Кіріспе
Линдисфарн Ізгі хабары (Лондон, Британдық кітапханасы Мақта MS Nero D. IV) – 715–720 жылдар шамасында Нортумберленд жағалауындағы Линдисфарн монастырында жасалған, қазір Лондонның Британдық кітапханасында сақталатын, жарық етілген қолжазбалық Ізгі хабар. Бұл қолжазба – Жерорта теңізі, англосаксон және кельт элементтерін біріктіретін Гиберно-саксон немесе Арал өнерінің ерекше стиліндегі ең көрнекті туындылардың бірі. Линдисфарн Ізгі хабары 698 жылы Линдисфарн епископы болған және 721 жылы қайтыс болған Эадфрит есімді монахтың еңбегі деп есептеледі. Қазіргі зерттеулер оның 715 жыл шамасында жасалғанын көрсетеді және ол Әйя Құтберт құрметіне арналған деп саналады. Дегенмен, қолжазбаның бір бөлігі аяқталмаған, сондықтан Эадфрит қайтыс болған кезде де оны аяқтаумен айналысқан болуы мүмкін. Бұл оқиғаға орай Әйя Құтберт Ізгі хабары (Британдық кітапханада сақталған) да жазылған деп есептеледі. Ізгі хабарлар Арал стилінде керемет безендірілген және бастапқыда 8 ғасырда Анкорит Биллфрит жасаған қымбат тастар мен металдармен әшекейленген былғары қаптамаға оралған. Викингтердің Линдисфарнға жасаған шабуылы кезінде бұл әшекейлі қаптама жоғалып, 1852 жылы жаңасымен ауыстырылды. Мәтін Арал жазуымен жазылған және бұл кезеңнің ең толыққанды және жақсы құжатталған Арал қолжазбасы болып табылады. Ізгі хабарлардың көне ағылшын тіліне аудармасы 10 ғасырда жасалды: латын Вульгата мәтінінің әрбір сөзіне жеке глосса, ол Честер-ле-Стрит провинциалы Олдредтің мәтіннің арасына енгізді. Бұл – ағылшын тіліне аударылған Ізгі хабарлардың ең көне нұсқасы. Ізгі хабарлар Генрих VIII-нің бұйрығымен монастырларды тарату кезінде Дурхам соборынан алынған болуы мүмкін және 17 ғасырдың басында сэр Роберт Коттон Парламент хатшысы Роберт Бойерден сатып алынған. Коттонның кітапханасы 18 ғасырда Британ мұражайына қосылды, ал кейін Британ мұражайынан бөлінгеннен кейін Лондондағы Британдық кітапханасына өтті.
The Lindisfarne Gospels (London, British Library Cotton MS Nero D. IV) is an illuminated manuscript gospel book probably produced around the years 715–720 in the monastery at Lindisfarne, off the coast of Northumberland, which is now in the British Library in London. The manuscript is one of the finest works in the unique style of Hiberno Saxon or Insular art, combining Mediterranean, Anglo Saxon and Celtic elements. The Lindisfarne Gospels are presumed to be the work of a monk named Eadfrith, who became Bishop of Lindisfarne in 698 and died in 721. Current scholarship indicates a date around 715, and it is believed they were produced in honour of St. Cuthbert. However, some parts of the manuscript were left unfinished so it is likely that Eadfrith was still working on it at his time of death. which is also thought to have been the occasion for which the St Cuthbert Gospel (also in the British Library) was produced. The Gospels are richly illustrated in the insular style and were originally encased in a fine leather treasure binding covered with jewels and metals made by Billfrith the Anchorite in the 8th century. During the Viking raids on Lindisfarne this jewelled cover was lost and a replacement was made in 1852. The text is written in insular script, and is the best documented and most complete insular manuscript of the period. An Old English translation of the Gospels was made in the 10th century: a word for word gloss of the Latin Vulgate text, inserted between the lines by Aldred, Provost of Chester le Street. This is the oldest extant translation of the Gospels into the English language. The Gospels may have been taken from Durham Cathedral during the Dissolution of the Monasteries ordered by Henry VIII and were acquired in the early 17th century by Sir Robert Cotton from Robert Bowyer, Clerk of the Parliaments. Cotton's library came to the British Museum in the 18th century and went to the British Library in London when this was separated from the British Museum.
Тарих
Линдисфарн, сондай-ақ "Киелі арал" деп аталады, Солтүстік Англиядағы Нортумберленд жағалауында орналасқан (Чилверс 2004). Шамамен 635 жылы ирланд миссионері Эйдан Линдисфарндағы "жердің кішкентай бөлігінде" Линдисфарн монастырына негіз салды. Нортумбрия королі Освальд 627 жылы Нортумбрия монархиясы христиан дініне өткеннен кейін, Айданды Ионадан шақырып, түркі тілдес англосакстарға уағыз айту және оларды шомылдыру үшін жіберді. 651 жылы Айдан қайтыс болған кезде, христиан діні аймақта нығайып келе жатқаны байқалды. Линдисфарн ілтебі (евангелиесі) Киелі Кутберт культымен байланысты. Кутберт 687 жылы қайтыс болғанға дейін Линдисфарндағы монастырь қауымының аскет мүшесі болды. Кітап 698 жылы Кутберттің қабірлерін ғибадатханаға көшіруге дайындық ретінде жасалды. Линдисфарн Линдисфарн ілтебіне сәйкес, жаратылыстың басталу орны болуы мүмкін деп есептеледі. Шамамен 705 жылы Линдисфарнның аты белгісіз монахы Кутберттің өмірі туралы кітап жазды. Оның епископы Эадфрит дереу сол дәуірдің ең белгілі ғалымы Бедені шақырып, культты жаңа мақсатқа бағыттауға көмектесуді тапсырды. 10 ғасырда, кітап жарық көргенге 250 жылдай уақыт өткен соң, Честер-ле-стриттегі монастырьдың діни қызметкері Олдред латын мәтінінің жолдары арасына көне ағылшын тіліндегі аударманы қосты. Ол өз colophon-ында Линдисфарн ілтебін жасаған төрт адамның есімдерін жазды:
Кейбір ғалымдар Эадфрит пен Этельвальдтың қолжазбаны өзі жасамағанын, бірақ оны жасауды басқа біреуге тапсырғанын айтады. Алайда, Джанет Бэкхаус бұл пікірге қарсы шығып, "Олдредтің айтқандарына күмән келтіруге ешқандай себеп жоқ", себебі ол "жақсы орныққан дәстүрді жазып отырды" деп мәлімдеді.
Комиссия
Линдисфарн Ізгі хабары – Иса Мәсіхтің өмірі мен үйретіктерін баяндайтын төрт Ізгі хабарды қамтитын христиандық қолжазба. Бұл қолжазба христиан дінін және Құдай сөзін дәріптеу және құрметтеу үшін рәсімдік мақсаттарда пайдаланылған. Ғалымдардың пікірінше, бұл қолжазба Кутберт 687 жылы қайтыс болғаннан кейін және Эдфрит 721 жылы қайтыс болғанға дейін жазылған. Кутберт туралы көптеген мәліметтер оның өлімінен кейін жазылған екі өмірбаянның арқасында белгілі, біріншісі Линдисфарннан шыққан анонимді монах жазған, ал екіншісі – танымал монах, тарихшы және теолог Беда жазған. 664 жылғы Уитби Синоды Пасха күнін есептеу мәселесі бойынша ирландия-кельт шіркеуін рим шіркеуіне қарсы қойды. Бұл дауды Нортумбрия королі Освиу рим шіркеуінің пайдасына шешті, бірақ Линдисфарнның көптеген бас монахтары Ионаға және Ирландияға қайтып оралды, Линдисфарнда рим шіркеуіне адал монахтардың аз ғана тобы қалды. Линдисфарнда діни тәжірибенің нашарлауына байланысты Кутберт діни қауымды реформалау үшін Линдисфарнға жіберілді. Линдисфарнда Кутберт усақ-түйексіз өмір салтын қабылдады, соңынан Ішкі Фарн аралына көшіп, онда усақ-түйексіз тұрақ салған.
Техникалар
Линдисфарн Ізгі хабарларының қолжазбасы Линдисфарн монастырындағы скрипторийде жасалды. Оны жасауға шамамен 10 жыл уақыт кетті. Оның беттері парқтан жасалған, ал қолжазбадан алынған мәліметтерге қарағанда, парқ шамамен 150 бұзау терісінен дайындалған. Кітаптың көлемі 516 бетті құрайды. Мәтін "тығыз, қою қоңыр түсті сиямен жазылған, көбінесе қараға жуық, және оның құрамында күйеден немесе қара бояудан алынған көміртек бөлшектері бар". Қолжазба үшін қолданылған қаламдар қауырсын қауырсынынан немесе қамыстан кесілген болуы мүмкін, сондай-ақ, көлденең жарықта көрінетін іздердің, қазіргі қарындаштың алғашқы нұсқасымен қалдырылғандығын көрсететін дәлелдер де бар. 8 ғасырдың соңында қолжазбаның мұқабасына қазір жоғалған сәнді зергерлік бұйымдар қосылды. Эдфрит өзінің 90 түсін "тек алты жергілікті минерал мен өсімдік шырынынан" жасады. Алтын тек шағын бөлшектерде қолданылған. Түстерді байланыстыру үшін негізінен жұмыртқа ағы, ал кейбір жерлерде балық желімі қолданылды. Бұл алғашқы эскиз үшін арзан материал болды; сурет қолжазбаға көшірілгеннен кейін, балауызды қайта балқытып, жаңа сурет немесе контур салынды. 1539 жылы Генрих VIII монастырларды тарату туралы жарлық шығарғаннан кейін, қолжазба монастырьдан бөлініп кетті.
Жағдай
Линдисфарн евангелиялары тамаша жағдайда сақталған, мәтіні толық әрі зақымдалмаған. Дегенмен, қолжазбаның бастапқы мұқабасы жойылған. 1852 жылдың наурыз айында епископ Эдвард Малтби жаңа мұқаба жасауды тапсырды; Смит, Николсон және Co. (күмісшілер) Эдфриттің өнер туындыларындағы мотивтерді қайта жасау мақсатымен мұқабаны дайындады.
Қолжазбаның формальды және стильдік элементтері
Бакхаус "Айқын қолжазба" еңбегінде: "Линдисфарн Евангелиясы – ортағасырлық Еуропа кітап суреттерінің алғашқы және ең ұлы шедеврлерінің бірі" дейді. Линдисфарн Евангелиясы 500 және 900 жылдары аралығында Британ аралдарында жасалған қолжазбаларға арналған жалпы термин ретінде Аралдық немесе Гиберно-саксон өнері деп сипатталады. Кельт, герман және ирланд өнер стильдерінің күшті ықпалы байқалады. Дизайндық беттердің құрылымында спиральдік стиль және "торт өрнегі" кельт өнерінің әсерінен пайда болған. Қызыл нүктелер ерте ирланд қолжазбаларында кездеседі, бұл Линдисфарн Евангелиясының дизайнына олардың тигізген әсерін көрсетеді. Қолжазбада христиандық емес өнердің көптеген ықпалдары болғанымен, осы өрнектер діни мотивтер мен идеяларды жасау үшін қолданылған. Эдфрит – жоғары білікті каллиграф болған және ол қолжазбада аралдық үлкен әріптерді пайдаланған. Линдисфарн Евангелиясына ұқсас сипаттамалары бар басқа да Евангелия кітаптары сол кезеңде және сол географиялық аймақта жасалған. Линдисфарн монастырі Линдисфарн Евангелиясын ғана емес, сонымен қатар Дурхам Евангелиясын және Эхтернах Евангелиясын да жасаған. Бұл Евангелия кітаптары "Линдисфарн скрипториумының ең көне мүшесі деп саналатын "Дурхам-Эхтернах каллиграфына" жатқызылған". Эхтернах Евангелиясы Линдисфарн Евангелиясы жасалған кезде жазылуы мүмкін, ал Дурхам Евангелиясы кейін пайда болған, бірақ көне стильде сақталған. Личфилд Евангелиясы (Личфилд соборы, Капитул кітапханасы) Линдисфарн Евангелиясына өте ұқсас стильде жасалған, тіпті суретші Эдфриттің жұмысын еліктеуге тырысқан деген болжам бар. Дьюроу кітабы (Тринити колледжі, Дублин) де ертедегі аралдық қолжазба саналады, өйткені оның стилі Линдисфарн Евангелиясымен салыстырғанда қарапайым және кем дамыған. Келл кітабы (Тринити колледжі, Дублин, MS A. I.6 (58)) сол кезеңдегі басқа аралдық өнер туындыларына ұқсас сәндік өрнектерді қолданады, бірақ Линдисфарн Евангелиясынан әлдеқайда кейін жасалған деп есептеледі.
Иконография
Линдисфарн евангелиялары – төрт ізгі хабаршы Марқ, Жохан, Лұқа және Матай жазған Ізгі хабарлардың қолжазбасы. Линдисфарн евангелиясы крест пішіндес кілем бетімен және үлкен бастапқы бетпен басталады, ол Киелі Жером мен Папа Дамасус I-нің хаттарына кіріспе ретінде қызмет етеді. Әрбір Ізгі хабардың алдында тиісті ізгі хабаршының суреті, кілем беті және әшекейленген бастапқы беті орналасқан. Матайдың Рождество туралы баяндамасының қосымша үлкен бастамасы бар. Төрт ізгі хабаршының символдарын біріктіретін атау – тетраморфтар. Төрт ізгі хабаршының әрқайсысы қолжазбадағы кішкентай суреттерінде оларға тән белгілерімен бейнеленген. Бұл суреттерде Матай, Марқ және Лұқа жазып отырған күйде көрсетілген, ал Жохан оқырманға тіке қарап, өзінің кітабын ұстап тұр. Бекхаус дін қызметкерлерінің Линдисфарн евангелиялары сияқты кітаптардың басқа қауымдарға қатты әсер ететінін білгенін айтады. Қолжазбаның барлық бөлігінде әртүрлі пигменттер қолданылған. Дарем соборы, Линдисфарн немесе Ньюкасл-апон-Тайн немесе Сандерленд мұражайларының бірі сияқты бірнеше мүмкін орналасқан жерлер қарастырылды.
Англияның солтүстігіндегі көрмелер
2022 жылдың қыркүйегінен 3 желтоқсанға дейін қолжазба Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Лэйнг өнер галереясында көрмеге қойылды. 2013 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін Линдисфарн Ізгі хабарлары Дархэмдегі Palace Green кітапханасында қойылды. Көрмені шамамен 100 000 адам көрді. Қолжазбалар көрмесіне Стаффордшир қорынан, Ятс Томпсонның 26-шы еңбегі – Кутберттің өмірінен, сондай-ақ алтын Таплоу белбеуінің токасы да қосылды. 2012 жылы Британ кітапханасы сатып алған, осыған ұқсас Сент-Кутберт Ізгі хабарлары да көрмеге қойылды. Ол 2014 жылы (1 наурыздан 31 желтоқсанға дейін) кітапханада кітап мұқабаларының көрмесі үшін Дархэмге қайта оралды. Линдисфарн Ізгі хабарлары көрмесімен бірге Солтүстік-Шығыс және Камбрия аймақтарында 500-ден астам іс-шара, көрме және қойылымдардан тұратын фестиваль өтті.