Кіріспе
Мәтінге безендірулер қосылған қолжазба – миниатюралы сурет өнері. Иллюминантты қолжазба – мәтінге шекаралар мен миниатюралы суреттер сияқты әшекейлермен безендірілген ресми дайындалған құжат. Көбінесе Рим-католик шіркеуінде дұғалар мен діни кітаптар, мысалы, псалтырлар мен сарай әдебиеті үшін қолданылған. Бұл практика 13 ғасырдан бастап діни емес мәтіндерге де тарады және әдетте жарияланымдарды, тіркелген құжаттарды, заңдарды, жарғыларды, тізімдерді және келісімдерді қамтиды. Ең көне сақталған суреттелген қолжазбалар – ерте антикалық дәуірге жататын шағын топ, олар 400 мен 600 жылдар аралығында жазылған. Мысалдарға Вергилий Роман, Вергилий Ватикан және Россано Евангелиясы жатады. Көптеген қолжазбалар орта ғасырлардан қалған, бірақ қайта өрлеу дәуірінен де көптеген үлгілер сақталған. Ислам қолжазбаларын да «жарықтандырылған» деп атауға болады және олар негізінен бірдей техникаларды қолданады, ал салыстырмалы Шығыс және Мезоамерика туындылары «суреттелген» деп сипатталады. Орта ғасырлық қолжазбалардың көпшілігі, жарықтандырылған немесе жарықтандырылмаған, б.з.д. 2 ғасырға дейін парқменттен жасалған, ал содан кейін Еумен II Пергамдық патшаның тапсырысымен жасалған, жылқы терісінен жасалған, әлдеқайда сапалы материал – веллум қолданыла бастады. Бұл сәнді жарықтандырылған қолжазбалар үшін стандартқа айналды, бірақ қазіргі ғалымдар парқмент пен веллум арасындағы айырмашылықты анықтауға көбінесе тартыншақты қарады, және әртүрлі жануарлардың терілері қолданылуы мүмкін. Беттер әдетте кодекс түрінде (бірлік: кодекс) тілінетін, яғни қазіргі кітаптардың стандартты пішімі, бірақ кейде әртүрлі себептермен ескі орам түрі де қолданылатын. Папируста да жарықтандырылған фрагменттердің өте аз саны сақталған. Кітаптардың мөлшері қазіргі қағаздан кішірек, мысалы, қалталық Евангелиядан бастап, хорларға ән айтуға арналған үлкен хор кітаптарына және көтеру үшін бірнеше адам қажет болатын «Атлантикалық» Библияларға дейін ауысатын. Қағаз қолжазбалары орта ғасырдың соңында пайда болды. 11 ғасырдың басындағы Силос Миссалы Испанияда, Аль-Андалустағы мұсылман қағаз өндіру орталықтарына жақын жерде жасалған. Қағазға жазылған мәтіндер көбірек таралды, бірақ сол кезеңнің соңына дейін қымбат парқмент көбінесе жарықтандырылған қолжазбалар үшін қолданылды. Алғашқы басылған кітаптарда қызыл мәтін үшін бос орын қалдырылды, олар рубрикалар, миниатюралы суреттер және жарықтандырылған әріптер ретінде белгілі, олардың барлығы кейінірек қолмен қосылған. Шеттеріндегі суреттер (маргиналия деп аталады) жазушыларға өз жазбаларын, схемаларын, аудармаларын және тіпті әзіл-қалжыңдарды қосуға мүмкіндік берді. Баспаның пайда болуы жарықтандыру өнерінің төмендеуіне тез әкелді. Жарықтандырылған қолжазбалар 16 ғасырдың басында да жасала берді, бірақ олардың саны әлдеқайда азайды, көбінесе өте бай адамдар үшін. Олар орта ғасырлардан сақталған ең көп таралған заттардың бірі; мыңдаған үлгі сақталған. Олар сонымен қатар ортағасырлық сурет салудың ең жақсы сақталған үлгілері болып табылады және ең жақсы сақталған. Шын мәнінде, көптеген аймақтар мен кезеңдер үшін олар сурет салудың сақталған жалғыз үлгілері болып табылады.
the art of miniature painting
An illuminated manuscript is a formally prepared document where the text is decorated with flourishes such as borders and miniature illustrations. Often used in the Roman Catholic Church for prayers and liturgical books such as psalters and courtly literature, the practice continued into secular texts from the 13th century onward and typically include proclamations, enrolled bills, laws, charters, inventories, and deeds. The earliest surviving illuminated manuscripts are a small number from late antiquity, and date from between 400 and 600. Examples include the Vergilius Romanus, Vergilius Vaticanus, and the Rossano Gospels. The majority of extant manuscripts are from the Middle Ages, although many survive from the Renaissance. While Islamic manuscripts can also be called illuminated and use essentially the same techniques, comparable Far Eastern and Mesoamerican works are described as painted. Most medieval manuscripts, illuminated or not, were written on parchment until the 2nd century BCE, when a more refined material called vellum, made from stretched calf skin, was supposedly introduced by King Eumenes II of Pergamum. This gradually became the standard for luxury illuminated manuscripts, although modern scholars are often reluctant to distinguish between parchment and vellum, and the skins of various animals might be used. The pages were then normally bound into codices (singular: codex), that is the usual modern book format, although sometimes the older scroll format was used, for various reasons. A very few illuminated fragments also survive on papyrus. Books ranged in size from ones smaller than a modern paperback, such as the pocket gospel, to very large ones such as choirbooks for choirs to sing from, and "Atlantic" bibles, requiring more than one person to lift them. Paper manuscripts appeared during the Late Middle Ages. The untypically early 11th century Missal of Silos is from Spain, near to Muslim paper manufacturing centres in Al Andaluz. Textual manuscripts on paper become increasingly common, but the more expensive parchment was mostly used for illuminated manuscripts until the end of the period. Very early printed books left spaces for red text, known as rubrics, miniature illustrations and illuminated initials, all of which would have been added later by hand. Drawings in the margins (known as marginalia) would also allow scribes to add their own notes, diagrams, translations, and even comic flourishes. The introduction of printing rapidly led to the decline of illumination. Illuminated manuscripts continued to be produced in the early 16th century but in much smaller numbers, mostly for the very wealthy. They are among the most common items to survive from the Middle Ages; many thousands survive. They are also the best surviving specimens of medieval painting, and the best preserved. Indeed, for many areas and time periods, they are the only surviving examples of painting.
Латын Еуропасы
Көркем өнер тарихшылары жарықтандырылған қолжазбаларды тарихи кезеңдері мен түрлері бойынша жіктейді, оның ішінде (бірақ олармен шектелмейді) кеш антикалық, аралдық, каролингтік, оттониандық, романдық, готикалық және Ренессанс қолжазбалары. Кейінгі кезеңдерден де бірнеше мысалдар бар. Көп мөлшерде және әсем жарықтандырылған кітаптар шіркеу контекстінде кейде "көрнекі кітаптар" немесе, әсіресе дүниелік туындылар болса, "әсем қолжазбалар" деп аталады. Бірінші мыңжылдықта мұндай кітаптардың көпшілігі Линдисфарн Евангелиясы және Келл кітабы сияқты Ізгі хабарлар кітабы болды. Келл кітабы – ағылшын тіліндегі ең танымал жарықтандырылған қолжазба, ол өзінің аралдық дизайнымен әйгілі. Романдық және готикалық кезеңдерде көптеген үлкен жарықтандырылған толық Киелі кітаптар жасалды. Бұлардың ең үлкені Швециядағы "Гигас кодексі"; ол соншалықты үлкен, оны көтеруге үш кітапханашы қажет. Романдық кезеңде және одан кейін псалтырлар және басқа да жарықтандырылған діни кітаптар пайда болды. Псалтырлар әдетте 150 канондық псалмды қамтыды, ал қарапайым адамдарға арналған кішкентай жеке діни кітаптар, "сағаттар кітабы" деп белгілі болды, күнді сегіз сағаттық діни тағзымға бөлетін. Бұлар көбінесе миниатюралармен, әшекейленген әріптермен және гүлдік шекаралармен әсем жарықтандырылды. Олардың құны жоғары болғандықтан, көбінесе әйелдер сияқты бай демеушілердің меншігінде болды. Орта ғасырлардың соңында қолжазбалар жасау монастырлардан мемлекеттік секторға ауысқанда, жарықтандырылған кітаптар зайырлы мүдделерді көрсетуге бағытталды. Готикалық кезең, жарықтандырылған кітаптар өндірісінің артуын көрген, сонымен қатар жылнамалар мен әдебиет туындылары сияқты дүниелік туындылар да жарықтандырылды. Бай адамдар жеке кітапханалар құра бастады; Филипп Батыл XV ғасырдың ортасында шамамен 600 жарықтандырылған қолжазбадан тұратын, сол заманның ең үлкен жеке кітапханасына ие болды, ал оның достары мен туыстарының ондаған кітаптары болды. Бай демеушілер өздері үшін арнайы дұға кітаптарын, әдетте әсем жарықтандырылған "сағаттар кітабы" түрінде жасата алатын. Ең танымал мысалдардың бірі – француз ханзадасы үшін жасалған керемет "Très Riches Heures du Duc de Berry". XII ғасырға дейін көптеген қолжазбалар кітапхананы толықтыру мақсатымен немесе бай демеушінің тапсырысы бойынша монастырларда жасалды. Үлкен монастырларда қолжазбаларды жасауға маманданған монахтар үшін жеке бөлмелер, "скрипторий" болды. Скрипторий қабырғаларында монахтар өз бауырларынан бөгетсіз жұмыс істей алатын жеке орындар болды. Егер скрипторий болмаса, "кітап көшіру үшін жеке бөлмелер бөлінді; олар әр жазушының жеке терезесіне қарап орналастырылды". XIV ғасырға қарай, скрипторийде жазылған монахтардың монастырлық шатырлары коммерциялық қалалық скрипторийлерге, әсіресе Париж, Рим және Нидерландыда кеңінен орын берді. Византия әлемі өз стилінде қолжазбалар жасады, олардың нұсқалары басқа православиелік және шығыс христиандық аймақтарға тарады. Орта ғасырлардағы сауаттылық дәстүрі үздірілмеген мұсылман әлемі, әсіресе Иберия түбегінде, XII ғасыр бойы Батыс Еуропаның өсіп келе жатқан зиялы қауымдары мен университеттеріне ежелгі классикалық туындыларды жеткізуде маңызды рөл атқарды. Онда кітаптар көптеп шығарылды және алғаш рет Еуропада қағазға түсірілді, сонымен қатар ғылымдар туралы толық трактаттар, әсіресе астрология және медицина бойынша, онда мәтінмен үйлесімді, мол және дәл бейнелеу үшін жарықтандыру қажет болды. Араб тіліндегі суреттелген қолжазбалардың суреттік дәстүрінің шығу тегі белгісіз. Ең алғашқы безендірілген қолжазбалар – IX ғасырға жататын Құрандар. Олар суреттелмеген, бірақ фронтиспьестің немесе тақырыптардың безендірулерімен "жарықтандырылған". Суреттелген қолжазбалар дәстүрі грек-араб аударма қозғалысымен және грек ғылыми білімдеріне негізделген ғылыми және техникалық трактаттардың жасалуымен басталды, мысалы, "Тұрақты жұлдыздар кітабының" (965 ж.) араб нұсқалары, "De materia medica" немесе "Көздің он трактаты кітабы". Аудармашылар көбінесе Хунайн ибн Исхак немесе Яхья ибн Ади сияқты араб сириялық христиандар болды, олардың жұмысын жергілікті билеушілер, мысалы Артукидтер демеушілік еткендігі белгілі. Араб қолжазбаларындағы көркем өнердің өркендеуі XII және әсіресе XIII ғасырларда болды. Мысалы, XII және XIII ғасырлардағы әртүрлі сириялық қолжазбалар, мысалы, Сириялық Евангелиялар, Ватикан кітапханасы, Сир. 559 немесе Сириялық Евангелиялар, Британ кітапханасы, Қосымша. 7170, Византия дәстүрінен алынған, бірақ стилистикалық жағынан исламның суреттелген қолжазбаларымен көп ұқсастығы бар, мысалы, Мақамат әл-Харири, Сирия мен Иракта шамамен 1180 жылдан бері бар суреттік дәстүрге сілтеме жасайды, ол византиялық өнерге күшті әсер еткен. Осы қолжазбалардың кейбір суреттері "араб стилінде бейнеленген византиялық сурет" деп сипатталған. Франк империясында Каролингтік кішкентай әріптері Шарльменнің білім беру бағдарламасының нәтижесінде пайда болды. Бірінші қадам – қолжазбаны "рубрикаторға" жіберу, ол "тақырыптарды, тақырыптарды, тараулар мен бөлімдердің бастапқы әріптерін, жазбаларды және т.б. (қызыл немесе басқа түстерде) қосты; содан кейін – егер кітап суреттелсе – оны жарықтандырушыға жіберді". Орта ғасырлардың басындағы берік рим әріптері біртіндеп Унциал және жартылай Унциал сияқты жазу түрлеріне жол берді, әсіресе Британ аралдарында, онда ерекше жазу түрлері, мысалы, аралдық үлкен және аралдық кішкентай әріптері пайда болды. Қалың, текстуралы қара әріптері алғаш рет XIII ғасырда пайда болды және кейінгі орта ғасырларда ерекше танымал болды. Мұндай мұқият жоспарлаудың алдында "осы готикалық жылдардың қара әріптерінің әдеттегі беті әріптердің тығыз және қабаттасқан бетін көрсетті, үлкен әшекейленген әріптермен басылатын, олар унциал түрінен шыққан немесе суреттермен безендірілген". Мұндай нашар жасалған қолжазбалар мен жарықтандырулардың пайда болуын болдырмау үшін, әдетте, әуелі жазу түрі берілді, "ал безендіру үшін бос орындар қалдырылды. Бұл жазушының парқшаға қалам тигізер алдында өте мұқият жоспарлауын білдіреді". XIV ғасырға қарай, скрипторийде жазылған монахтардың монастырлық шатырлары Париж, Рим және Нидерланды сияқты коммерциялық қалалық скрипторийлерге толығымен жол берді. Византия әлемінде өз стиліне сай қолжазбалар жасалды, олардың нұсқалары басқа православиелік және шығыс христиандық аймақтарға тарады. Орта ғасырлардағы сауаттылық дәстүрі үздірілмеген мұсылман әлемі, әсіресе Иберия түбегінде, XII ғасыр бойы Батыс Еуропаның өсіп келе жатқан зиялы қауымдары мен университеттеріне ежелгі классикалық туындыларды жеткізуде маңызды рөл атқарды. Онда кітаптар көптеп шығарылды және алғаш рет Еуропада қағазға түсірілді, сонымен қатар ғылымдар туралы толық трактаттар, әсіресе астрология және медицина бойынша, онда мәтінмен үйлесімді, мол және дәл бейнелеу үшін жарықтандыру қажет болды. Араб тіліндегі суреттелген қолжазбалардың суреттік дәстүрінің шығу тегі белгісіз. Ең алғашқы безендірілген қолжазбалар – IX ғасырға жататын Құрандар. Олар суреттелмеген, бірақ фронтиспьестің немесе тақырыптардың безендірулерімен "жарықтандырылған". Суреттелген қолжазбалар дәстүрі грек-араб аударма қозғалысымен және грек ғылыми білімдеріне негізделген ғылыми және техникалық трактаттардың жасалуымен басталды, мысалы, "Тұрақты жұлдыздар кітабының" (965 ж.) араб нұсқалары, "De materia medica" немесе "Көздің он трактаты кітабы". Аудармашылар көбінесе Хунайн ибн Исхак немесе Яхья ибн Ади сияқты араб сириялық христиандар болды, олардың жұмысын жергілікті билеушілер, мысалы Артукидтер демеушілік еткендігі белгілі. Араб қолжазбаларындағы көркем өнердің өркендеуі XII және әсіресе XIII ғасырларда болды.
Алтынмен қалау
Ең қатаң анықтама бойынша, қолжазбада бір немесе бірнеше жарықтандыруда металл – әдетте алтын жапырақ немесе қабықша алтыннан жасалған бояу болмаса, немесе кем дегенде алтынның ұсақ-түйектерімен жабылмаса, ол "жарықтандырылған" деп есептелмейді. 12 ғасырдан бастап алтын жапырақтар көбінесе жылтыратылған, бұл процеске жылтырату деп аталады. Алтынның қолданылуы мәтіннің әртүрлі мағыналарын білдіреді. Егер мәтін діни мазмұнда болса, алтынмен жазылған әріптер мәтінді құрметтеудің белгісі болып табылады. Христианствоның алғашқы ғасырларында Жақсы Жаңалықтың қолжазбалары кейде толығымен алтынмен жазылған. Алтынды жарықтандыру арқылы қолжазбаға байлық пен тереңдік қосылып, бүгінгі күнге дейін бағалы өнер туындылары жасалды. Алтын жапырақты немесе алтын шаңын жарықтандыруға қолдану – өте күрделі процесс, оны тек ең тәжірибелі жарықтандырушылар ғана орындай алады. Алтынмен жұмыс істеген жарықтандырушы алдымен алтын жапырақ қолданар ма, әлде қылқаламмен жағылатын алтынның ұсақ бөлшектері қолданар ма, дегенді ойластыратын. Алтын жапырақпен жұмыс істегенде, оны соғып, жұқартатын. Алтын суға жұмсарып, иілгіш болған соң, оны бетке жағуға дайын болды. Жарықтандырушылар алтын жапырақты қолданғанда өте сақ болуы керек еді, себебі алтын жапырақ "бұрыннан салынған кез келген бояуға жабысып, суреттің пішінін бұзуы мүмкін, сондай-ақ жылтырату кезінде күшті қозғалыс жанындағы суреттің бүлінуіне әкелуі мүмкін".
Қожайындары
Монастырлар өздерінің қажеттіліктері үшін қолжазбалар жасады; аса безендірілгендері ерте кезеңде діни қызметтерде қолдануға арналса, монастырь кітапханаларында қарапайым мәтіндер сақталды. Ертеде қолжазбалар көбінесе билеушілер жеке пайдалану үшін немесе дипломатиялық сыйлық ретінде тапсырыс беріп жасатқан, және көптеген ескі қолжазбалар осылай таратыла берді, тіпті Жаңа заманға дейін де. Әсіресе, сағаттар кітабы кең таралғаннан кейін, бай адамдар қоғамдағы өз мәртебесін көрсету үшін туындыларға тапсырыс берді, кейде оларға сый бергендердің портреттері немесе геральдикалық белгілері енгізілді: «Жаңа өсиеттен алынған бір көріністе, Христос апостолдардан үлкен болып бейнеленген, ал апостолдар суреттегі қарапайым адамдардан ірірек болар еді, ал картинаның кішігірім бұрышында картинаның қарапайым тапсырыс берушісі немесе суретшінің өзі шағын тұлға ретінде көрінуі мүмкін». Күнтізбе де жекелендіріліп, жергілікті немесе отбасылық қасиеттілердің мерекелері тіркелді. Орта ғасырдың соңына қарай көптеген қолжазбалар агенттер желісі арқылы тарату үшін жасалды, ал сатып алушы жергілікті жерде қосуға тиісті геральдикалық белгілер үшін бос орындар қалдырылуы мүмкін.