Кіріспе
Ортағасырлық ирландтық реликвиар немесе кітапқа арналған қорап. Құмдах (ирланд тілінде "қақпақ") немесе кітап қасиетханасы – ерте ортағасырлық ирландтық қолжазбаларды немесе қасиетті заттарды сақтауға арналған әшекейлі металл реликвиар қорап немесе жағдай. Олар көбінесе ішіндегі кітаптан бірнеше ғасырлар кейін жасалған. Сақталған көптеген мысалдарда кітап 800 жылға дейінгі ирландтық монастырь өркениетінің шарықталу кезеңінен шыққан, ал қолдағы құмдақтар 1000 жылдан кейін дамыған, бірақ бұл форманың бұрынғы дәуірлерге жататындығы анық. Олардың көп бөлігі Ирландияда жасалған, ал сақталған мысалдардың көпшілігі Ирландияның Ұлттық мұражайында (NMI) сақталады. Әдеттегі пішін – негізгі бетіндегі крестке негізделген дизайн, үлкен тас кристалдары немесе басқа жартылай бағалы тастар қолданылады, ал кресттің қабырғалары арасындағы кеңістіктер әртүрлі әшекейлеу үшін қалдырылады. Олардың кейбіреулері металл тізбекпен немесе былғары баумен тасымалданды, көбінесе белге ілініп немесе мойынға асылып, жүрекке жақын орналастырылып, рухани және, мүмкін, медициналық пайда әкелді (осындай әдіс ортағасырлық Дурхемде былғары қапшықта сақталған Сент-Кутберт Ілхабарымен де қолданылды). Олар сонымен қатар ауруларды немесе өлім төсегінде жатқандарды емдеу үшін немесе ресми түрде куәлік беру шарты ретінде де пайдаланылды. Көптеген құмдақтардың мұрагерлік қамқорлары монастырьлармен байланысы бар әулеттік отбасылардан тағайындалды. Құмдақтың ерте мысалдарының тек бесеуі сақталған, олардың ішінде Дублин Тринити колледжіндегі Димма кітабы мен Муллинг кітабы, сондай-ақ Сент-Колумбаның Катахы және Стоу Миссалы бар. Сент-Молайс қасиетханасынан тек Ілхабар сақталған, жағдайы жоғалған, бірақ көбінесе керісінше жағдай орын алады. Келл кітабы, Армаг кітабы және Дурроу кітабы сияқты басқа кітаптардың бір кезде құмдақтары немесе қазыналық мұқабалары немесе екеуі де болғандығы белгілі, бірақ олардың құнды металдардан жасалғандығына байланысты, тонаушылар мен ұрылардың назарына ілікті.
A cumdach (, in Irish "cover") or book shrine is an elaborate ornamented metal reliquary box or case used to hold Early Medieval Irish manuscripts or relics. They are typically later than the book they contain, often by several centuries. In most surviving examples the book comes from the peak age of Irish monasticism before 800, and the extant cumdachs date from after 1000, although it is clear the form dates from considerably earlier. The majority are of Irish origin, with most surviving examples held by the National Museum of Ireland (NMI). The usual form is a design based on a cross on the main face, with use of large gems of rock crystal or other semi precious stones, leaving the spaces between the arms of the cross for more varied decoration. Several were carried on a metal chain or leather cord, often worn off the belt, or suspended around the neck, placing them next to the heart and thus offering spiritual and perhaps medical benefits (the same was done with the St Cuthbert Gospel in a leather bag in medieval Durham). They were also used to bring healing to the sick or dying, or more formally, as witness contracts. Many had hereditary lay keepers from among the chiefly families who had formed links with monasteries. Only five early examples of cumdach survive, including those of the Book of Dimma and Book of Mulling at Trinity College Dublin, and the Cathach of St. Columba and Stowe Missal. Of the St. Molaise Shrine, only the Gospels are extant; the casing is lost, but more often the reverse is the case. Other books such as the Book of Kells, Book of Armagh and Book of Durrow are known to have once had either cumdachs or treasure bindings or both, but as they contained valuable precious metals they were a natural target for looters and thieves.
Өзгешеліктері мен пішімі
Құмдақтардың пішіні мен функциясы ерте христиан римдіктері қолданған кітап сандықтарынан туындаған болуы мүмкін. Екі түрдің де мақсаты – қасиетті мәтіндерді немесе қасиетті заттарды қорғау болған. Ирландиялық тарихшы Рейчел Моссқа сәйкес, ирландиялық монастырьлар римдік діни рәсімдерінің «дәулеті мен мәртебесін» қайта жасайтынға ұмтылғандары ықтимал. Ирландиялық шіркеу, көптеген шіркеулерге тән дене мүшелеріне қарағанда, монастырьдағы әулиелер жиі қолданған немесе солай деп есептелетін заттарға басымдық берді, бірақ мұндай заттар шотландтық Монимуск қасиетті зат сандығы сияқты, үй пішіндес сандықтардың жергілікті нұсқаларында сақталды. Ирландияға тән ерекшелік – қоңырау сандығы, ол қауымды құлшылыққа немесе тамаққа шақыру үшін қолданылатын қоңырауларды қорғады. Ал ең ерте сандықтардың бірі белгісіз әулиенің белбеуін қоршады, және оны шындықты тексеру үшін және ауруды емдеу үшін киген болуы мүмкін. Ол шамамен 8 ғасырға жатады және Слайго графтығының Мойлоу маңындағы торфты батпақтан табылған. Қазір сақталған 8-10 дананың аз саны (көптеген мұндай туындылар жоғалған, көбінесе олардың құнды металдары немесе тастары үшін тоналған) оларды типологиялық тұрғыдан жіктеуге мүмкіндік бермейді. Олардың ортақ сипаттамалары – олардың жабық, металлдан жасалған корпус екендігі, алғашқыда ырысқыл ағашынан немесе сирек жағдайда еменнен жасалған ағаш ядроға орналастырылған құрметті бұрынғы заттарды қорғау үшін салынғандығы. Кейінгі жөндеу жұмыстарының барлығы амбициялы дін қызметкерлерінің тапсырысымен жасалған, ал жұмысты металл өңдеушілер мен олардың шеберханалары орындаған. Көптеген жағдайларда шебер металл өңдеуші өзінің қолтаңбасын және аяқталу күнін қалдырған, олардың кейбіреулері олардың шығармашылық мотивтеріне сіңіп қалған сөздерді қамтиды. Барлық сақталған құмдақтардың алдыңғы жағында орталық крест, артқы жағында екі қарама-қарсы түстен (мысалы, қызыл және қара) тұратын қайталама ашық өрнектер, ал бүйектерінде өрілген өрнектер мен жазулар бар. Оларды сол кезеңнің көптеген мәртебелі діни кітаптарын жапқан металлдан жасалған қазыналық мұқабалардан ажырату керек – Келл кітабының ұрлануы мен жоғалуы (егер ол жалғыз құмдақ болмаса) тіркелген. Алайда, дизайн үлгілері өте ұқсас болуы мүмкін; ең жақсы сақталған аралдық үлгі, Нью-Йорктегі Морган кітапханасындағы Линдау Ізгі хабарларының төменгі мұқабасы (шамамен 880 ж.) да үлкен кретке ортасталған, оны өрілген панельдер қоршап тұр. Қазыналық мұқабалар – дәстүрлі кітапты байлаудың ағаш тақталарына бекітілген металл құрастырмалары, сондықтан көптеген құмдақтардың беті сияқты техникалық жағынан бірдей, олар да ағаш ядролы қорапқа тіреулермен бекітіледі.
Комиссия және өндіріс
Тарихшылар әдетте киім-кешектерді кім тапсырыс бергенін және олардың қайдан шыққанын анықтауға сенімді. Бірақ Дьюроу кітабы мен Стоу миссалы бұл ережеден тыс. Дьюроу мен Стоу мысалдарындағы жазулар олардың Ирландия королі үшін жасалғанын көрсетеді. Оларды жасаған металл өңдеушілер туралы дерлік ештеңе белгілі емес. Олардың кейбіреулерінде қолтаңба ретінде оқылатын жазулар бар, бірақ осымен олардың тарихи жазбалары шектеледі, себебі сол кездегі ең шеберлердің өзі жылнамаларда есімдері тілге алынбаған, ал қайтыс болғанда некролог жазылмаған. Шеберлерге жоғары әлеуметтік мәртебе берілмегендіктен, көптегендері сауатсыз болған болуы мүмкін. Кейбір қолтаңбалар түсініксіз, мысалы, жазушыға латын тілінде жазу тапсырылған, бірақ ол тілді қалай құрастыруды білмеген.
Функция
Құмдаштардың негізгі пайдалы функциялары – олардың қолжазбалары немесе қасиетті заттары үшін практикалық қорғаныш жамылғы болды, сондай-ақ кейде көшіп-қонуға ыңғайлы, жеке құдайға сыйыну орталықтарын ұсыну немесе діни мақсатта қолданылуы мүмкін еді. Көптеген ерте ортағасырлық ирланд қолжазбалары қауіпсіз тас ғимараттарда сақталған, бірақ жылдар өте сатылып, ұрланып немесе тоналып, жоғалып кеткен. Киелі орындар діни және әлеуметтік рәсімдер кезінде қолданылды, мысалы, лауазымдық белгілерді табыстау, ант беру немесе келісімдерге қол қою сияқты. Кейін орта ғасыр мен жаңа заманның басында ауру жануарларды емдеу және бата беру үшін де пайдаланылған. Қасиетті заттар әдетте кресттерде, қоңыраулар немесе құмдаштарда сақталып, немесе олармен бейнеленген, және соғысқа дін қызметкері алып шығатын, оны отбасы көбінесе «мұрагерлік сақтаушы» ретінде тағайындап алатын. Осы мақсатқа қолданылған ең белгілі құмдаш – О'Доннелл әулеті шайқаста сәттілік әкелетін нысан ретінде қолданған Әулие Колумбаның Катахы (Катах немесе Әулие Колумбаның шайқасшысы деп те аталады). Өнер тарихшысы Колум Хуриханның айтуынша, «киелі орын мен оның бейнелері жауға қорқыныш сезімін ұялатуы ғана емес, ең бастысы, О'Доннелл әскеріне сенімділік сыйлауы керек еді». Заттар көбінесе мойынға асылып тағылған, ал дәстүр бойынша, оны ұстаған адам шайқас басталғанға дейін аймақты үш рет «күн айналымы» бағытында айналып өтетін. Дін қызметкерлеріне бейбіт тұру құқығы берілді, бұл киелі заттардың қолға түсу мүмкіндігін азайтады. Тарихшы Энтони Лукастың сөзіне сүйенсек, жас дін қызметкерлері көбінесе таңдалды, себебі «олардың жасы жеткен адамдарға қарағанда, қақтығыс қиындаған жағдайда асыл жүктемелерін жылдамдық арқасында қашып құтқаруға мүмкіндігі жоғары екендігі ескерілді». Қазірге дейін сақталған ирландтық мысалдардың сегізі белгілі (хронологиялық ретпен: Lough Kinale Book Shrine, Soiscél Molaisse, Stowe Missal, The Cathach, Miosach Shrine, Book of Dimma, Shrine of the Book of Moling және Shrine of Caillín of Fenagh), ал тоғыз «үй пішіндес киелі орындардың» тағы екеуі бар, атап айтқанда, 12 ғасырға жататын Сент-Манчанның киелі орны және шамамен 1350 жылға дейін Domnach Airgid-ке қосылған жаңа бөлімдер. Бәрі де қолжазбаларды немесе қасиетті заттарды тұрақты түрде жабуға арналған қорғаныш жамылғылары болып табылады және 9-шы ғасырдың басынан 16-шы ғасырдың ортасына дейінгі кезеңге жатады. Олардың ең ерте жазбаларының бірнешесі қазір жоғалып кеткен. Дьюроу кітабының металл қаптамасы шамамен 1002-1015 жылдарға дейін жасалған, ал Келс кітабы 1006 жылы ұрланған кезде құмдашын жоғалтты. Армагг кітабына 937 жылы жаңа мұқаба жасалған, ол 1177 жылы норман Джон де Курси шайқаста тұтқынға алып, құны үшін сатып алған кезде жоғалған болуы мүмкін. Ең ерте құжатталған мысал Ирландияның Жоғарғы Королі Фланн Синнаның (877-916) бұйрығымен Дьюроу кітабын сақтау және қорғау үшін жасалды, сол кезде ол Дьюрода болды және Колумбаның (Колумб Силь) қасиетті реликвиясы деп есептелді. Киелі орын 17-шы ғасырда жоғалып кетті, бірақ оның сыртқы түрі, соның ішінде корольдің демеушілігін жазған жазу 1677 жылғы жазбада сақталған, қазір кітапқа IIv фолио ретінде қосылған, бірақ басқа жазулар көшірілмеген. Киелі орында болғаннан кейін, мұндай қолжазбалар сирек немесе ешқашан кітап ретінде пайдалану үшін алынып тасталмайтын.
Лоу Кинале кітап ғибадатханасы
Ең ерте белгілі кумдак сонымен қатар сақталған ең ірі мысал. 8 ғасырдың соңы немесе 9 ғасырдың басына жатқызылған, ол 1986 жылға дейін қайта табылмай келді, ол кезде суға түсушілер Лох-Киналедің Лонгфорд округі жағындағы судың тереңдігінде тапқан. Мосс бұл оның жергілікті бастықтардың араздасуы кезінде немесе викингтердің шабуылынан бұрын қолға түспеу үшін суға тасталғанын болжайды. Ішкі құрылымы еменнен жасалған, қалайы мен қола пластиналармен қапталған, олар шегелермен бекітілген. Оның алдыңғы жағында үлкен орталық айқыш, қоладан жасалған бес дөңгелек және спиральді және линза тәрізді өрнектер бар төрт дөңгелек ашық медальон бар. Бүйірлеріндегі бейнелерде аң бастары бейнеленген.
Сойсел Молайс
Soiscél Molaisse, сондай-ақ Sheskill Molash деп аталады, бұл ең көне сақталған cumdach мысалы, көбінесе бастапқы түрінде сақталған, және 11-ғасырдың басында Молезаның жазбаларын сақтау үшін жасалды. Оның биіктігі, ені және қалыңдығы өлшенген және үш кезеңде салынған. Қола қабықшасы бар ағаш ядросы 8-ғасырға жатады, ал 11-ғасырда күміс тақталар шегелер мен түйреуіштермен бекітілді, содан кейін 14 немесе 15-ғасырда қайта жөнделді. Жоғарғы беті негізінен күміспен қапталған қоладан жасалған және төрт Евангелист символдарын бейнелейтін панельдерді қамтиды, олар крест арасындағы кеңістіктерге орналасқан. Кейбір панельдер жоғалған; қалғандарында алтын филиграньмен өрнектелген түйіндік өрнектер бар. Кресттің қабырғаларындағы филигрань алтынмен қапталған және лента тәрізді өрнектермен әшекейленген. Қабырғалардың ұштарына асыл тастар орнатылған, бірақ қазір олардың барлығы жоғалған, тек бір көк тас қалған. Бүйір жағындағы екі панель жоғалған. Қалған екеуінің шеттерінде латын жазуы бар.
Стоу миссалы
Стоу миссалы – шамамен 750 жылға дейінгі сакраменттік кітап. Оның құмдағы – ескірек емен ыдысқа шегелермен бекітілген металл пластиналардан тұрады. Металл бұйымдар теңшелген өрнектермен әсемделген, соның ішінде жануарлар мен адамдардың бейнелері бар. Бір беті мен бүйірлері, сыйға берілгені және жасалғандығы туралы жазуларға сүйене отырып, 1027 және 1033 жылдар аралығында жасалған, ал екінші беті кейінірек, шамамен 1375 жылға жатады, бұл да оның жазуларынан белгілі. Қаптамадан ажыраған ескі "төменгі" беті күміс және алтын жалатылған мыс қорытпасынан жасалған, ішінде шекарасы бар үлкен крест орналасқан. Шекарада және кресттің қабырғаларында ирланд тілінде жазылған жазу бар. Кресттің ортасы кейіннен ("Ұлттық музей атап өткендей", "көрсетілгеннен де әсемдеу") төменгі бетінің ортасына ұқсас, қазір жоқ үлкен тасқа, төрт бөлігі бар қуыс жасау арқылы ауыстырылған, бұл, әдетте, кейінгі бетпен бірге жасалған. Осы себепті жазудың бір бөлігі жоғалған, бірақ оны Лорра аббаты Матгамаин Уа Катайл (шамамен 1037 ж.) және Мускрейге Тире патшасы Финн Уа Дунгалай (шамамен 1033 ж.) үшін дұға ету туралы өтініш ретінде қалпына келтіруге болады.
Қасиетті Колумбаның катаклисі
Қасиетті Коломбаның Катахасы, сондай-ақ Катаха деп те аталады, бәлкім ең танымал кумдах. Бұл кітап, әдетте 597 жылы Колум Килл қайтыс болғаннан кейін жазылған маңызды псалтыр, Катаха үшін салынған. Бұл, бәлкім, ең ерте сақталған ирланд кітабы және өте құнды жәдігер. Қолжазба О'Доннеллдерге тиесілі болған, ал оның қасиетті ыдысы соғыс туы ретінде пайдаланылған. Алғашқы металл жұмыстары 1072-1098 жылдар аралығында Келлсте жасалған, сол кезде ағаш пен күмістен жасалған жаңа қорғаныш қабық қосылған. Алдыңғы мұқаба 14 ғасырда қосылды, онда Мәсіхтің Ұлылықпен отырған бейнесі, айқышқа шегелену көрінісі және алтынмен қапталған қасиеттілердің суреттері бар. 1691 жылы Лимерик шартынан кейін ол континентке әкетілді және 1813 жылға дейін Ирландияға оралмады. Сол жылы кумдах қайта ашылып, қолжазба қайта табылды. Ол кезде ол өте нашар күйде болды, бірақ 1982 жылы жақсы жағдайдағы беттері қалпына келтіріліп, пергамент парақтарына қайта жабыстырылды. Бастапқыда 11 ғасырдың соңында жасалған, ол 1534 жылы алтын шебер Брайан О'Моррисонмен қайта өңделді, күмістен жасалған бейнелермен және төрт үлкен панельде – әулие Бриджит, әулие Патрик және Колум Килл суреттерімен безендірілді. 11 ғасырға жататын қола қорытпасынан жасалған бүйірлік тақталар зооморфты суреттермен әсемделген. Оның металл арқаны бар, оны алып жүруге болады, және ол, әдетте, мойынға ілінген.
Домнах Аиргид
Domnach Airgid, атауы ағылшын тілінен аударғанда "Күміс шіркеу" деген мағына береді, 8 ғасырға дейін сақталып келген, бірақ Клонес аббатының тапсырысымен шамамен 1350 жылы жасалған маңызды қосымшалардан бұрын оның көрінісі аз. Басты бетінің ортасында дененің үш өлшемді бейнесінде шападан ілген Мәсіх, ал екі жағында әулиелердің, Құдай ана мен баланың бейнелері және басқа да сахналар бейнеленген.
Димма кітабы
Димма кумдах кітабы 12 ғасырға жатады және 8 ғасырдағы кішкентай «Димма кітабы» деп белгілі қолжазба үшін жасалған. Бұл қолжазба дәстүрлі түрде аббатхананың негізін қалаушы Әулие Кронанмен (619 ж. қайтыс болған) байланыстырылады. Оның кішкентай мөлшері зерттеу немесе ой-толғаныс үшін қолданылатын портативті кітапша ретінде жасалғанын көрсетеді. Ол төрт Евангелияның көшірмелерінен және Әулие Матфей, Әулие Марк және Әулие Луканың стилденген портреттерінен тұрады. Кумдахтың панельдерінің бірі викингтік Рингерике стиліндегі ашық өрнекпен безендірілген. Қолжазба сияқты, ол да Дублин қаласындағы Тринити колледжі кітапханасында сақталады, ал 20 ғасырдың басындағы көшірмесі Нью-Йоркте сақталады.
Фенаның Каиллин ғибадатханасы
Фенаның Каиллин ғибадатханасы кейінгі үлгі болып табылады және шамамен 1516 жылғы қолжазбаны сақтау үшін салынған. Бұл қолжазба Фенаның Киллиннің өмірін егжей-тегжейлі баяндайтын, одан бұрынғы әлдеқайда ертерек кітапты жаңартады (шамамен 570 ж. өмір сүрген), және бұл кітаптың өзі әулие Киллиннің қолымен жазылған болуы мүмкін. Лукас Киллинді "жауынгерлік талисман жасаудағы шебер" деп сипаттайды, ал аңыз бойынша, өмірінде бірнеше жауынгерлік туларды, соның ішінде қоңырау пішіндес катахтарды және Інжіл сақтауға арналған ыдыстарды тапсырыс берген. Келесі жылы ол NMI-ға өткен, ал қолжазба Корольдік Ирланд академиясының қорында сақталады. Ғибадатхананың шын мәнінде кумдах ретінде жасалғанына күмән бар, оның ішінде қолжазбадан кішірек болуы да осы күмәнді күшейтеді.