Кіріспе

1846 жылы Федор Достоевскийдің "Қос өмір" романы ("Двойник. Петербургская поэма") – Федор Достоевскийдің романы. Алғаш рет 1846 жылдың 30 қаңтарында "Отечественные записки" журналында жарияланды. Кейіннен Достоевский 1866 жылы оны қайта өңдеп, жаңартылған нұсқасын шығарды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Санкт-Петербургте Яков Петрович Голядкин титулярлық кеңесші (Петр I орнатқан дәрежелер кестесінде 9-шы орын) болып жұмыс істейді, ол табысқа жету үшін күресіп жатқан төменгі деңгейдегі бюрократ. Голядкин өзінің дәрігері доктор Рутенспицпен маңызды әңгіме өткізеді, ол оның психикалық денсаулығы үшін қорқады және оның мінез-құлқы қауіпті әлеуметтік екенін айтады. Ол "жақсы серіктермен араласу" - бұл емдік деп ұсынады. Голядкин осыны сынап көруге шешім қабылдап, кеңседен кетеді. Ол кеңсе меңгерушісінің қызы Клара Олсуфьевнаның туған күніне барады. Ол шақырылмаған, және бірқатар қателіктер оның тойдан қуылтуына әкеледі. Қарлы боранда үйіне қайтып бара жатқанда, ол өзіне ұқсас адамға кездеседі, өзінің көшірмесіне. Романның келесі екі бөлігі олардың қарым-қатынасының қалыптасуына арналады. Алғашқыда Голядкин мен оның көшірмесі дос болады, бірақ кіші Голядкин үлкенінің өмірін басып алуға тырысады, олар ашық жауға айналады. Кіші Голядкинде үлкен Голядкинге тән сүйкімділік, жағымпаздық және әлеуметтік шеберлік болғандықтан, ол кеңсе әріптестері арасында өте жақсы көріледі. Оқиғаның соңында үлкен Голядкин өзінің көптеген көшірмелерін көруге бастайды, психикалық күйзеліске ұшырайды және доктор Рутенспиц оны психиатриялық ауруханаға алып кетеді.

Әсерлер

"Двойник" – Достоевскийдің туындыларының ішіндегі ең Гогольдік туындысы; оның "Петербург поэмасы" деген қосымша тақырыбы Гогольдің "Өлі жандар" еңбегін еске түсіреді. Владимир Набоков оны "Шинельдің" пародияс деп атады. Көптеген зерттеушілер "Двойник" пен Гогольдің Петербург әңгімелері арасындағы байланысты атап өтеді. Бір замандас сыншы, Константин Аксаков, "Достоевский Гогольдің тіркестерін өзгертіп, толығымен қайталайды" деп мәлімдеді. Дегенмен, көптеген ғалымдар "Двойник" туындысын Гогольдің шығармаларына жауап ретінде немесе оның жаңаруы ретінде қарастырады. Мысалы, А. Л. Бем "Двойник" туындысын Гогольдің "Мұрын" әңгімесіне жасалған "бірегей әдеби қарсылық" деп сипаттады. Осы тікелей байланыс – Достоевскийдің неміс романтизмінің, әсіресе Э. Т. А. Гофманның жазбаларының терең дәстүріне енуінің айқын көрінісі болып табылады.

Сыни қабылдау

"Қос өрнек" түрліше түсіндіріледі. Артқа қарап қарағанда, бұл Достоевскийдің Гогольден алынған жаңашылдығы ретінде қарастырылады. Алға қарап қарағанда, көбінесе оның кейінгі этикалық-психологиялық туындыларының психоәлеуметтік нұсқасы ретінде оқылады. Осы екі тұжырым бірге "Қос өрнекті" Достоевскийдің шығармашылығындағы шешуші кезеңге орналастырады, онда ол әлі де бұрынғысын синтездеп, сонымен қатар өзінің элементтерін қосып жатқан еді. Мұндай элементтердің бірі – Достоевскийдің басты кейіпкерлерді әлеуметтік тұрғыдан қарастырып, түсіндіретін Гогольдің әлеуметтік көзқарасынан психологиялық контекстке ауысуы, бұл кейіпкерлерге эмоционалды тереңдік пен ішкі мотивацияны сыйлады. Туындының түсіндірілуіне келетін болсақ, ғылымда үш негізгі бағыт бар. Біріншіден, көптеген адамдар Голядкиннің ақыл-есінен айырылып, шизофренияға шалдыққандығын айтады. Бұл пікір мәтіннің көп бөлігінде, әсіресе Голядкиннің көптеген иллюзияларында қолдау табады. Екіншіден, көптеген зерттеушілер Голядкиннің жеке басын іздеуіне назар аударды. Бір сыншы "Қос өрнектің" басты идеясы – "адамның еркіндікке ұмтылысы өзін-өзі жоюға ұласатын күшке айналуы" екенін жазды. Бұл жеке тұлғалық бағытты Жозеф Франк сияқты ғалымдар бюрократия мен Голядкин өмір сүретін тұншықтырғыш қоғам оның жеке басын басып тастағанын атап көрсете отырып, контекстке келтіреді. "Қос өрнекті" түсінудің үшінші категориядан асып түсетін соңғы аспектісі – оның әдеби сапасы туралы үздіксіз пікірталас. Ғалымдардың көпшілігі оны "мағынасын ұстауға тым нәзік" немесе тіпті оқылмайтын деп санаса да, екі ерекше жағдай болды. Достоевский "Жазушының күнделігінде" былай деп жазды: "Әрине, мен бұл романмен сәттілікке жетпедім; алайда, оның идеясы өте анық болды және мен өзімнің жазбаларымда одан да маңызды нәрсені білдірген емеспін. Бірақ формаға келгенде, мен толығымен сәтсіздікке ұшырадым". Владимир Набоков, Достоевскийді әдетте "бірқатар орташа" жазушы деп есептесе, "Қос өрнекті" "оның жазған ең жақсы туындысы" деп атады, оны "тамаша өнер туындысы" деп сипаттады.

Бейімделулер

Бұл оқиға 2013 жылы Джесси Айзенбергтің басты рөлде ойнаған британдық "Дабл" фильміне бейімделді. Джонатан Холлоуэй жазған және Джемма Дженкинс қойған бір сағаттық радио адаптациясында уақыт кезеңі патшалық Ресейден "19 ғасырдағы Санкт-Петербургтің стимпанк нұсқасына" өзгертілді. Бұл адаптация 2018 жылдың 10 маусымында BBC Radio 4 арнасындағы "Қауіпті көріністер" сериясының аясында эфирге шықты. Рольдерді Джозеф Миллсон (Голядкин/Дабл) және Элизабет Конселл (Доктор Рутенспиц) сомдады. 2004 жылғы "Машинист" психологиялық триллері Достоевскийдің осы әңгімесінен үлкен шабыт алды.