Кіріспе

9-ғасырдағы жарықтандырылған Евангелие кітабы

Келл кітабы (Codex Cenannensis; Leabhar Cheanannais; Дублин, Тринити колледжі кітапханасы, MS A. I. [58], кейде Колумба кітабы деп те аталады) – латын тіліндегі суреттелген қолжазба және кельт Евангелиесі, онда Жаңа өсиеттің төрт Евангелиесі, сондай-ақ түрлі кіріспе мәтіндер мен кестелер қамтылған. Ол Ирландия немесе Шотландиядағы Колумбан монастырінде жасалған, және бұл аймақтардың әрқайсысынан келген түрлі Колумбан мекемелерінің үлесі болуы мүмкін. 800 жылға дейін жасалған деп саналады. Евангелиелердің мәтіні көбінесе "Вулгатадан" алынған, бірақ "Ветус Латина" деп белгілі Киелі кітаптың ертерек нұсқаларынан алынған бірнеше үзінділер де бар. Ол батыс каллиграфиясының шедеврі және аралдық жарықтандырудың биік белесі саналады. Қолжазба атауын Келл аббаттығынан алған, ол ғасырлар бойы оның үйі болды. Келл кітабындағы иллюстрациялар мен әшекейлеулер басқа аралдық Евангелие кітаптарына қарағанда әлдеқайда зәулім және күрделі. Декорация дәстүрлі христиан иконографиясын арал өнеріне тән, әсем айналмалы мотивтермен үйлестіреді. Адамдар, жануарлар және мифтік жандардың суреттері, кельт түйіндері мен өрілген үлгілер жарқын түстерде қолжазба беттерін жандандырады. Осы кішкентай сәндік элементтердің көпшілігі христиандық символикамен сіңірілген, осылайша негізгі иллюстрациялардың тақырыбын одан әрі күшейтеді. Қазіргі таңда қолжазба 340 жапырақтан (folio) тұрады; әр жапырақтың екі жағы бар, барлығы 680 бетке жетеді. 1953 жылдан бері ол 330 мм x 250 мм (13 дюйм x 9,8 дюйм) өлшемді төрт томдық кітапқа мұқабаланған. Жапырақтар жоғары сапалы бұзау терісінен (vellum) жасалған; оларды жабатын бұрын-соңды болмаған сәндік әшекейлерге он толық беттік иллюстрация және әсем әріптермен (initials) және жол аралық миниатюралармен жарқыраған мәтіндік беттер кіреді, бұл арал өнерінің антиклассикалық және күшті сипаттарының ең жоғары дәрежесін көрсетеді. Мәтіннің аралдық үлкен әріптері кем дегенде үш түрлі жазушының еңбегі екенін көрсетеді. Жазулар темір бояумен жасалған, ал қолданылған түстер көптеген заттардан алынған, олардың кейбіреулері алыс елдерден әкелінген. Қолжазба Дублиндегі Тринити колледжі кітапханасында сақталады және келушілерге көрсетіледі. Қолжазбаның толық цифрлық нұсқасын онлайн режимінде де қарауға болады.

Шығу тегі

Келл кітабы – арал стилі деп аталатын қолжазбалар тобының ең жақсы және ең танымал, сонымен қатар соңғысы. Бұл қолжазбалар 6-шы ғасырдың соңынан 9-шы ғасырдың басына дейін Ирландия, Шотландия және Англиядағы, сондай-ақ Гиберно-шотланд немесе англосаксон негіздері бар континенттік монастырьларда жасалған. Оларға әйгілі Колумбаның «Катахи», «Амбросиана Орозиус», Дурхам деканаты мен тарау кітапханасындағы (барлығы 7-ші ғасырдың басында) және «Дурроу кітабы» (7-ші ғасырдың екінші жартысында) кіреді. 8-ші ғасырдың басында «Дархам евангелиясы», «Эхтернах евангелиясы», «Линдисфарн евангелиясы» (суретті қараңыз) және «Личфилд евангелиясы» жарық көрді. Ал «Сент-Галл евангелиясы» кітабы 8-ші ғасырдың соңына, ал «Армагг кітабы» (807–809 жылдар) 9-шы ғасырдың басына жатады. Ғалымдар осы қолжазбаларды көркемдік стиль, жазу және мәтіндік дәстүрлердегі ұқсастықтарға сүйене отырып біріктіреді. Келл кітабының әшекейлеу стилі толыққанды дамығандықтан, оны осы серияның соңына, я болмаса 8-ші ғасырдың соңына немесе 9-шы ғасырдың басына жатқызады. Келл кітабы осы ертедегі қолжазбаларда кездесетін көптеген иконографиялық және стилистикалық дәстүрлерді сақтайды. Мысалы, Ізгі хабарлардың кіріспе беттеріндегі әріптердің пішіні аралдық Ізгі хабарларда таңғаларлықтай біркелкі. «Линдисфарн евангелиясы» мен Келл кітабындағы Матай евангелиясының кіріспе беттерін салыстырып қараңыз, екеуінде де кеңейтілген әріптердің шеңберінде күрделі өрнектер кездеседі. (Қосымша мәліметтер үшін: Hiberno-Saxon суретті қолжазбаларының тізімі). Келс аббаттығы Келс қаласында (Мит графтығы) Иона аббаттығынан құрылған немесе қайта құрылған, құрылысы 807 жылдан басталып, 814 жылы шіркеудің қасиеттігімен аяқталды. Қолжазбаның жазылған күні мен орны көп пікірталас тудырды. Дәстүр бойынша, кітап Колумбаның өмірінде, тіпті оның өзі жазған деп есептелген. Алайда, палеографиялық және стилистикалық тұрғыдан бұл дәстүр ұзақ уақыттан бері күмәндіге толы: көптеген дәлелдер оның 800 жылы жазылғанын көрсетеді, бұл Сент-Колумбаның 597 жылы қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өткен соң жазылған. 9-шы ғасырға жатқызылуы Линдисфарн мен Ионаға жасалған викингтердің шабуылдарымен (шамамен 793–794 жылдар) сәйкес келеді, олар монахтарды және олардың қасиетті реликвияларын Ирландия мен Шотландияға таратып жіберді. Ирландиялық ғалымдар арасында қолжазбаның әйгілі қасиеттінің қайтыс болған күнінің 200 жылдығына арналғаны туралы да пікір бар. Сонымен қатар, Нортумбриялық «Линдисфарн евангелиясы» мен Сент Кэтберттің «Евангелиясы» сияқты, бұл кітап та Сент Кэтбертпен байланысты, Колумбаның сүйегін «аударма» немесе қасиетті орынға көшіруді белгілеу үшін жасалған болуы мүмкін, бұл шамамен 750 жылға дейін болған. Қолжазбаның шығу тегі мен аяқталу уақыты туралы кем дегенде төрт түрлі теория бар. Біріншіден, қолжазбаның барлығы Келлде жасалған болуы мүмкін. Соңында, ол Дункельд немесе Шотландиядағы басқа монастырьда жасалған болуы мүмкін, бірақ бұл теорияға нақты дәлелдер жоқ, әсіресе Пикландиядан сақталған қолжазбаның жоқтығын ескере отырып. Кітаптың нақты қайда жазылғаны туралы мәселе, мүмкін, ешқашан толыққанды шешілмейді, бірақ бірінші теория, яғни оның Ионада басталып, Келлде аяқталғаны, кеңінен қабылданды.

Орта ғасырлар

Келс аббаттығы 9 ғасырдың басында викингтермен бірнеше рет тоналды, ал кітаптың қалай сақталғаны белгісіз. Кітапқа және оның Келс қаласында болуына қатысты ең алғашқы тарихи сілтеме 1007 жылы Ольстер жылнамасында кездеседі. Бұл жазбада «Кеннастағы үлкен тас шіркеудің батыс жақтағы сакрариясынан түнде, оның жасалған киелі қаптамасы болғандықтан, батыс әлемінің басты мұрасы – Колумбаның (Колмкильдің) Ұлы Ізгі хабары ұрланып кеткені» делінген. Қолжазба бірнеше айдан кейін табылды, бірақ алтын және әшекейлі қаптамасы жоқ, «жердің астында» жатыр. Жалпы алғанда, «Колмкильдің Ұлы Ізгі хабары» Келл кітабы деп есептеледі. Егер бұл дұрыс болса, онда кітап 1007 жылы Келсте болған және ұрылар оның бар екенін білетін уақытқа дейін онда сақталған. Қолжазбаны қақпағынан күшпен жұлып алу нәтижесінде Келл кітабының басы мен соңынан бірнеше парақтар жоғалған болуы мүмкін. Кітаптың «Анналдардағы» сипаттамасында «Колмкильдікі» деп көрсетілген, яғни, оған тиесілі болған және мүмкін Колумба жасаған, бұл кітап сол кезде Ионада жасалған деп саналған. Қалай болғанда да, кітап 12 ғасырда Келсте болған, онда Келл аббаттығына қатысты жер жарғылары оның бос беттеріне көшірілген. Ортағасырлық кезеңде маңызды кітаптарға жарғыларды көшіру кеңінен таралған, ал Келл кітабындағы осындай жазулар сол кездегі оның орналасқан жері туралы нақты мәліметтер береді.

Қазіргі заман

Келл кітабы 1654 жылға дейін Келлде сақталды. Сол жылы Кромвельдің кавалериясы Келл шіркеуінде орналасты, ал қала басшысы кітапты Дублинге қауіпсіздік үшін жіберді. Генри Джонс, сол кезде Клогхер епископы және Дублин университетінің вице-канцлері, 1661 жылы қолжазбаны Дублиндегі Тринити колледжіне тапсырды, және ол осы күнге дейін сонда сақталып келеді, тек басқа кітапханалар мен мұражайларға қысқа мерзімге берілді. 19 ғасырдан бері ол Тринитидегі Ескі кітапханада жұртшылыққа көрсетіліп келеді. Кітаптың әлемдік даңққа ие болуы 19 ғасырда басталды. Әулие Колумбамен байланысы, ол Августин христиандық дінді және сауаттылықты Римнен Кентербериге әкелген жылда қайтыс болды, Ирландияның мәдени үстемдігін көрсету үшін пайдаланылды, бұл "Ирландия және Рим шіркеулерінің өкілеттігі туралы тартыста күшті дәлел" ретінде қарастырылды. 1849 жылы королева Виктория мен ханзада Альберт кітапқа қол қоюға шақырылды. Кітаптың өнері кельт жаңғыруына ықпал етті; ортағасырлық миниатюралардың бірнеше викториялық сурет кітаптарында кітаптан алынған суреттер болды, олар өз кезегінде кеңінен көшіріліп, бейімделді, ою-өрнектер металл бұйымдарында, кестелеуде, жиһаздарда және керамикада, сондай-ақ басқа да қолөнерде пайда болды. Ғасырлар бойы кітап бірнеше рет қайта жаңартылды. 19 ғасырдағы қайта жаңарту кезінде беттер нашар кесілді, нәтижесінде кейбір суреттердің кішкентай бөліктері жоғалып кетті. Кітап 1895 жылы қайта жаңартылды, бірақ жаңа мұқаба тез бүлінді. 1920 жылдардың соңына қарай бірнеше парақтар толығымен ажырап, негізгі томнан бөлек сақталды. 1953 жылы кітап мұқаба жасаушы Роджер Пауэлл қолжазбаны төрт томға бөліп, бүкіл беттерін жазды. Бір том әрқашан Тринитиде көрсетіледі, әдетте әсем безендірілген бетке немесе кішкентай безендірілген мәтіндік бетке ашылады. 2000 жылы Марк ішіндегі жазбасы бар том Австралияның Канберра қаласына миниатюралар көрмесіне жіберілді. Бұл Келл кітабының шетелге көрмеге жіберілген төртінші реті болды. Том Канберраға жолда келе жатып "шағын пигмент зақымдануына" ұшырады. Ұзақ сапар кезінде ұшақ қозғалтқыштарының дірілі салғанынан зақымдану болған деп есептеледі.

Мазмұны

Бұл кітапта Матай, Марқ және Лұқа жазған Ізгі хабарлардың толық мәтіні және Жоханнан бастап 17:13-ке дейінгі жазбалар бар. Алғашқы материалдардың қалған бөлігі – Евангелиядағы еврей есімдерінің екі үзінді тізімі, Breves causae (Евангелиялар туралы қысқаша мәліметтер), Argumenta (Евангелистердің қысқаша өмірбаяндары) және Евсевийдің канондық кестелері. Ықтимал, Линдисфарн Евангелиялары мен Дурроу және Армаг кітаптары сияқты, жоғалған алғашқы материалдардың бір бөлігі Иеронимнің Папа Дамаске жазған хатының Novum opus сөзімен басталатын бөлігін де қамтыған, онда Иероним өзінің аудармасының мақсатын түсіндіреді. Сондай-ақ, жоғалған материалға Евсевийдің Карпианға жазған хаты да кірген болуы мүмкін, онда ол канондық кестелерді пайдалануды түсіндіреді. Барлық аралдық Ізгі хабарлардың ішінде Линдасфарн қолжазбасында ғана бұл хат сақталған. Еврей есімдерінің тізімдері екі үзіндіде кездеседі: бірі бірінші фолионың бетінен, ал екіншісі 26-фолиода, қазіргі уақытта Жоханға арналған кіріспе материалдардың соңына қосылған. Бірінші тізім үзіндісі Матай Евангелиясы тізімінің соңын қамтиды. Матай Евангелиясы тізімінен жоғалған есімдерді қосу үшін тағы екі фолио қажет болар еді. Екінші тізім үзіндісі, 26-фолиода, Лұқа Евангелиясы тізімінің шамамен төрттен бір бөлігін қамтиды. Лұқа Евангелиясы тізімін толықтыру үшін үш қосымша фолио қажет. 26-фолио орналасқан квирдің құрылымы 26- және 27-фолиолардың арасында үш фолионың жоғалғанын жоққа шығарады, сондықтан 26-фолионың бастапқы орнында болмауы да әмбегепті. Марқ және Жохан Евангелиялары тізімдері туралы мәлімет жоқ. Бірінші тізімнен кейін Кесариялық Евсевийдің канондық кестелері келеді. Бұл кестелер, Вулгата мәтінінен бұрын жасалған, Евангелияларды өзара сілтемелеу үшін жасалған. Евсевий Евангелияны тарауларға бөлген, содан кейін оқырмандарға Мәсіх өмірінен алынған белгілі бір эпизодтың әрбір Евангелияда қай жерде кездесетінін табуға мүмкіндік беретін кестелер жасады. Канондық кестелер дәстүрлі түрде Вулгата мәтінінің ортағасырлық көшірмелерінің көпшілігіндегі кіріспе материалдарға қосылған. Алайда Келл кітабындағы кестелерді пайдалану мүмкін емес, себебі жазушы оларды оларды шатастыратын етіп қысқартқан. Екіншісі, және ең бастысы, тиісті тарау нөмірлері мәтіннің шеттеріне ешқашан қосылмаған, сондықтан канондық кестелерге сілтеме жасайтын бөлімдерді табу мүмкін емес. Бұл сілтемелердің неге алынып тасталғаны белгісіз: жазушы қолжазбаны толықтырғаннан кейін сілтемелерді қосуды жоспарлаған болуы мүмкін, немесе беттердің сыртқы түрін бұзбау үшін оларды әдейі алып тастаған болуы мүмкін. Breves causae және Argumenta – Вулгатаға дейінгі қолжазбалар дәстүріне жатады. Breves causae – Евангелиялардың көне латын тіліндегі аудармаларының қысқаша мазмұны, олар нөмірленген тарауларға бөлінген. Бұл тарау нөмірлері, канондық кестелердегі нөмірлер сияқты, Евангелиялардың мәтіндік беттерінде қолданылмайды. Бұл нөмірлер қолжазба толыққан болса да қолданылмауы мүмкін еді, өйткені тарау нөмірлері ескі латын аудармаларына сәйкес келеді және оларды Вулгата мәтінімен үйлестіру қиын болар еді. Argumenta – Евангелистер туралы аңыздың жинағы. Breves causae және Argumenta ерекше тәртіппен орналастырылған: алдымен Матай үшін Breves causae және Argumenta, содан кейін Марқ үшін Breves және Argumenta, содан кейін, өте ерекше, Лұқа және Жоханның Argumenta, содан кейін олардың Breves causae келеді. Бұл аномальды тәртіп Дурроу кітабында да кездеседі, бірақ соңғы жағдайда орынсыз бөлімдер қолжазбаның соңында емес, үздіксіз алдын ала бөлімдер ретінде пайда болады. Келлде Дурроудан табылған Breves causae және Argumenta жазбаларының ретін қайталау Т. К. Эбботты Келл жазушыларының қолында Дурроу кітабы немесе ортақ үлгі болған деген тұжырымға келтірді.

Мәтін және сценарий

Келл кітабында "Вулгатаға" негізделген төрт Ізгі хабардың мәтіні бар. Дегенмен, кітапта "Вулгатаның" толық көшірмесі жоқ. "Вулгатадан" көптеген айырмашылықтар бар, себебі онда Иеронимнің мәтіні орнына көне латын тіліндегі аудармалар қолданылған. Мұндай өзгерістер барлық арал евангелистерінде жиі кездеседі, бірақ әртүрлі аралдық мәтіндер арасында тұрақты үлгі байқалмайды. Дәлелдерге сүйенсек, жазушылар мәтінді жазғанда көбінесе үлгісіне емес, жадына сүйенген. Қолжазба негізінен үлкен әріптермен жазылған, бірақ кейде кіші әріптер де (әдетте e немесе s) кездеседі. Мәтін көбінесе бір бетке созылған бір қатармен жазылған. Франсуа Генри қолжазбада кем дегенде үш жазушы болғанын анықтады, оларды А қолы, В қолы және С қолы деп атады. А қолы 1-19v, 276-289 және 307 парақшалардан бастап қолжазбаның соңына дейін кездеседі. А қолы көбінесе әр бетке он сегіз немесе он тоғыз жол жазады, бұл бүкіл Батыста кең таралған қоңыр чернильмен жасалған. Сонымен қатар, төртінші жазушы, D қолы деп аталған, бар екені болжанған, оған 104r парақшасы тиесілі. Матай 10:34-тегі ағылшын тіліндегі әдеттегі аудармада: "Мен бейбітшілік әкелу үшін келмедім, бірақ қылыш әкелу үшін келдім" делінген. Алайда, қолжазбада "гладиум" ("қылыш") орнына "гаудиум" ("қуаныш") деп жазылған, сондықтан аудармасы: "Мен (тек) бейбітшілік емес, қуаныш әкелу үшін келдім" болады. Жохан Ізгі хабарының әсем безендірілген алғашқы бетін Джордж Бэйн "In principio erat verbum verum" ("Бастапқыда Шын Сөз болды") деп түсіндірді. Демек, бұл мәтін римдік нұсқаның қарапайым көшірмесі емес, грек тіліндегі λογος сөзінің латын тіліне еркін аудармасы.

Түсініктемелер

Ғасырлар бойы кітапқа көптеген түсініктемелер жазылған, олар беттік ақпарат пен тарихи оқиғаларды тіркеген. 19 ғасырда бұрынғы Тринити кітапханашысы Дж. Х. Тодд кітаптың фолиоларын бетінің оң жағында, төменгі сол жақ бұрышында нөмірлеген. Алдын ала дайындалған беттердің бірнешесінде (фолио 5v, 7r және 27r) Келлс аббаттығына қатысты жер жарғылары табылды; маңызды кітаптарға жарғыларды жазу орта ғасырларда кең таралған әдет болған. Джеймс Ушер осы жарғыларды өзінің жинағында көшіріп алып, кейіннен олар ағылшын тіліне аударылды. Луқа ішіндегі бос бетке (фолио 289v) шіркеу жеріне салық салуға наразылық білдіретін 14-15 ғасырларға жататын өлең жазылған. 17 ғасырдың басында Ричардс Уит сол бетке "қатыгез" латын тілінде бірнеше жақындағы оқиғаларды жазды, оның ішінде 1586 жылғы ашаршылық, Джеймс I-нің таққа отыруы және 1604 жылғы Ирландиядағы оба. 17 ғасырлық Ирландия қазынашысы Томас Риджвейдің қолы 31v фолиосында сақталған, ал кітап туралы ерте заманғы есептің авторы Джон О. Вествудтың 1853 жылғы монограммасы 339r-де кездеседі. Кітаптың беттеріне қатысты үш жазба бір бетке (фолио 334v) біріктірілген: 1568 жылы Геральде Планкет кітап бойына Евангелиенің тарау нөмірлеріне түсініктемелер жазғанын атап өткен. 1588 жылғы екінші жазбада фолио саны көрсетілген, ал Джеймс Ушердің үшінші жазбасында 1621 жылға қарай кітапта 344 фолио бар екені айтылған. 335-336 фолиумдары жоғалып, кейін 1741 жылы қалпына келтірілді, бұл туралы 337r фолиосындағы екі жазбада жазылған. Планкеттің қосымшалары әртүрлі және маңызды болды. Ол негізгі безендірілген фолиолардың 8r, 29r, 203r және 292r жиектеріне көшірмелер жазды. 32v фолиосында ол композиция архитектурасының аркаларында "Иисус Христос" деген түсініктеме қосты, портреттің нысаны Мәсіх екенін көрсетті; 19 ғасырда бұл түсініктеме ақ бояумен жабылып, композиция өзгертілді. Планкет сонымен қатар көптеген беттерге өзінің атын жазып, кішкентай жануарлармен безендірді.

Жасалған сән

Мәтінге көптеген толық бетті шағын суреттер қосылған, ал мәтін бойына бұрын-соңды болмаған мөлшерде кішірек боялған безендірулер пайда болады. Кітаптың сәнділігі күрделі детальдарды батыл және күшті композициямен біріктіруімен танымал. Карл Норденфалк сипаттаған аралық қолжазбаның бастапқы сипаттамалары мұнда ең төтенше іске асады: «Әріптер серпімді формалар ретінде кеңейіп, ырғақты пульсациямен жиырылады. Олардың контурларының кинетикалық энергиясы еркін сызылған қосымшаларға, спиральді сызыққа түседі, бұл өз кезегінде жаңа қисық сызықты мотивтерді тудырады». Суреттерде түрлі-түсті бояулар бар, олардың ішінде қызғылт, лилак, қызыл, қызғылт, жасыл және сары түстілер жиі қолданылады. Алдыңғы қолжазбалар тар палитраға бейім: мысалы, Дюрроу кітабында тек төрт түс қолданылады. Бұл қолжазбада алтын немесе күміс табақ қолданылмаған. Суреттерге арналған пигменттерге қызыл және сары охра, жасыл мыс пигменті (кейде вердигрис деп аталады), индиго және, мүмкін, лазурит кірді. Бұл бұйымдар Жерорта теңізі аймағынан, ал лазурит (сонымен қатар, ультрамарин деп те аталады) болса, Ауғанстанның солтүстік-шығысынан әкелінген. Лазуридің болуы қолжазбаны жасау үшін көп қаражат жұмсалғанын дәлелдейді деп есептелсе де, соңғы кезде пигменттерді зерттеуде лазуридің қолданылмағаны анықталды. Бұл кітапта қазір жоқ болып кеткен басқа да шағын және безендірілген мәтіндер болған болуы мүмкін. Генрих кем дегенде үш түрлі суретшілерді анықтады. «Алтын шебер» Chi Rho бетіне металл түстерін жеткізу үшін түсті қолданады. «Иллюстратор» ерекше портреттерге берілді, ол «Тәбәрекке ұсыну» және «Христостың тұтқындалуы» атты портреттерді шығарды. «Портрет суретшісі» Мәсіх пен Евангелисттердің суреттерін жасаған. Әр беттің өзінде декоративті элемент бар, олар түстермен боялған. 29v және 301v парақтардың тек екі бетінде ғана пигмент бояуы немесе ашық кескін элементтері жоқ, бірақ оларда да сиямен орнатылған сәндік элементтер бар. Қолжазбаның сақталған беттерінде еврей есімдерінің сөздігінен үзінділер бар. Бұл фрагмент 1r-фолионың сол жақ бағаншасында орналасқан. Оң жақ бағанда төрт евангелист символдарының шағын бейнесі орналасқан, қазір олар қатты тозған. Миниматураны дұрыс көру үшін көлемді тоқсан градусқа бұру керек. Төрт евангелист символдары кітаптың барлық жерінде кездесетін бейнелі тақырып болып табылады. Олар төрт Ізгі хабардың бірлігі туралы ілімді баса көрсету үшін әрқашан бірге көрсетіледі. Евсевийдің жазбаларының бірлігі Евсевийдің жазбаларының кестелерінің безендірілуі арқылы тағы да нығайтылады. Канондық кестелер Ізгі хабарлардың бірлігін Ізгі хабарлардан алынған үзінділерді біріктіру арқылы көрсетеді. Евсевийдің канондық кестелері әдетте он екі бетті қажет етеді. Келл кітабында қолжазбаны жасаушылар он екі бетті (1v-ден 7r-ге дейінгі парақтарды) жоспарлаған, бірақ белгісіз себептермен оларды онға қысқартып, 6v және 7r парақтарды бос қалдырды. Бұл қысқарту канондық кестелерді пайдасыз етті. Канондық кестелердің алғашқы сегіз беттерінің безендіруіне Жерорта теңізі аймағындағы ертедегі Ізгі хабар кітаптарының әсері тиді, онда кестелерді аркадаға (Лондондық Канондық кестелерде көрініп тұрғандай) орналастыру дәстүрлі болды. [[File:KellsFol007vMadonnaChild V2.jpg|thumb|left|7v-парақта Мәриям мен Баланың бейнесі бар. Бұл Батыстың қолжазбаларындағы ең көне Мария бейнесі. Матайдың Breves causae-сы Nativitas Christi in Bethlem (Мәсіхтің Бетлехемде тууы) деген сөзбен басталатын мәтіннің бірінші бетіне Мәриям мен Баланың шағын суреті қарайды. Breves causae мәтінінің бастапқы беті (8r парақ) әшекейленген және күрделі шеңберге салынған. Екі беттік миниатюра мен мәтін кіріспе материалдың көркем кіріспе сөзін жасайды. Алғашқы алты жолдың алғашқы алтысы кеңейтіліп, безендіріледі (Жоғарыда Луканың Breves causae қараңыз), бірақ алдын ала басқа бірде-бір бөлімге Матайдың Breves causae бастауы сияқты толық бет қарастырылмайды. Матай Ізгі хабарында Евангелист портреті (фолио 28v) және Евангелист символдары бар парақшасы (фолио 27v, жоғарыда қараңыз) сақталған. Марқаның Ізгі хабарында Евангелист портреті жоқ, бірақ Евангелист символдар беті сақталған (129v парақ). Лұқаның Ізгі хабарында сурет пен Евангелист символдар беті жоқ. Жоханның Ізгі хабарында, Матайдың Ізгі хабарында сияқты, оның портреті (фолио 291v, оң жақта) және оның Евангелист белгілері беті (фолио 290v) сақталған. Марқа мен Лұқаның суреттері және Лұқаның символдар беті бұрын болған болуы мүмкін, бірақ олар жоғалып кеткен. [[File:KellsFol29rIncipitMatthew V2.jpg|thumb|left|29r-парақта Матай Ізгі хабарының бастауы бар. Әр Ізгі хабардың бастапқы бірнеше сөзінің безендірілуі зәулім; олардың безендірілуі соншалықты күрделі, мәтіннің өзі дерлік оқылмайды. Матайдың бастапқы беті (29r парақ) мысал ретінде келтірілуі мүмкін. (Сол жақтағы суретті қараңыз.) Бетте тек екі сөз бар: Liber generationis («Туыстың кітабы»). Liber сөзінің lib әрпі алып монограммаға айналып, бүкіл бетке үстемдік етеді. Liber сөзінің er әрпі lib монограммасының b әрпінің ішінде өрілген әшекей ретінде ұсынылған. Generationis үш жолға бөлініп, беттің оң төменгі төрт бөлігіндегі күрделі шеңберге салынған. Бүкіл жиынтық одан әрі спиральдармен және түйіндермен безендірілген күрделі шекараға енгізілген, олардың көптегені зооморфтық. Марқ Ізгі хабарының бастапқы сөздері Initium evangelii Iesu Christi («Иса Мәсіхтің Ізгі хабарының бастауы»), Лұқа, Quoniam («Себебі»), және Жохан, In principio erat verbum verum («Бастапқыда Сөз болды») барлықтарына ұқсас өңдеу берілген. Бұл беттердің безендірілуі Келл кітабында ең кеңейтілген болғанымен, олардың барлығы басқа Аралық Ізгі хабар кітаптарында безендірілген. [[File:KellsFol34rChiRhoMonogram V2.jpg|thumb|34r-парақта Chi Rho монограммасы бар. Chi және rho грек тіліндегі Christ сөзінің бірінші екі әрпі. Матай Ізгі хабары Исаның шежіресімен басталады, содан кейін оның портреті келеді. 32v-парақта (мақаланың жоғарғы жағында) Мәсіхтің таққа отырған бейнесі бар, ол мақтанышпен қанатты құстармен шектеледі. Құстар кітаптың бойында Мәсіхтің символы ретінде қолданылады. Исидор Севильский мен Августин «Құдай қаласы» атты еңбектерінде берген бұрынғы есептерге сәйкес, құстардың еті шірімейді; сондықтан жануарлар Құрбандық арқылы Мәсіхпен байланысты болды. 33r-парақтағы Мәсіхтің портретіне қарсы Келл кітабындағы жалғыз кілем беті орналасқан, бұл өте аномалды; Линдсфарн Ізгі хабарларында бес кілем беті бар, ал Дюрроу кітабында алты кілем беті бар. 33-парақтың бос беті ерте орта ғасырдың ең зәулім миниатюрасымен бетпе-бет келеді, Келл кітабының Chi Rho монограммасы, Мәсіхтің өмірінің баянына бастау ретінде қызмет етеді. 1:18 Матайда (34r-парақ) Мәсіхтің өмірінің нақты баяны басталады. Бұл «екінші бастау» ертедегі көптеген Ізгі хабар кітаптарында баса назар аударылды, сондықтан екі бөлім көбінесе жеке туындылар ретінде қарастырылды. Екінші бастау Christ сөзімен басталады. Грек әріптері chi және rho орта ғасырлық қолжазбаларда Christ сөзін қысқарту үшін әдетте қолданылды. Аралық Ізгі хабар кітаптарында бастапқы Chi Rho монограммасы үлкейтіліп, безендірілді. Келл кітабында бұл екінші бастау Ізгі хабарларға кіріспе ретінде безендірілген бағдарламаға ие болды, оның Chi Rho монограммасы бүкіл бетті жабады. Лұқа мәтінінде Мәсіхтің тәбәрекке ұсынуының толық өлшемді миниатюрасы бар (202v-парақ). Мәсіх белдікке дейін храмның үстінде көрсетілген. Оның оң жағында адамдар тобы тұр, бәлкім оның шәкірттері. Оның сол жағында және төменінде қара фигура бар...

Мақсаты

Кітаптың білім беруден гөрі рухани мақсаты болған. Мұндай ірі, сәнді Евангелие шіркеудің басты тәрелкесінде қалып, тек қана құдай сөзін оқу үшін ғана алынып, оқырман мәтінді оқудың орнына жатқа айтқан болар. Кітаптың монастырь кітапханасынан емес, ал массаның ыдыстары мен басқа да құрал-жабдықтары сақталатын сакристиядан ұрланғаны туралы деректер бар. Оның дизайны осы мақсатты ескеретіндей: кітаптың сыртқы түрі пайдалылығынан жоғары қойылған. Мәтінде көптеген түзетілмеген қателер кездеседі. Жолдар көбінесе жоғарыдағы жолдың бос қалған жеріне толықтырылған. Канон кестелерін пайдалануға қажетті тарау тақырыптары бет шеттеріне енгізілмеген. Жалпы, беттің сыртқы түріне ешқандай бұзылыс келтірілмеген: эстетикаға пайдалылықтан артық көңіл бөлінген. Оның суреттері Салливанның 1913 жылы жарық көрген Келл кітабы туралы зерттемесіне енгізілген. 1951 жылы швейцариялық Urs Graf Verlag Bern баспасы Келл кітабының алғашқы факсимилесін шығарды. Беттердің көп бөлігі қара-ақ фотосуреттерде көшірілген, бірақ басылымда сонымен қатар қырық сегіз түсті репродукция да болған, оның ішінде толық беттік безендірулердің барлығы да бар. Тринити колледжінің Дублин кеңесінің лицензиясымен 1974 жылы Thames and Hudson баспасы Франсуаза Генридің ғылыми талдамасын қамтитын ішінара факсимилелік басылым шығарды. Бұл басылымда қолжазбадағы барлық толық беттік суреттер мен мәтін беттерінің сәндік элементтерінің таңдамасы, сондай-ақ суреттердің кеңейтілген бөліктері де болған. Репродукциялар толығымен түсті, фотосуреттері Джон Кеннедиге (Green Studio, Дублин) тиесілі. Келл кітабының 1990 жылғы факсимилесінің 183r-бетінде "Erat autem hora tertia" ("қазір үшінші сағат") деген мәтін бар. 1979 жылы швейцариялық Faksimile Verlag Luzern баспасы кітаптың толық түсті факсимилесін шығаруға рұқсат сұрады. Бастапқыда Троица колледжінің қызметкерлері кітапқа зиян келтіру қаупі тым жоғары деп санағандықтан рұқсат берілмеді. 1986 жылы Faksimile Verlag компаниясы бір бетті жұмсақ сору арқылы түзеуге және оған тиіспей-ақ суретке түсіруге болатын әдіс әзірледі, соның арқасында жаңа факсимилені жариялауға рұқсат алды. Әр беттің суреті түсірілгеннен кейін, бір беттік факсимиле дайындалды, содан кейін түстерді түпнұсқамен мұқият салыстырып, қажет болған жағдайда түзетулер енгізілді. Аяқталған жұмыс 1990 жылы екі томдық жинақта толық факсимиле және ғылыми түсіндірмелермен бірге жарық көрді. Бір данасы Келл қаласындағы Англикан шіркеуінде, алғашқы монастырь орнында сақталады. 1992 жылы Уотерфорд графтығының Траморе қаласында ашылған "Келл әлемі" мұражай орталығында Келл кітабының көшірмесі бар. Оның шығарылу құны шамамен 18 000 фунт стерлингке бағаланған. 1994 жылы Дублин Тринити колледжінің қолжазбалар сақтаушысы Бернард Михан қолжазбаның 110 түсті суреті бар Келл кітабына кіріспе ретінде брошюра шығарды. Оның 2012 жылғы кітабында қолжазбадан 80-нен астам бет толық көлемде және толық түсте көшірілген.

Маңыздылығы

Кристофер де Хамельдің айтуынша, Келл кітабы жасалған және өндірілген Ирландия "әрине, дамылмаған шалқары емес, римдіктер басып алмаса да латын тілін оқи алатын, сондай-ақ копт және грек шіркеулеріндегі кілем беттер мен Канон кестелері сияқты мәтіндер мен көркемдік үлгілермен белгілі бір дәрежеде таныс болған өркениет еді. Келл кітабының өзі көзге көрінетіндей ирландиялық болғанымен, ол Жерорта теңізінің мәтіні және оны жасау үшін қолданылған пигменттердің ішінде Италиядан экспортталған, жанартауларда табылған мырыш сульфидінен жасалған орпимент сарысы бар. Бізге белгісіз сауда және байланыс жолдары болғаны анық".

Танымал мәдениетте

2009 жылы түсірілген "Келс құпиясы" анимациялық фильмі қарт монах Эйдан мен оның жас шәкірті Бренданның "Келс кітабын" жасау туралы ойдан шығарылған әңгімені айтады. Олардың қолжазбамен жұмысы, қиратушы викинг шабуылдарына қарсы күреске толы болды. Фильмді Том Мур режиссерлік етті және 2009 жылы "Үздік анимациялық фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды.