 14 жасар жігіті Люк Митчеллдің қолынан қаза табуымен байланысты шотланд қылмыстық ісі. Ол сол күні жігітімен кездесуге шығып, әдетте кездесетін жолдың жанындағы қабырғаның артында пышақтан қаза болған күйде табылған. Митчелл сол түні жоғалған қызды іздеуге шыққан топтан кейін оны бірден тапқанын мәлімдеді, бірақ ол тез арада басты күдікті болып, 2004 жылы сотқа тартылды. Ол өзімен бірге үнемі алып жүретін, қылмыс құралы болуы мүмкін пышақ және сол түні киген пальтосының да ізсіз жоғалып кеткені анықталды. Бұл заттарды жасыру үшін жойылған болуы мүмкін. Күдік тудырған жайт – бұл заттардың анасымен ауыстырылғаны, ол бұрынғы заттардың бар екенін жоққа шығарды. Жоғалған пышақтың қалтасы табылды, онда Митчелл Джодидің инициалдары JJ және "1989 – 2003" (оның туған және қайтыс болған жылы), сондай-ақ Джонстың сүйікті тобы Nirvana-дан "Менің ең жақсы күнім ертең келмеген күн болды" деген цитата жазған. Сотта Митчелл және оның анасы сол кезде үйде болғанын айтты, бірақ телефон тіркелгіштері керісінше көрсетті, ал оның інісі (компьютерлік жазбалар растағандай) порнография қарап отырғанын мойындады, егер үйде басқа адам болмаса, ол мұны істейтінін айтты. Осының салдарынан анасы тағы да жалған куәлік берумен айыпталды, бірақ Митчелл 2005 жылдың қаңтарында кісі өлтіргені үшін кінәлі деп табылғаннан кейін бұл айып алынып тасталды. Інісі де бастапқыда басқаша мәлімдеме жасаған және полицияға алғашқы сұрақтар кезінде анасымен не айтуға келіскенін мойындаған, содан кейін сотта берген жауабына дейін әділеттіліктің жолын бұрмалауға қатысқаны үшін айыпталды. Митчелл әлі де өзінің кінәсіз екенін айтады және оның үкімін жоюға бірнеше әрекет жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Оқиғаға қатысты көптеген негізсіз болжамдар айтылды, соның ішінде Митчеллді кісі өлтіруге қатысты ДНК-ның табылмағаны және бұл оның кінәсіздігін көрсетеді деген қате пікірлер таратылды. Құрбанның отбасы Митчеллдің жақтастарынан онлайн-қорлау мен жалған айыптауларға ұшырады. Джонстың отбасы Митчеллдің кінәлі екеніне сенімді екенін мәлімдеді. Ол бір эссесінде Құдайдың бар екендігіне күмән келтіріп, "Сізге ұқсайтын адамдар тепе-теңдікті сақтау үшін маған ұқсайтын шайтандық адамдарға мұқтаж" деп жазған, ал тағы бір эссесінде "Мен басқалардан көбірек қатыгездік танытамын және өзімді кесемін, сондықтан маған психиатрға баруды ұсынған бір напыс мұғалімнің дәлелі бола ма? Мен Шайтанның ілімін қабылдағаным үшін психиатриялық көмекке мұқтаж емеспін" деп жазған. Алайда, Джонсқа белгілі болмаған жайт – Митчелл басқа бір жас әйелмен құпия қарым-қатынаста болған. Митчелл анасымен тығыз және ерекше физикалық қарым-қатынаста болғаны да белгілі болды, тіпті олар бір бөлмеде жатқан.

Джонс

Джоди Джонс 1989 жылы Истхауста Джеймс пен Джуди Джонстың үш баласының ең кішісі ретінде дүниеге келді. Ол жұмысшы отбасында өсті, ата-анасы екеуі де Корольдік поштада жұмыс істеді. Джонс ақылды, "салмақты" және еріншекті бала болған, сурет салу мен поэзияға бейімділігімен көзге түскен, әсіресе үлкен әпкесі Жанинмен жақын болған. Анасы оны әлгідей "кішкентай кеңесшісі" деп лақаптайтын. 1998 жылы Джонстың әкесі өз-өзіне қол жұмсады. Оның өлімі отбасына үлкен қайғы келтірді, сондықтан Джонстың анасы үш баласына күтім жасау үшін жұмысынан кетіп қалды. Джонстың үлкен әпкесі жарақаттан аулақ болу үшін әжесіне көшіп, бірақ көп ұзамай отбасына қайтып оралды. Жасөспірім шағында Джонс көңілсіздікке бой алдырып, жиі келбетін өзгертіп, шашын қызғылт немесе жасыл түске бояды, Metallica сияқты хэви-метал тобына қызығушылық танытты және 14 жасында марихуана мен алкогольді татып көрді. Митчеллмен қарым-қатынас бастағанда, ол бұл жайтты отбасынан жасырып, тек әпкесі Жанинге ғана сенді. Бірақ көп ұзамай Жанин (сонда 19 жаста болған) анасына кіші әпкесінің жігіті бар екенін айтты. 2003 жылдың мамыр айында Митчелл Джонс отбасымен алғаш рет танысты. Джонс пен Митчелл бір-бірімен кездесу үшін жиі орманды аралап өтетін, ал бұл орманның бір бөлігі Роанның жолы деп аталады. Ол өлтірілгенге дейін бірнеше апта бұрын Джонстың әлеуметтік өмірі, көбінесе Митчеллмен байланысты болды, анасы қызының есірткі қолданып жатыр екенін білгеннен кейін оны шектеді. Оның жігітімен кездесуіне қойылған тыйым 30 маусымда, яғни қаза болған күні алынды.

Ашылу

2003 жылғы 30 маусымда сағат 17:00 шамасында Джонс үйінен шығып, Митчеллмен кездесетінін отбасына хабарлады. Оның денесі бірнеше сағаттан кейін жігітімен кездесуге әдетте барып тұратын жолда табылды; ол байлап, өлтірілген еді. Джонс Митчеллге кетер алдында смс-хабар жіберген, және Джонстың туысы телефон арқылы хабарлағандай, Митчелл оның келе жатқанын білген. Митчелл денені тапқанын айтты, ал оны оңай тапқандығы сотта кінәлі екенін көрсету үшін пайдаланылды. Жоди Джонстың отбасы шамамен сағат 22:00-де іздеу тобын ұйымдастырды, Митчелл олармен кездескенде Роан Дайк жолының жиегіндегі қабырғадағы жарыққа барып, одан өтіп, бірден сағат 22:30 шамасында қаза болған адамның денесін тапты, бұл оның дененің сол жерде екенін білгенін көрсетеді. Митчелл өзінің итін іздеуге үйретіп жатқанын, ол V тәрізді ойысқа тоқтағанын мәлімдеді, сол ойыстан Митчелл өтті. Алайда, іздеу тобының басқа мүшелері бұл сөзге күмән келтірді, олар ит еш хабарлаған жоқ немесе оны сол ойысқа жетелемегенін айтты. Дене табылып, жасалған есептерде, кісі өлтірушінің "қатты мазасыз және өте ашулы" күйде болғаны мүмкін екені айтылды. Полиция Джонстың "пышақ немесе осыған ұқсас қарумен жасалған қатыгездік пен қызу шабуылдан" көз жұмғанын мәлімдеді. Джонсқа келген жарақаттар 1947 жылы өлтірілген және бұқаралық ақпарат құралдарында "Қара далия" деп аталған актриса Элизабет Шорттың жарақаттарына ұқсас болды. Қылмыс орнына жақын жердегі ағашқа LM және JJ әріптері ойылып жазылған. Джонс отбасы Митчеллтің қоштасу рәсіміне келмеуін қалады.

Митчеллге күдікпен қарайды

Мектеп басшылары Митчеллдің қауіпсіздігіне алаңдап, оның мектепке оралуына кедергі келтіруге тырысты; кісі өлтірілгеннен екі ай өткен соң, ол басқа оқушылардан бөлінуіне қарсы шыққандықтан оқудан шеттетілді. Дене табылып, тергелген кезде Митчелл бастапқыда куәгер ретінде тексерілді, бірақ тез арада тергеудің негізгі нысанына айналды. Он айдан кейін ол тұтқындалып, қылмыс жасады деген айып тағылды. Оған сонымен қатар, қоғамдық жерлерде, оның ішінде Сент-Дэвид орта мектебінде пышақ немесе пышақтар сақтаған және марихуана таратқан деген айыптар қойылды. Кейіннен полиция оны адвокатсыз жауапқа тартқаны үшін сынға ұшырады, бұл оның адам құқықтарын бұзу болды, бірақ бұл тексеру басты айыптау дәлелдеріне әсер етпеді деп шешілді. Сонымен қатар, Мэрилин Мэнсонның "Гротесктің алтын ғасыры" кітабының "Доппельгерц" атты қысқаметражды фильмі бар көшірмесі тәркіленді. Ол Джонстың өлімінен кейін екі күн өткен соң сатып алынған, және Митчелл оны кейіннен көргені белгілі болды. Фильмде жалаңаш әйелдердің байланып, қосымша ұрлануы бейнеленген. Ол куәлік бермеді.

Қылмыстық іс

Митчеллге қарсы негізгі дәлел - ол үнемі алып жүретін пышақ кенеттен жоғалып кеткені, бұл жоғалған қылмыс құралы болуы мүмкін деген болжам. "Менің ең жақсы күнім ертеңгі күн келмеген күн болды". Соңғысы - құрбан Джонстың сүйікті тобы "Nirvana" тобының жетекші әншісінің сөздері. Прокуратураның айтуынша, ол қаптың атын қылмыс болғаннан кейін ойып жазған, бұл оның қаптан кейін бас тартқанын көрсетеді. Сонымен қатар, Митчелл пальто мен пышақтың жоғалуы туралы сұрағанда, ешқандай түсіндірме берген жоқ. Митчеллдің "күнәгерлік білімі" бар деп саналды; мәйітті табуда, айыптаушы оның қайда екенін білетінін көрсетті. Прокуратура іздеу тобының басқа мүшелерінің Митчелл оларды V пішінді саңылауға алып барып, оның үстінен көтерілгенде, дененің қайда екенін білгенін айтып, сол жаққа қарағанын айтты. Бұл туралы ол қараңғыда және салыстырмалы түрде қалың орманды жерлерде, сондай-ақ Джонстың кейіннен полиция сұхбаттарында табылған ағаштың түрін анықтай алғаны арқылы, ол денені бірден анықтай алғаны дәлелденді. Бұл маңызды деп саналды, өйткені бұл Митчеллдің үйде болғаны туралы дәлелденген дәлелденуін сынға алды, өйткені ол үйінде болған болса, қабырғадағы сағаттан уақытты білетін болады, бұл оның өтірік айтып жатқанын және оның орнына Джодимен кездесуге бара жатқанын білдіреді. олар келісілген уақытта сағат 17:00-де. Прокурор бұл пікірге қарсы шығып, "бұл екі жасөспірім мүмкіндігінше әр түнде кездесіп отырғанын, ал әйелдің бұрын бір рет қана келісімін сақтамағанын" айтты. Оның порнография көретінін компьютерлік деректемелер растады. Ол сондай-ақ екінші рет полицияға хабарласу алдында, үйге келген уақытын өзгерткен кезде, анасымен не айту керектігін егжей-тегжейлі талқылағанын мойындады. Бұрын ол сотқа алғаш рет қатысқанда, сотқа айыптау үшін жауапқа тартылды. Сотта осы куәліктің нәтижесінде Митчеллдің анасы Коринне (ол өзі баласының өлтірілген кезде үйде тамақ пісіріп жатқанын айтқан) оған алиби беру үшін өтірік ант бергені үшін айыпталды. Бұл байқаудың жалғыз емес екенін білдірді және оған сенім арттырды, өйткені ол Джодидің Митчеллмен кездесу үшін үйден кеткен жағдайларына сәйкес келді және ол осындай кездесудің орын алған жерінде жасалды. Сондай-ақ, Митчеллдің екінші қызына екі аптаға қалай кетуді жоспарлағаны туралы естілді, ол Митчеллдің оны Джонс үшін алдап жатқанын білмеді, ол кісі өлтіргеннен бірнеше күн өткен соң. Бұл жайттың ашылуы Джонс пен Митчелл арасындағы қастандық күні болған даудың бастауы болуы мүмкін деген болжам бар. Сонымен қатар, прокурор Митчеллдің кісі өлтірілген күні кешке куәгерге Джонстың сол күні сыртқа шықпайды деген күдікті пікір айтқандығын атап өтті, тіпті Митчеллге Джонстың отбасы Джодидің онымен кездесуге кеткенін айтқан болса да. Сондай-ақ, оның қорқынышты фильмдерді жақсы көретіндігі және кейде порнографиялық журналдарды оқып тұратыны да айтылды. Сонымен қатар, Митчеллдің өзі де растағандай, оның марихуананы қолдануы кісі өлтіргеннен кейін, Митчеллдің өзі аптасына 600-ге жуық жоңқаны шамалаған деңгейге дейін өсті. Мектепте оқыған достары сотқа Митчелл мен Джонстың да өлтірілген күні түскі асқа марихуана шеккенін айтқан. Митчеллдің анасы сот алдында оның ұлының тез ашуланатынын мойындады және дәрігерге оның тез ашуланатынын айтты.

Қорғау дәлелдемелері

Митчеллдің денесінде "туралауға келмейтін" генетикалық материал табылған жоқ. Бірақ, прокуратура мен Митчеллдің қорғау тобы арасындағы келісім бойынша ДНК мәселесі сотта қарастырылмады, өйткені олардың жеке қарым-қатынасы болған. Көтеру пешінен ешқандай сот-медициналық дәлелдер табылмады. Митчелл сотқа дейін басылымдарда кеңінен жарияланды. Митчелл үкім жарияланғанда ешқандай эмоция көрсетпеді. Ол сондай-ақ сот барысында Митчеллдің эмоциялық ден қоймауына қатысты: "Эмоциялық жауаптың болмауы сізге басқаларға зиян келтіруді жеңілдеткен болуы мүмкін" деді.

Оқиғалардың расталған нұсқасы

Сотта анықталған оқиғалар мен сот-медициналық сараптамалар көрсеткендей, Джонсқа жасалған шабуыл Митчеллдің оны бірнеше рет бетінен ұрып, содан кейін қолдарымен мойнынан қысып өлтіруге тырысуымен басталған. Бұл оның тізе бүгіп құлауына әкелген, сол кездегі дәлелдер оның пышақты қолдана бастағанын көрсетеді, ол мойнындағы ірі қан тамырын кесіп, нәтижесінде оның өліміне себеп болған. Содан кейін оның мойны тағы жиырма рет кесілді, киімдері шешілді, ал денесін байлап қою үшін шалбары қолданылды. Осыдан кейін ол оның құрсағын, кеудесін және аузын пышақтап, қабақтарын кесіп тастаған.

Апелляциялық шағымдар

2006 жылдың наурыз айында Митчеллге сот шешіміне (және жаза мерзіміне) қатысты Жоғары сотқа шағымдануға рұқсат берілді, ол Эдинбургтегі Қылмыстық апелляциялық сот ретінде отырды. Шағымдану себебі – сот судьясы процесті қаладан тыс ауыстыруы керек болған. Прокуратура Митчеллдің қорғау тобының өзіне қайшы келетінін айтты: олар ұлттық деңгейде үлкен қысым болғанын, оның Эдинбургпен ғана шектелмегенін мәлімдесе, бірқатарда процесті Эдинбургтен шығару әділ сот процесіне кедері келтіретінін айтқан. 2008 жылғы апелляцияда патшалық прокуратурасы Митчеллдің Джонсқа шабуыл жасауының себебі Митчеллдің басқа әйелмен қарым-қатынаста болуымен байланысты болуы мүмкін деген пікір білдірді, ал ол әйел Митчеллдің оны алдап отырғанын білмеген. 2004 жылғы сотта айтылғандай, Митчелл кісі өлтіруге дейін бірнеше күннен кейін басқа әйелмен екі аптаға саяхаттауды жоспарлаған. Апелляцияда патшалық прокуратурасы: «Бұл Джодимен туындаған жанжалдың ықтимал себебін түсіндіруге болады. Егер ол Джоди білмейтін әйелді көру үшін Кенморға кетіп қалса, қақтығыс туындауы мүмкін еді» деді. 2011 жылдың 2 ақпанында Митчеллдің үкімге қатысты шағымы екіге бір дауыспен қабылданбады. Лорд Гилл, Лорд Харди мен Леди Косгроувпен бірге отырып, құрбанның отбасына шын ниетпен көңіл айтатынын және осы кісі өлтірудің қоғамда қаншалықты наразылық тудырғанын толық түсінгенін мәлімдеді. Дегенмен, ол сот судьясының осындай жас қылмыскерге осыншалықты ауыр жаза тағайындамауы керек деп ойлады. Ол жазаның 15 жылға белгіленсе, әділдік орнатылатынын айтты. Ол HM Adv v Boyle and Ors (жоғарыда) ісінде берілген нұсқаулар олардың бұл шешіміне кедері келтірмейді деп санайды. Сондықтан ол өзінің әріптестерімен келіспегеніне өкінеді.

Кадерлік шағым қабылданбады

2011 жылдың 15 сәуірінде Митчеллдің Кадер ісі бойынша Жоғарғы соттың адам құқықтары жөніндегі шешімінен кейін, оның адам өлтіру үшін сотталғандығына қатысты шағымын қайта қарау туралы өтініші қабылданбады. Оның адвокаты Эдинбургтегі апелляциялық сотқа оның сот процесі әділетсіз болғанын, себебі ол тексеру кезінде адвокаттың көмегінен айырылғанын мәлімдеді. Лорд Осборн, Лорд Гамильтонмен (Бас сот судьясы) және Лорд Кингартпен бірге, Митчеллге қосымша негізді ұсынуға рұқсат беру туралы өтінішті қабылдамағанын хабарлады. Апелляциялық шағым 2011 жылдың 2 ақпанында аяқталды, және осыған байланысты 110-баптың 4-тармағына сәйкес рұқсат беруге болатын апелляция болған жоқ. 2011 жылдың қараша айында Митчеллге апелляциясын Ұлыбританияның Жоғарғы сотына беруге рұқсат берілмеді, өйткені оның бұрынғы апелляциясы Кадер шешімі шықпастан бұрын қаралып, ашылуы мүмкін емес еді.

СКККК

2012 жылдың 20 шілдесінде Митчеллдің адвокаттары 300 беттік құжатты Шотландияның қылмыстық істерді қайта қарау комиссиясына (SCCRC) жіберу арқылы оның сот үкімін күштен шығаруға тағы бір әрекет жасады. Құжатта Митчеллге өте ұқсайтын адамның куәгерлерді жаңылыстыруы мүмкін деген мәлімдемелер болды. Адвокаттар өз қызметтерін ақысыз ұсынды. 2014 жылдың шілдесінде SCCRC полиция қызметкерлері Люк Митчеллдің адам құқықтарын бұзғанын, оны Джонстың өлімі бойынша сұраққа тартып алғанын, бірақ ол әділетсіздіктің құрбаны болмағанын анықтады. SCCRC есебінде Митчелл кінәсіз екенін мәлімдесе де, сот үкімін қайта қарауға негіз жоқ екені айтылды. SCCRC-нің шешімінен кейін Митчелл ісін Еуропалық сотқа апармақ екені жарияланды; мұндай қадамның дұрыстығы күмәнді болды, себебі ЕҚАҚ өтініштерді қабылдау үшін алты айлық мерзімді сақтайды. 2017 жылы Митчелл тағы бір шағымда жұмыс істеп жатқаны хабарланды. 2019 жылы GoFundMe платформасы балама емші Сандра Лин бастаған Митчеллге қаржы жинау науқанын, олардың қызмет көрсету шарттарын бұзғаны үшін жойды. Лин Джонстың отбасы тарапынан «жалған ақпарат» таратып, «жалғанға көздеріңді аш» және «Жоди мен Люкке әділдік» сияқты ұрандар жазылған науқандық футболкаларды сатқаны үшін сынға ілікті. Оның кінәсіздігін көрсететін жаңа дәлелдер табылды, бірақ бұл дәлелдер Джонстың іс киімдерінен Митчеллдің ДНК-сы табылып, оның киімдерінен Джонстың ДНК-сы табылғанымен жоққа шығарылды. Қорғау және айыптау тараптары бұл ДНК-ны іске қоспауға келісті, себебі олар қарым-қатынаста болған және бір-бірінің ДНК-сын табу күтілген еді. 2003 жылы Ньютонграйнджтегі фермада табылған пышақ сот-медициналық сараптамадан өтпегені туралы БАҚ-та тараған ақпаратқа жауап ретінде Полиция Шотландиясына ақпараттық сұраныс жіберілді, бірақ Полиция Шотландиясы оның сарапталғанын растады. 2021 жылы Channel 5 телеарнасында «Кіші қаладағы кісі өлтіру» деген деректі фильм көрсетілді, онда Митчеллдің кінәсіз болуы мүмкін деген болжам айтылды, бірақ оның таңдаулылығына қатысты сын айтылды. Бағдарлама Митчеллдің сол күні сағат 16:54-те үйде болғанын растайтын сағатқа қоңырау шалғанын және осылайша оның алибиін жоққа шығарғанын, сондай-ақ ол бұл жағдайды түсіндіре алмағанын айтпағаны үшін де сынға ілікті. Полиция барлық отбасы мүшелерінің қайда екенін тексеруді стандартты процедура деп мәлімдеді, бұл оқиғаның хронологиясын анықтауға көмектеседі және барлық кісі өлтіру қылмыстары бойынша стандартты тәжірибе болып табылады, сондай-ақ басқа отбасы мүшелері күдікке ілікпеді. Джонстың отбасы әлеуметтік желілерде көптеген жалған айыптауларға және «әуесқой детективтердің» және Митчеллдің жақтастарының тұрақты қорлықтарына ұшырады, олар бұл жағдайды «жанды тесіп тастайды» деп сипаттады.

Митчеллдің түрмеге қалуы

2023 жылдың маусым айында Митчеллдің Гринок түрмесінде қамауда болған кезінде екі рет кездейсоқ есірткі сынағынан өтпегені белгілі болды. Ол 2021 жылы ашық түрмеге өтуге дайындалу үшін Гринвок түрмесіндегі Криссвелл үйіне көшірілді, бірақ сынақтардан өтпегеннен кейін оған қоғамға баруға рұқсат беру жоспарлары тоқтатылды, ал оның жақтастары шартты түрде босатылуды қарастырмас бұрын, кем дегенде үш жылға бас бостандығынан айырылуы мүмкін деп мәлімдеді. Профессор Бусуттил сотта "Қара Далия" және Джонс ісі арасындағы "маңызды ұқсастықтарды" атап көрсетті, мысалы, оқиғалардың орны және салған жарақаттар. 2021 жылы 5-арнада "Кішкентай қаладағы кісі өлтіру" бағдарламасы көрсетілді, ол тағы бес күдіктінің қылмыстың авторы болу мүмкіндігін көтерді. 1,5 миллион адам тамашалаған бұл бағдарламаға қатысты Ofcom-ға шағымдар түсті, оның ішінде сот куәгерінен келген арыз да болды. Джонстың отбасы бағдарламада олардың жасырын әрекеттерге қатысқандығы туралы айтылғанына наразылық білдірді. Кісі өлтіру кезінде Лотиан және Шекара полициясының басшысының орынбасары болған Том Вуд бағдарламаны "әбден бір жақты" деп сипаттап, Митчеллдің шағымдарының нәтижесіз аяқталғанын атап өтті. Бағдарламада жүргізілген "тергеу" де кеңінен сынға түсті. Көптеген адамдар, оларды құжаттық фильмде балама күдіктілер ретінде көрсеткен, шындығында терең сұраққа тартылып, тергеу кезінде полиция тарапынан күдіктен босатылды. 2022 жылы BBC Scotland "Шотландияны дүр сілкіндірген соттар" эпизодын көрсетті, ол осы іске арналған.