Балтық финдік тайпалары: Вирониялықтар тарихы

Кіріспе

Балтық финдері тайпасы

Вирондықтар – кейіннен эстон ұлтын құраған фин тайпаларының бірі болған.

Тарих

Олар Виронияда (эстон тілінде Вирумаа, неміс тілінде Виерланд және скандинавия тілінде Вирланд, қазіргі Эстонияның Ида-Виру және Ляэне-Виру округтері) өмір сүрді. Вирондықтар бес руға (киликунда) бөлінді: Маум (эстон тілінде "Маху"), Лаэмунд (Лемму), сондай-ақ Пудивиру, Аскеле, Ревеле (Ребала), Алентаг (Алутагузе). Олар Тарванпе (қазіргі Раквере) және Агелинде (қазіргі Анту ауылындағы Пунамяги төбесі) сияқты көптеген бекіністер салды. Басқа эстон тайпалары сияқты, вирондықтар 13 ғасырдағы Солтүстік крест жорықтарынан бұрын негізінен пұтқа табынушылықты сақтады. Ливониялық Генрихтің жылнамасында жазылғандай, вирондықтар Осилиялықтардың (Сааремада тұратын тайпа) құдайы Тарапита Виронияда туылған деп сенген. Алайда, Виронияның ақсақалы Пудивирудан Табелин неміс және даниялық крестшілер Эстонияға жеткенге дейін христиан дінін қабылдаған. Табелин (Табеллинус) Готланд аралында немістермен шомылдырылды. Кейіннен Виронияға даниялық крестшілер келген кезде Табелин неміс жақтасы деп күдіктелді және асылып өлтірілді. 1219 жылы Ливониялық Орденнің неміс крестшілері вирондықтарға қарсы шабуыл жасады, сонымен қатар жақында христиан дінін қабылдаған леттіктер, ливондықтар және бірнеше протоэстондық тайпалар (сакалилер, угауниандықтар және йервиандықтар) қатысты. Бес күндік өлтіру мен тонаудан кейін Киряван, Табелин және басқа да Вирония ақсақалдары бітім сұрады. Жылнама бойынша, Киряван бұрын өте жаман құдайы болғанын және сондықтан христиан құдайына қабылдануға дайын екенін айтты. Бітім жасалғаннан кейін Вирония ақсақалдары христиан дінін қабылдады. Бес вирондық рудың ақсақалдарының ұлдарының кейбіреулері келісімнің шарты бойынша крестшілерге тұтқынға алынды. 1221 жылы вирондықтар Ревелия провинциясындағы қазіргі Таллин орнында қамал салған даниялықтарды құлатуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. Даниялықтар жауап ретінде бірнеше вирондық ақсақалдарды өлтіріп, вирондықтарға ауыр салықтар салды. 1225 жылы даниялықтар мен неміс крестшілері Виронияның иелігі үшін таласты. 1226 жылы Папаның легаты Вильгельм Модена Виронияның Тарванпе бекінісіне келді және немістер, даниялықтар мен эстондықтар арасында бейбітшілік орнатты. Бір жылдан кейін Вирония аумағын Қасқыр Ордені басып алды. Вирондықтар 1230 жылы Солтүстік Эстонияда Папаның вассалдық мемлекетін құруға тырысқан жаңа Папалық легат Балдуин Алнаның жағына шықты. 1233 жылы Реваль (Таллин) қаласында Балдуиннің жақтастары Орденге қарсы жеңілді. 1234 жылы Балдуин Ална Папаға жолдаған есебінде шағымдағандай, Орден Вирония аумақтарын қайта басып алды. Орден сондай-ақ Вирондықтардың дінге айналғандарын қуғындағаны және жергілікті шіркеудің жақтастарын қуып шығарғаны айыпталды. 1238 жылы Стенсби келісіміне сәйкес Вирония Данияға қайта берілді. Бұл аймақ Дания королінің қуатты вассалдарының қолына өтті, олардың көпшілігі жергілікті тұрғындардан шыққан, мысалы, Дитрих Кивельский (эстон тілінде "Кивела" - "тастың жері") Виронияның шығыс бөлігін бақылаған және онда Нарва бекінісін салуды бастаған. Вирондықтар мен вирондық вассалдар 1240-1242 жылдары Ресейге қарсы Орден мен Данияның сәтсіз крест жорығына қатысты. Вирумаа, Вирония және Вирланд атаулары Солтүстік-Шығыс Эстония үшін үздіксіз қолданылып келеді. Мысалы, 1266 жылы Данияның жесір ханымы Маргрете Самбирия Эстония мен Вирландтың ханымы атанды.

They lived in Vironia (Virumaa in Estonian, Wierland in German and Virland in Scandinavian, now Ida Viru County and Lääne Viru County of Estonia). Vironians were divided into five clans (kilikunda), Maum (in Estonian "Mahu"), Laemund (Lemmu) also known as Pudiviru, Askele, Revele (Rebala), Alentagh (Alutaguse). They built many strongholds, like Tarwanpe (modern Rakvere) and Agelinde (now Punamägi Hill in Äntu village). Like other Estonian tribes, Vironians remained predominantly pagan before Northern Crusades in the 13th century. According to the Chronicle of Henry of Livonia, Vironians believed that Tharapita, a god worshipped by Osilians (the tribe inhabiting Saaremaa) was born in Vironia. However, Vironian elder Thabelin of Pudiviru had endorsed Christianity before the German and Danish crusaders reached Estonia. Thabelin (Tabellinus) was baptized by Germans in Gotland island. Later, when competing Danish crusaders arrived in Vironia, Thabelin was suspected of being too pro German and was hanged. In 1219, the German crusaders of the Livonian Brothers of the Sword made a raid against Vironians together with recently christened Letts, Livonians, and several proto Estonian tribes (Sakalians, Ugaunians and Jervians). After five days of killing and pillaging, Kyriavan, Thabelin and other Vironian elders asked for a truce. According to the chronicle, Kyriavan told he had a "very bad god" before and therefore was ready to accept the Christian god. After truce was made, Vironian elders accepted Christianity. Some sons of elders from all five Vironian clans were taken hostages by the crusaders as part of the truce. In 1221, Vironians took part in failed attempt to oust Danes who had built a fortress in the place of modern Tallinn in the neighboring province of Revelia. Danes retaliated, killed several Vironian elders and put Vironians under heavy taxes. In 1225, Danes and German crusaders clashed with each other over the ownership of Vironia. In 1226, The papal legate William of Modena arrived at the Vironian stronghold of Tarwanpe and mediated peace between the Germans, Danes, and Estonians. A year later the Vironian territories were taken by Brothers of the Sword. Vironians sided with the new Papal Legate Baldwin of Alna who in 1230 tried to create a Papal Vassal State in Northern Estonia, including Vironia. In 1233, the supporters of Baldwin were defeated by the Order in the city of Reval (Tallinn). Vironian territories were snatched by the Order again as Baldwin of Alna complained in his report to the Pope in 1234. The Order was also accused of oppressing Vironian converts and expelling local supporters of Church. In 1238, Vironia was given to Denmark again according to the treaty of Stensby. The area went into hands of powerful vassals of Danish king, many of which were of local origin, like Dietrich of Kievel (probably 'Kivela' 'land of stone' in Estonian) who controlled Eastern part of Vironia, where he started to build the stronghold of Narva. Vironians and Vironian vassals took part in Order's and Denmark's failed crusade against Russia 1240 1242. The names Virumaa, Vironia and Virland have been continuously used for the North Eastern Estonia. For example, in 1266, Margrete Sambiria, Dowager Queen of Denmark was named the Lady of Estonia and Virland.

Этимология

Виру атауының, әдетте, фин тілдеріне қатысы бар (мысалы, фин тіліндегі vireä сөзі "көңілді", "жанды" мағынасын білдіреді). Басқа бір болжам бойынша, Виру сөзі балтық тілдерінен шыққан болуы мүмкін, онда "адам" деген мағынаны білдіреді (ағылшын тіліндегі virile сөзімен салыстырыңыз). Атаудың ең ерте кездескені – Швецияның Уппланд аймағындағы Энгби рун тасында, онда Вирландта (uirlant) қаза тапқан Викинг Бьёрн есімді адам туралы жазу бар. Фин тілінде Эстонияны әлі күнге дейін вирондықтардың атымен Виро деп атайды. "Виро" фин тіліндегі Virolahti, Virojoki сияқты бірнеше жер-атауларында және Vironen, Virolainen сияқты тегілерде кездеседі. Эстон тілінде virulased сөзі қазіргі Вирумаа округтерінің тұрғындарына немесе Солтүстік-Шығыс эстон диалектілерін қолданушыларға қатысты қолданылады.

Қызықты деректер

"Вирландиялық қыз" (француз тілінде: "Graüben, jeune Virlandaise") – Жюль Верннің "Жер орталығына саяхат" романының кейіпкері. Австралиялық автор Генри Лоусон мифтік "Вирланд патшалығы" туралы өлеңдер жазған. Вирония деген ат 1900 жылы Ригада (Латвия) құрылған және қазір Тарту, Таллин, Торонто, Американың шығыс және батыс жағалауларында, сондай-ақ Австралияда өкілдіктері бар эстондық танымал академиялық бауырластық корпорациясына да берілген.