Кіріспе
Құс түрлері
Солтүстік жакана (Jacana spinosa) – Мексиканың жағалауынан Панаманың батысына дейін, сондай-ақ Кариб теңізіндегі Куба, Ямайка және Испаньола аралдарында тұрақты көбейетін құс. Кейде АҚШ-тың Техас штатында да көбейеді, ал Аризонада бірнеше рет кездейсоқ келген құс ретінде тіркелген. Жаканалар – сулы жерлерде мекендейтін құстардың тобы, оларды үлкен аяқтары мен тырнақтарынан тануға болады. Бұл аяқтар оларға сүйікті ортасы болып табылатын саяз көлдердегі жүзіп тұрған өсімдіктердің үстімен жүруге мүмкіндік береді. Ямайкада бұл құс "Иса құсы" деп те аталады, себебі ол судың үстімен жүргендей көрінеді. "Жакана" атауы Линейдің бразилиялық португал тіліндегі "jaçanã" сөзінің ғылыми латынша жазылуы, ол ʒasaˈnɐ̃ деп айтылады және құстың тупи тіліндегі атауынан алынған. Дұрыс айту үшін "jacana" бетіне қараңыз.
Сипаттама
Солтүстік жакананың денесі қоңыр қара түсті, басы мен мойны қара. Бұған қоса, оның тұмсығында сары дақтар бар, ал маңдайында сары еттік өспе бар. Тұмсығының түбі ақ. Жакана ұшқанда, оның сары-жасыл түсті бірінші және екінші қауырсындары көрінеді. Сондай-ақ, қанаттарының алдыңғы жиегінде сары сүйекті тікендер байқалады, олар өзін және балаларын қорғауға көмектеседі. Қанат қауырсындарының жасыл түсіне, құстарда сирек кездесетін зоопрасинин деп аталатын пигмент әсер етеді, ол мыс қосылған органикалық қосылыс. Жастардың қабағының үсті ақ, ал беті ақ түсті болады. Ендік жакана еркек жаканадан шамамен екі есе ірі, орташа ұзындығы 241 мм (8 дюйм), ал қанаттарының ені 508 мм (20 дюйм) құрайды. Кішкентай жакана балапандары қауырсынмен жабылған, олардың денесінде қызғылт, қоңыр, қара және ақ түсті өрнектер кездеседі. Ересек балапандар сұр түсті, жоғарғы жағы қоңыр.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Солтүстік жакана Мексикадан Панамаға дейін таралған, бірақ олар кейде АҚШ-тың оңтүстігіне ұшып келеді, ал Аризона сияқты жерлерде кездейсоқ қонақтар кездеседі. Олар негізінен жағалау аймақтарында мекендейді. Жакандар батпақтарда, саздақ жерлерде және тоғандарда суда жүзетін өсімдіктерде тіршілік етеді.
Өсіру
Солтүстік жакананың көпұялы қоғам құруы құстар арасында ерекшелік. Аналық жакана 1-4 аталықтың аумағын қамтитын территорияда өмір сүреді. Аталық бір аналықпен жұп құрып, оның территориясына басқа аналықтардың кірмеуін қамтамасыз етеді. Аналық пен оның аталықтары арасындағы жұптық байланыс жыл бойы, тіпті көбейтілмейтін кезде де сақталады. Бұл қарым-қатынас аталық немесе аналық алмастырылғанша жалғасады. Жаканада бір мезгілде көпұялы жұптасу жүйесі бар. Яғни, аналық бір күні бірнеше аталықпен жұптаса алады немесе бір уақытта бірнеше аталықпен жұптық байланыс орнатады. Су деңгейі тұрақты болса, жаканалар жыл бойы көбейе алады. Аталық әртүрлі жерлерде бірнеше ұя салады, ал аналық біреуін таңдап алады немесе территорияда өзіне қолайлы жер табады. Аналық кейде жұмыртқалардың үстін көлеңкелеп, оларды қорғайды, бірақ сирек жарық шығарады. Аталық қалған жұмыртқаларды жарыққа шығарып, балапандарды күтіп бағады. Барлық жұмыртқадан балапан шыққаннан кейін аталық қалған қабықтарды тастап жібереді. Содан кейін 24 сағат ішінде балапандарды ұядан алып кетеді. Балапандар өмірге келгеннен кейін көп ұзамай жүзуге, суға шомылуға және жем іздеуге қабілетті болады. Аталық балапандарды тамақтандырмайды, бірақ оларды тамаққа жетелеумен айналысады. Аталық апталар бойы балапандарды күтіп бағады. Балапандар өскен сайын аталығының қанатының астына сиятындары азаяды. Аналық аталық жоқ кезде балапандарды күтіп бағуға мүмкіндік алады. Балапандар дүниеге келгеннен кейін аталық және аналық екеуінің де территорияны қорғауға деген қабілеті артады. Аталық өзінің территориясына кірген басқыншыларды шығармайды және жыртқыштардан қорғану үшін аналықтан көмек сұрайды. Аналық аталықтың әрбір шақыруына жауап береді және балапандармен тікелей қарым-қатынасы аз болса да, олардың қауіпсіздігіне қатты мән береді. Аналық 12-16 апталық болғанда аталыққа жаңа жұмыртқалар береді.
Жауыздық
Жакананы жейтін жануарларға жыландар, каймандар, бақалар, түрлі ірі құстар мен сүтқоректілер жатады.
Әндіктер
Жаканалар арасында дауыстық белгілер көбінесе жұптасқан жұптардың немесе әкелер мен балаларының арасында болады. Жаканалар өз аумақтарына басып кіргендерді шабуылдағанда, бір-біріне тізілген жеке ноталардан тұратын "жинақталған ноталы шақырықтарды" шығарады. Жаканалар жұмыртқаларына немесе балапандарына хищниктер қауіп төндіргенде де дауыстап ескертеді. Бұл ноталардың мазмұны мен үлгісі қауіптің қаншалықты жедел екеніне байланысты. Аналық ұзақ уақытқа аумақтан кеткенде немесе әке балапанын таба алмағанда да, жаканалар дауыстап сигнал береді.
Мәртебе
Солтүстік жакандары өмір сүретін аймақтарының көп бөлігінде кең таралған сияқты, бірақ ылғалды жерлердің жойылуы оларды осал қалпына келтіруі мүмкін.