13 ғасырлық ойын кітабы: Альфонсо X-тің қолжазбасы

Кіріспе

XIII ғасырдағы еңбек

"Libro de los juegos" (испанша: "Ойындар кітабы") немесе "Libro de axedrez, dados e tablas" ("Шахмат, ойыншықтар және үстелдер кітабы", ескі испанша) – Кастилия, Галисия және Леон королі Альфонсо X-тің тапсырысымен Толедодағы жазу бөлмесінде 1283 жылы аяқталған шахмат туралы испандық шарттық мақала. Ол шахмат, ойыншықтар (нардының алдағысы) және үстел ойындары туралы басқа араб еңбектерінен алынған ақпаратты жинақтайды. Бұл шахмат туралы еуропалық трактаттың ең алғашқы нұсқасы, сондай-ақ еуропалық үстел ойындары туралы ең көне құжат және Толедо аудармашылар мектебінің әдеби мұрасының көрнекті үлгісі болып табылады.

Маңыздылығы

Libro de los juegos – үстел ойындары тарихын зерттеу үшін ең маңызды құжаттардың бірі. Бұл "тамырақты ойын кітабы" "Ескориал кітапханасының ең бағалы қазыналарының бірі" және "Орта ғасырларда жинақталған үстел ойындары туралы ең толық мәліметтер жинағы" деп сипатталған. Ол сонымен қатар "шахмат туралы ең алғашқы трактат және Еуропалық ойындардың тамырына қатысты ең көне құжат" болып табылады. Мәтіннің білім беру мазмұны, әлдеқандай моральдық үгіттен алыс болса да, қолжазбаның суреттері мәдени, әлеуметтік және діни тұрғыдан бай және күрделі екенін көрсетеді.

Орналасқан жері

Ең ерте қолжазба Испанияның Мадрид қаласының жанындағы Эль-Эскориал монастыры кітапханасында Т.I.6 нөмірімен сақталады. Ол қой терісімен мұқапталған, биіктігі 40 см, ені 28 см (16 дюйм × 11 дюйм).

Өнер

Libro de juegos кітабындағы миниатюралар жарты және толық беттік суреттерден тұрады. Жартылай беттік миниатюралар әдетте фолионың жоғарғы жартысын алып, төменгі жартысында суретте шешілген ойынның «мәселесі» туралы түсіндіретін мәтін орналасады. 1-ші фолионың артқы немесе екінші (версо) жағындағы жартылай беттік иллюстрацияда Libro de juegos кітабының жасалу кезеңдері бейнеленген, ал 2-ші фолионың алдыңғы немесе бірінші (ректо) жағында шахмат ойынының үнді философ патшасынан үш ізбасарына берілуі суреттелген. Толық беттік суреттер көбінесе кейінгі фолиолардың артқы жағында орналасқан және келесі фолионың алдындағы мәтінмен үйлеседі. Миниатюраның мөлшері мен орналасуының өзгеруі ерекше маңызды суреттерді көрсетуі мүмкін, жай ғана повестволық немесе дидактикалық тәсіл ретінде қызмет етуі мүмкін, немесе уақыт өте келе жоба дамыған сайын Альфонсоның скрипториумында жұмыс істеген әртүрлі шеберлерді көрсете алады. Libro de juegos кітабында бірнеше шебердің жұмыс істеуі ортағасырлық кеңселер мен скрипториялар үшін қалыпты жағдай болған, онда қолжазбаны жасау еңбегі әртүрлі қабілетке ие адамдар арасында бөлінген, мысалы, жазушы, суретші және беттерді кесуге арналған шәкірт. Бірақ әртүрлі тапсырмаларды орындаумен қатар, әртүрлі шеберлер бір жұмыста жұмыс істеуі мүмкін, мысалы, Libro de juegos кітабындағы иллюстрация жұмысы, осылайша әртүрлі қолдарды немесе стильдерді ашады. Libro de Juegos кітабы жарты және толық беттік суреттердің мөлшерінің айырмашылығында, сондай-ақ фолиолар арасындағы кадрлау техникасының өзгеруімен осындай дәлелдерді ұсынады: әшекейленген бұрыштармен геометриялық кадрлар, перспективалық шатырлар мен колоннадалармен құрылған архитектуралық кадрлар және шатыр астында ойналатын ойындар. Басқа стильдік айырмашылықтар фигуралық бейнелеуде, бет-әлпетте және қолжазбадағы әртүрлі фолиоларда ойнаушылар қабылдаған әртүрлі позалар репертуарында кездеседі. Мысалы, 53v және 76r фолиоларында табылған екі миниатюраны салыстырғанда, ойыншылар жұбының мотиві сақталғанымен, осы әртүрлі стильдердің мысалдары айқын көрінеді. 53-ші фолиода екі адам шахмат ойнап жатыр, екеуі де шапан мен шапан киіп. Олар жердегі кілемдерге отыруы мүмкін, бірақ керамикалық ыдыстар кілемге немесе оның алдына тақтаның оң жағындағы адамның қасына орналастырылған, бірақ фигуралардың отыру орны, тік бұрышта тізелері иілген, олар төбешіктерде немесе мүмкін төсенішпен қапталған орындықтарда отырғанын көрсетеді. Фигуралардың киімдері византиялық консерватизмді көрсетеді, олардың үш өлшемділігі және классикалық стильге сілтеме жасауымен, бірақ таңбалы қол қимылдары романдық энергия мен театрлықты еске салады. Фигуралар тізелері мен денелерін алдыңғы жағына бұрып отырса да, олардың иықтары мен бас жағы үш бұрышты пішінде беттің ортасына, шахмат тақтасына және бір-біріне қарай айналады. Әр ойыншының ішкі, тақтаға ең жақын қолы сөйлеу қимылымен көтерілген; ойыншылардың сыртқы қолдары да көтерілген және шынтақта бүгілген, сөйлеу қимылымен қол көтерілгенде әр ойыншының денесінің ішінара қиылысуын жасайды. Беттерде нәзік детальдардың таңғажайып ерекшелігі бар, бұл Libro de juegos кітабындағы шағын сандарға тән, мүмкін белгілі бір суретшінің қолын көрсетеді. Бұл бөлшектерге толық еңчек, көздің айналасындағы және маңдайдағы шынайы қыртыстар, ал қызыл, толық еріндік ауыз кіреді. Бұл Франциядағы он екінші ғасырдың соңы мен он үшінші ғасырдың басында пайда болған фигуралық бейнелеудегі готикалық әсерлерге сілтеме жасайды. 76v фолиосындағы миниатюра стилі 53v фолиосындағы стильден айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл жағдайда, шеңбердегі миниатюрада екі ер адам, мүмкін испандықтар, жақ сызығына дейін түсетін, ашық, толқынды ашық қоңыр шаштары бар. Сол жақтағы ойыншының бетінде түк жоқ, ал оның бетінде түк жоқ. Екі фолиода да ойыншылар жұптары ойнайды және жақсы киінген сияқты, бірақ олардың киімдеріне алтын бөлшектер қосылмаған, өйткені басқа миниатюраларда аристократиялық ойыншылардың киім шкафтарында көрінеді. Ойыншылар үстелдің жанында орналасқан жаздықтарға сүйеніп, жерге отырады. Бұл миниатюрада тақтаның сол жағындағы тұлға оқырманға қараған, ал оң жағындағы тұлға тақтаға арқасымен оқырманға қарай еңкейген. Басқаша айтқанда, әр ойыншы сол жақ шынтағына сүйеніп, оң қолымен денесін созып ойнайды. Бұл стильдің миниатюраларында олардың бет-әлпеттерінің егжей-тегжейінен гөрі ойыншының позасына көбірек көңіл бөлінетін сияқты...

The miniatures in the Libro de juegos vary between half and full page illustrations. The half page miniatures typically occupy the upper half of a folio, with text explaining the game "problem" solved in the image occupying the bottom half. The back or second (verso) side of Folio 1, in a half page illustration, depicts the initial stages of the creation of the Libro de juegos, accompanied by text on the bottom half of the page, and the front or first (recto) side of Folio 2 depicts the transmission of the game of chess from an Indian Philosopher King to three followers. The full page illustrations are almost exclusively on the verso side of later folios and are faced by accompanying text on the recto side of the following folio. The significance of the change in miniature size and placement may indicate images of special emphasis, could merely function as a narrative or didactic technique, or could indicate different artisans at work in Alfonso's scriptorium as the project developed over time. Having multiple artisans working on the Libro de juegos would have been a typical practice for medieval chanceries and scriptoria, where the labor of producing a manuscript was divided amongst individuals of varying capacities, for example the positions of scribe, draftsman, and apprentice cutting pages. But in addition to performing different tasks, various artisans could have labored at the same job, such as the work of illustration in the Libro de juegos, thereby revealing a variety hands or styles. The Libro de Juegos offers such evidence in the difference in size between the half and full page illustrations in addition to changes in framing techniques amongst the folios: geometrical frames with embellished corners, architectural frames established by loosely perspectival rooftops and colonnades, and games played under tents. Other stylistic variances are found in figural representation, in facial types, and in a repertoire of different postures assumed by the players in different folios in the manuscript. For example, in a comparison of two miniatures, found on Folios 53v and 76r, examples of these different styles are apparent, although the trope of a pair of gamers is maintained. In Folio 53v, two men are playing chess, both wearing turbans and robes. Although they may be seated on rugs on the ground, as suggested by the ceramic containers that are placed on or front of the rug near the man on the right side of the board, the figures' seated positions, which are full frontal with knees bent at right angles, suggests that they are seated on stools or perhaps upholstered benches. The figures' robes display a Byzantine conservatism, with their modeled three dimensionality and allusion to a Classical style, yet the iconic hand gestures are reminiscent of a Romanesque energy and theatricality. Although the figures are seated with their knees and torsos facing front, their shoulders and heads rotate in three quarter profile toward the center of the page, the chess board, and each other. The proximal, inner arm of each player (the arm that is closest to the board) is raised in a speaking gesture; the distal, outside arms of the players are also raised and are bent at the elbows, creating a partial crossing of each player's torso as the hands lift in speaking gestures. The faces reveal a striking specificity of subtle detail, particular to a limited number of miniatures throughout the Libro de juegos, perhaps indicative of a particular artist's hand. These details include full cheeks, realistic wrinkles around the eyes and across the brow, and a red, full lipped mouth that hints at the Gothic affectations in figural representation coming out of France during the late twelfth and early thirteenth centuries. The style in the miniature in Folio 76v is markedly different from the style in Folio 53v. In this case, the framed miniature contains two men, perhaps Spanish, with uncovered wavy light brown hair that falls to the jaw line. The men seem young, as the player on the left has no facial hair and his face is unlined. In both folios, both pairs of players are playing tables and seem to be well dressed, although there is no addition of gold detailing to their robes as seen in the wardrobes of aristocratic players in other miniatures. These players are seated on the ground, leaning on pillows that are placed next to a tables board. In this miniature, the figure on the left side of the board faces the reader, while the figure on the right leans in to the board with his back to the reader. In other words, each player is leaning on his left elbow, using his right hand to reach across his body to play. In the miniatures of this style, the emphasis seems to be more on the posture of the player than the detail of their faces; this crossed, lounging style is only found in the folios of the Libro de tablas, the third section of the Libro de juegos which explains tables games, again perhaps indicative of the work of a particular artist. Other visual details contemporaneous of Alfonso's court and social and cultural milieu infuse the Libro de juegos. Although some of the miniatures are framed by simple rectangles with corners embellished by the golden castles and lions of Castile and León, other are framed by medieval Spanish architectural motifs, including Gothic and Mudéjar arcades of columns and arches. At times, the figural depictions are hierarchical, especially in scenes with representations of Alfonso, where the king is seated on a raised throne while dictating to scribes or meting out punishments to gamblers. Yet a contemporary atmosphere of Spanish convivencia is evoked by the inclusion nobility, rogues, vagrants, young and old, men, women, Christian, Muslim, and Jewish characters. Alfonso himself is depicted throughout the text, both as participant and spectator and as an older man and as a younger. The pages are filled with many social classes and ethnicities in various stages of solving the challenges presented by games.

Иконография

Libro de los Juegos үш бөлімге бөлінеді: мәтінде зерттелген ойындар мен мәселелер, нақты иллюстрациялар және метафизикалық аллегориялар, онда мәтіндер мен иллюстрацияларды талдау ғаламның макрокосмосы мен адамның микрокосмосының қозғалысын ашады. Ортағасырлық иллюстрациялардағы символизм, оларға қоса берілген мәтіндерде түсіндірілгендей, ортағасырлық әдебиетке, өнерге, ғылымға, құқыққа және философияға сілтеме жасайды. Оқулық ретінде жоспарланған қолжазба, ойынды қалай және неге ойнау керектігін көрсететін нұсқаулық қызметін атқарады – таза зияткерлік стратегиясы бар (шахмат), таза кездейсоқтыққа негіделген (құймалжақ) ойындардан бастап, екі элементті де біріктіретін ойындарға дейін. Альфонсо өзі үшін өмірдің ойынын қалай ойнау керектігін анықтауға үміттенеді, сонымен қатар басқаларға оқыту құралын ұсынды. Аджедрекс, яғни шахмат, Libro de los Juegos-та түсіндірілген жалғыз ойын емес, бірақ ол мәтінде басты орынды иеленеді және ең көп назар аударады. Он үшінші ғасырда шахмат Еуропаға арабтар шамамен 1000 жылы әкелгеннен кейін, Еуропада шамамен екі жүз жыл бойы ойналды. Арабтар шахматпен сегізінші ғасырда, Ислам империясы Персияны жаулап алған кезде танысқан. Дәстүр бойынша, патшаның кеңесшісі патшаны тікелей түзетпей, оған сақтық таныту үшін ойынды ойлап тапқан. Арабтардың Батыспен байланысы кеңейген сайын, шахмат пен оның түрлері де тарады. XII ғасырға қарай шахмат еуропалықтардың, соның ішінде ғалымдардың, дін қызметкерлерінің, аристократияның және саудагерлердің арасында көңіл көтеруге айналды. Осылайша, XIII ғасырға қарай шахматпен байланысты иконография мен символизм Альфонсо мен оның сауатты сарай мәдениеті үшін қолжетімді және таныс болды, олар Альфонсоның жеке кітапханасына және қолжазбаларына, соның ішінде Libro de los Juegos-қа қол жеткізе алды. Libro de los Juegos миниатюраларында бейнеленген визуалды мотив араб тіліндегі аудармалардың басқа еуропалық көшірмелерінде де кездеседі, ең танымал мысалы – неміс тіліндегі Carmina Burana қолжазбасы, бірақ Альфонсоның қолжазбасында оған өзгеше көзқарас берілді. Альфонсо Libro de los Juegos кітабының кіріспе бөлімінде түсіндіргендей, Libro de ajedrex (шахмат кітабы) зияткерлік қабілеттің құндылығын көрсетеді, Libro de los dados (құймалжақ кітабы) таза зияткерлік қабілеттен жоғары тұратын кездейсоқтықтың үстемдігін көрсетеді, ал Libro de las tablas (кесте кітабы) зияткерлік қабілет пен кездейсоқтықтың біріктірілген қолданылуын мақтайды. Бұдан әрі, Батыс дәстүрінде шахмат пен патшалық арасындағы иконографиялық байланыс дамыды және шеберлік, сақтық және зияткерлік қабілетті қоса алғанда, патшалық қасиеттердің символына айналды.

The Libro de los Juegos can be divided into three parts: the games and problems it explores textually, the actual illuminations themselves, and the metaphysical allegories, where an analysis of the texts and illuminations reveals the movements of the macrocosmos of the universe and the microcosmos of man. The symbolism within the medieval illuminations, as explained by the accompanying texts, reveal allusions to medieval literature, art, science, law and philosophy. Intended as a didactic text, the manuscript functions as a manual that documents and explains how and why one plays games ranging from pure, intellectual strategy (chess), to games of pure chance (dice), to games that incorporate both elements (tables). Conceivably, Alfonso hoped to elucidate for himself how to better play the game of life, while also providing a teaching tool for others. The game of ajedrex, or chess, is not the only game explained in the Libro de los Juegos, but it does occupy the primary position in the text and is given the most attention to detail. In the thirteenth century, chess had been played in Europe for almost two hundred years, having been introduced into Europe by Arabs around the year 1000. The Arabs had become familiar with the game as early as the eighth century when the Islamic empire conquered Persia, where the game of chess was alleged to have been originated. It is said that a royal advisor had invented the game in order to teach his king prudence without having to overtly correct him. As Arab contact with the West expanded, so too did the game and its various permutations, and by the twelfth century, chess was becoming an entertaining diversion among a growing population of Europeans, including some scholars, clergy, the aristocracy, and the merchant classes; thus, by the thirteenth century, the iconography and symbolism associated with chess would have been accessible and familiar to Alfonso and his literate court culture, who may have had access to the private library, and manuscripts, of Alfonso, including the Libro de los Juegos. The visual trope portrayed in the Libro de los Juegos miniatures is seen in other European transcriptions of the Arabic translations, most notably the German Carmina Burana Manuscript: was given a different spin in Alfonso's manuscript, however. As Alfonso elucidates in the opening section of the Libro de los Juegos, the Libro de ajedrex (Book of chess) demonstrates the value of the intellect, the Libro de los dados (Book of dice) illustrates that chance has supremacy over pure intellect, and the Libro de las tablas (Book of tables) celebrates a conjoined use of both intellect and chance. Further, the iconographic linkage between chess and kingship in the Western tradition continued to evolve and became symbolic of kingly virtues, including skill, prudence, and intelligence.

Әдеби контекст

Альфонсоның скрипторийінде атқарылған жұмыстың көп бөлігі грек мәтіндерінің араб тіліндегі аудармаларынан немесе классикалық еврей медициналық мәтіндерінен испан тіліне жасалған аудармалардан тұрды. Осыған байланысты, осы ғалым патшаның өзіндік еңбектері, оның қамқорлығымен аударылған үлкен көлемдегі жұмыстарға қарағанда, өте аз болды. Альфонсоның аудармаға бұл үлкен назар салуы, Кордовадағы ислам билеушілері бастаған Кастилиядағы академиялық ашықтық дәстүрін жалғастыруға жасаған әрекеті болуы мүмкін, онда эмираттар да өз кітапханаларын классикалық грек мәтіндерінің араб тіліндегі аудармаларымен толтыру үшін аудармашылар тобын жұмысқа алған.

Мұра

1217 жылы Альфонсо әкесі король Альфонсо IX үшін Валенсиядан оңтүстікке қарай, Жерорта теңізі жағалауында орналасқан Мурсия патшалығын жаулап алды, осылайша Кастилия мен Леон патшалықтарын біріктіріп, Иберия түбегінің солтүстік жартысын бір христиан тағының астына біріктірді. Еуропаның діни және дүниелік ғалымдары Иберия түбегіне назар аударды, өйткені Альфонсо X-тің қолдауымен ерте испандық «Ренессансы» гүлденді, ол бірнеше ғасыр бұрын мұсылман әмірлігі орнатқан (салыстырмалы түрде) ағартушылық және төзімділікпен бірге өмір сүру дәстүрін жалғастырды. Араб және латын мәдениетінің серпілтіп дамыған қоспасының мұрагері ретінде Альфонсо гуманистік философияның бай мұрасын бойына сіңірді, ал оның «Libro de los Juegos» еңбегі XIII ғасырдың эклектикалық діни және ғылыми көзқарастарының жиынтығын ашады. Осы көзқарас бойынша, адамның іс-қимылдары тарихи тұрғыдан ізге салынып, оның жетістіктері мен сәтсіздіктері болашақ дамуына пайдалы болатын сабақтар ретінде зертенеді. Бұл тәжірибелерді ойнап, зерттеуге болады, олар тірідей сезіліп немесе «Libro de los Juegos» беттерінде талданатын ойын қадамдары ретінде көрінеді. Бұл әдемі әрі сәнді құжат, ол өте шебер жасалған ғана емес, сонымен қатар оның беттерінде біріктірілген көптеген ортағасырлық ғылымдардың терең білімімен де бай.