Кіріспе

Уэльстік нонконформист пасторы Томас Чарльз (14 қазан 1755 – 5 қазан 1814) – қазіргі Уэльстің тарихында маңызды рөл атқарған Уэльстік кальвинистік методист пасторы.

Ерте өмір

Чарльз Лланфихангель Аберсивин приходында, Сент-Клирс қаласының жанында, Кармартенширде Рис пен Джейл Чарльзтың ұлы болып дүниеге келді, гимн жазушысы Дэвид Чарльздың үлкен ағасы еді. Ол Лланддорр мен Кармартенде, сондай-ақ Оксфордтың Иса колледжінде (1775-1778) англикандық дін қызметкері болу үшін білім алды. 1777 жылы Олниде евангелист Джон Ньютонтан дінтануды оқыды. 1778 жылы Шептон-Бошамп және Спаркфорд, Сомерсет приходтарының есебінен диякондыққа бекітілді; ал 1780 жылы дін қызметкерінің дәрежесін алды. Кейіннен ол Спаркфорд, Ловингтон, Саут-Бэрроу және Норт-Бэрроу қалаларындағы міндеттемелерін кеңейтті. 1782 жылдың қыркүйегінде Джон Хьюз, полковник Сент-Денис, Саут-Бэрроудың мәңгілік пасторлығына ұсынды. Чарльз 1783 жылдың маусымында барлық приходтық қызметтерінен бас тартқанға дейін Спаркфордтан кетпеді және Уэльске оралып, гүлденген саудагердің жетім қызы Сара Джонсқа (20 тамызда) үйленді.

Методистердің симпатиясы

Чарльз Уэльстегі ұлы қайта жандану қозғалысының ықпалына түсіп, он жеті жасында Дэниел Роулендтің уағызы арқылы дінге келді. Бұл оны көптеген Уэльс шіркеу қызметкерлерінің арасында жақтырмаушылыққа ұшыратты. Екі шіркеуде ақысыз уағыз айту мүмкіндігінен айырылып, ол ескі Оксфорд досы Джон Мэйорға, қазір Шропширдегі Шоубери викариіне, 1784 жылдың қазан айынан 11 қаңтарға дейін көмектесті. 25 қаңтарда ол Лланимаудвиді (Баладан 14 миль қашықтықта) басқарды, бірақ үш айдан кейін кетуге мәжбүр болды, себебі үш ықпалды адам, оның ішінде Бала ректоры, оның ректорын оны қызметтен босатуға көндірді. Оның уағыздауы, кешкі құлшылықтан кейін балаларға діни білім беруі және Бала методистерімен байланысы – оның әйелінің әкесі методист пастор болғандықтан – үлкен наразылық тудырды. Шоубериде тағы екі апта өткен соң, ол Джон Ньютонға және Лондондағы тағы бір дін қызметкері досына кеңес сұрап хат жазды. Англия шіркеуі оған жұмыс бермей, ал методистер оның қызметін қалады. Достары оған Англияға қайтуға кеңес берді, бірақ ол үшін кеш болды. Қыркүйек айында Генри Ньюманмен бірге (Шептон-Биушамп және Спаркфордтағы ректоры) Кернарфонширге саяхат жасады. Желтоқсан айында ол Бонт-Учел бірлестігінде уағыз айтты және 1784 жылы методистерге қосылды.

Мектептер

Осы қадамға басудан бұрын, ол Баланың кедей балаларын үйіне жинап, оқытып-тәрбиелеумен айналысқан, бірақ көп ұзамай олардың саны артып, шіркеуді пайдалануға тура келді. Осылайша Уэльстің айналымдық мектептерінің бастауы болды, ол Гриффит Джонстың (1761 жылы қайтыс болған), бұрын Лланддоррдың викарі болған тәсілімен дамыды. Біріншіде Чарльз өзі бір адамды даярлады, содан кейін ол алты айға ауданға жіберілді, онда балалар мен жастарға оқу және христиандық қағидаларды үйретті. Жазу білімі кейінірек қосылды. Бұл шығындарды кальвинистік методисттік қоғамдар жинаған қаражат есебінен жапты, ал қаражат көбейген сайын ұстаздардың саны да артты: 1786 жылы Чарльз жылына 10 фунт стерлинг жалақы төлейтін жеті ұстазы болды; 1787 жылы – он екі; 1789 жылы – он бес; 1794 жылы – жиырма. Осы кезде жалақы 12 фунтқа дейін өсті; 1801 жылы – 14 фунт. Чарльз шіркеуден кеткенге дейін Роберт Райкстің жексенбілік мектептері туралы естіген, бірақ ол өзінің жүйесін артық көрді. Ол оларға қарағанда алты күндік оқуды ұсынды, сонымен қатар көптеген адамдар жексенбіде мұғалім болып жұмыс істеуге қарсы болды және балалар бір күні алған білімін алты күнде ұмытып кетеді деп ойлады. Чарльз жексенбілік мектептерді алғаш рет апта ішінде жұмыс істей алмайтын жастар үшін қолданды, бірақ тіпті осы жағдайда да оларға қарсылық болды, себебі оқыту демалыс күнін бұзу деп есептелді. Оның алғашқы жексенбілік мектебі 1787 жылы ашылды. Уильям Уилберфорс, Чарльз Грант, Джон Торнтон және оның ұлы Генри оның қорына үлес қосушы қайырымдастықтардың қатарында болды. 1798 жылы жексенбілік мектеп қоғамы (1785 жылы құрылған) өз қызметін Уэльске кеңейтіп, оны өзінің өкілі етті, соның арқасында жексенбілік мектептердің саны мен танымалдығы тез өсті. 1791 жылдың күзінде Балада қуатты жаңғыру орын алды, ал оның хаттарындағы есептері, оның білмейтін журналдарға жіберілген, Хантлиде де осындай құлшыныс тудырды. Уэльс тіліндегі Киелі кітаптардың жетіспеуі Чарльз үшін ең үлкен қиындық болды. Джон Торнтон мен Томас Скотт оған 1787 жылдан 1789 жылға дейін Христиандық білімді насихаттау қоғамынан кітаптар алуға көмектесті, бірақ ол кезде қоры толығымен таусылып қалды. 1799 жылы қоғам жаңа басылым шығарды, ол 10000 данадан 700 данасын алуға мүмкіндік берді; жексенбілік мектеп қоғамы 3000 өсиетті басып шығарды, олардың көпшілігі 1801 жылы оның қолына өтті. 1800 жылы 15 жасар Мэри Джонс оның Киелі кітабының біреуін алу үшін үйінен 40 шақырым қашықтыққа дейін жол жүрді, ол діни құлшыныстың жарқын үлгісі ретінде қарастырылды, Чарльз бен оның әріптестеріне шабыт берді.

Уэльс тіліндегі Киелі кітаптар жобасы

1800 жылы мұздаған бас бармағы қатты ауыртып, өміріне қауіп төндірген кезде, оның досы Честерлік Филип Оливер қайтыс болды, оған директорлық және Боутондағы шіркеуінің үш сенімдісінің бірі қалды; және бұл оның уайым-қайғысын арттырды. Манчестер мен Лондондағы Уэльс мәселелері де оны алаңдатты және осы тұста оған үлкен жауапкершілік жүктеді. 1802 жылдың қарашасында ол Лондонға барды, ал 7 желтоқсанда Религиоздық трактаттар қоғамының комитет отырысында елден келген мүше ретінде отырды, оның досы Джозеф Тарн, Спа-Филдс және Религиоздық трактаттар қоғамы комитеттерінің мүшесі, Уэльске тұрақты түрде Библия жеткізу мәселесін көтерді. Чарльз өзінің аргументтерімен комитетке әсер етті. 1803 жылы Лондонға келгенде, оның достары Библия таратуды ғана мақсат ететін жаңа қоғамның атын талқылауға дайын болды. Чарльз 1804 жылдың 30 қаңтарында Уэльске оралды және 7 наурызда Британдық және шетелдік Библия қоғамы ресми түрде және көпшілік алдында құрылды. Осы қоғам шығарған алғашқы Уэльс өсиеті 1806 жылдың 6 мамырында, ал Библия 1807 жылдың 7 мамырында жарық көрді, екеуі де Чарльз редакциялаған. 1805-1811 жылдары ол төрт томдық Библия сөздігін шығарды, ол әлі күнге дейін Уэльс тіліндегі осындай еңбектердің арасында стандартты туынды болып саналады. Оның Уэльс тіліндегі катехизисінің үш басылымы оның мектептері үшін (1789, 1791 және 1794) жарияланды; 1797 жылы Леди Хантингдонның байланысындағы мектептер үшін ағылшын тіліндегі катехизис дайындалды; оның Уэльс тіліндегі қысқаша катехизисі 1799 жылы жарық көрді және 1807 жылға дейін бірнеше рет қайта басылды. 1799 жылдың сәуірінен 1801 жылдың желтоқсанына дейін Томас Джонс (Молд) пен өзі бірлесіп «Trysorfa Ysprydol» (Рухани қазына) атты Уэльс журналының алты нөмірін редакциялады; 1809 жылдың наурыз айында екінші томның бірінші саны, ал он екінші және соңғысы 1813 жылдың қарашасында жарық көрді.

Кейінгі өмірі

Лондондық Гиберниялық қоғамы 1807 жылғы тамыз айында оны Дэвид Бог, Джозеф Хьюз және Сэмюэл Миллспен бірге Ирландияға сапарлап, елдегі протестанттық діннің жағдайы туралы есеп беруге шақырды. Олардың есебі әлі де сақталған, ал олардың сапары нәтижесінде бастау алған қозғалыстардың бірі – Айналымдық мектептер жүйесі болды. 1810 жылы методизмнің өркендеуіне және тағайындалған пасторлардың жетіспеуіне байланысты ол, пасторлардың бірыңғай тағайындалуы үшін күреске жетекшілік етті, және оның ықпалы осы маңызды қадамның сәтті болуының басты себебі болды. 1811 жылдан 1814 жылға дейін оның күші негізінен қосымша Киелі кітап қоғамдарын құруға жұмсалды. Хабарласу арқылы ол Эдинбургтағы достарын Хайленд аймағында қайырымдылық мектептерін ашуға ынталандырды, ал Гейл мектеп қоғамы (1811) оның ойы болды. Оның соңғы жұмысы – Киелі кітап қоғамының кішкентай пика шрифтімен шығарған Уэльс тіліндегі Киелі кітаптың түзетілген басылымы болды. Чарльз, биографы Эдвин Уэлчтің айтуынша, "қызметінің ауыртпалығынан" 1814 жылғы қазан айында, 59 жасқа толуға тоғыз күн қалғанда қайтыс болды және жақын жердегі Лланисильде жерленді. 1810 жылы бизнестен зейнеткер болған оның әйелі екі аптадан кейін қайтыс болды. Ол жақсы уағызшы болғанмен, халыққа танымал уағызшылардың қасиеттерінен көп айырмашылығы жоқ еді. Оның барлық еңбегі үшін өте аз сыйақы алды; отбасы Чарльз ханымның ынталы, белсенді және жақсы әйел басқарған бизнестің табысымен күтілді. Оның ықпалы әлі де сезіледі, және ол қазіргі Уэльстің қалыптасуына үлкен үлес қосқандардың бірі деп саналанады. Оның шөбересі – Томас Чарльз Эдвардс (1837–1900), Уэльс университетінің Аберистуит қаласындағы алғашқы ректоры.