Кіріспе

Уэльс ғалымы, Уэльс капері Уильям Сейлсбери (шамамен 1520 – шамамен 1584) – Ренессанс дәуіріндегі жетекші уэльс ғалымы және 1567 жылғы Уэльс тіліндегі Жаңа Өсиеттің басты аудармашысы.

Ерте өмір

Сальсбери 1520 жылға дейін (мүмкін 1507 жылы) Конви округіндегі Ллансаннан приходында дүниеге келген. Ол Фффг Сальсберидің (1520 ж. қайтыс болған) екінші ұлы және Вильям ап Груффд ап Робин о Гохвиланның қызы Анн болған. 1540 жылы ол Ланрвст қаласындағы Плас Исаға көшіп келді; бұл оның әкесі мен ағасының да тұрғын үйі болған. Ол, әдетте, жергілікті білім алған, ал Клвид аңғарының әдеби дәстүрлері оған үлкен әсер еткен. Кейін ол Оксфорд университетінде оқыды, мүмкін, Бродгейтс-холлда тұрды. Мұнда ол еврей, грек және латын тілдерін үйренді, Мартин Лютер мен Уильям Тиндейлдің (тыйым салынған) еңбектерімен танысты, сондай-ақ баспа технологиясын меңгерді. Осы орында ол білімнің қайта жандануына куә болды. Матиас Сальсберидің Оксфордта Рим-католик шіркеуінен шығып, протестантқа айналғанын айтады. Оксфордта білім алғаны немесе сот үйлерінің біріне барғаны туралы жазба болмаса да, 1550 жылы ол Тавиес қонақ үйінде болғаны белгілі. Ол Лондонда көп уақыт өткізгенімен, шетелге саяхаттағанына ешқандай дәлел жоқ. Оның әйелі – Кэтрин Ллвид, Эллис Прайстің қарындасы. Ол шамамен 1572 жылы қайтыс болды.

Мансап

Бринли Джонс Салесберидің жазбаларының ерекше ауқымын "Ренессанс дәуіріндегі гуманистік ғалымның, сөздік жазушының және аудармашының еңбегі" деп сипаттады. Матиас оның ниеттерін – Уэльс халқына Киелі кітапты қолжетімді ету және оларға өз тілінде білім беру деп түсіндіреді. Салесбери сол кезде валлий тілінде де кітаптар шығарды. 1547 жылы ол Груффуд Хираэтог (1564 ж. қайтыс болған) жасаған 930 валлий мақал-мәтелінен тұратын «Oll synnwyr pen Kembero ygyd» атты жинақты жариялады. 1550 жылы ол «Ban wedy i dynny air yngair o hen gyfreith Howel da vap Cadell brenhin Kymbry ynghylch chwechant mlynedd aeth heibio wrth yr hwn van y gellir deall bot yr offeiriait y pryd hynny yn priodi gwragedd yn ddichwith ac yn kyttal ac wynt in gyfreithlawn» кітабын шығарды. Роберт Кроули басып шығарған бұл кітап валлий және ағылшын тілдерінде жарық көрді. Атауынан көрініп тұрғанындай, бұл – валлий және ағылшын дін қызметкерлерінің некелесуіне заңдық негіз беру үшін Уэльс патшасының «заңында» прецедент орнатуға жасалған әрекет болды. (Тюдорлардың, қазіргі патша отбасының, валлий тегінен шыққандығы сөзсіз маңызды еді.) Сондай-ақ 1550 жылы Кроулидің баспасынан Салесбери «жинақтаған» деген мәлімдемемен айыс мәтіні шықты: «The of the Popes Botereulx, commonly called the high». Бұл еңбекте ол сол кездегі маңызды мәселелердің біріне қатысты, шіркеулердегі тас алтарьлардың болуы арқылы масса құрбандығының доктринасын қарастырды. 1551 жылы Кроули басып шығарған үшінші кітабы – 1549 жылғы «Жалпы дұға кітабынан» хаттар мен ізгі хабарлардың аудармасы: «Kynniuer llith a ban or yscrythur lan ac a d'arlleir yr eccleis pryd commun, y sulieu a'r gwilieu trwy'r vlwyd'yn: o Cambereiciat». Бринли Джонс осы кітапты валлий тіліндегі жазбаларды ұсынуға жасаған алғашқы маңызды үлесі деп сипаттады. Елизавета I таққа отырғаннан кейін Салесбери осы жобамен айналыса бастады. 1563 жылы парламент актісі Уэльс және Херефорд епископтарына 1567 жылдың 1 наурызына дейін Библияның, «Жалпы дұға кітабының» және қасиеттіліктерді орындаудың валлий тіліндегі аудармасын дайындауды тапсырды. Бұл жобада серіктес болған Роберт Кроули, Салесберидің бұрынғы баспашысы, сол кезде Херефордтың каноны болды және шамамен 1560–63 жылдары Херефорд соборында «Pratum majus» штабына орналастырылды. Салесбери Ричард Дэвиспен, Сент-Дэвид епископымен (1 Тімоте, Еврейлерге хат, Жақып, 1 және 2 Петір) және Томас Хьюетпен, Сент-Дэвид преценторымен (Аян кітабы) бірлесіп, Жаңа Келісімнің түпнұсқа грек тілінен валлий тіліне аудармасын дайындады. Сондықтан Салесбери аударманың көп бөлігіне жауапты болды және редактор болды. Бұл 1567 жылдың 7 қазанында жарияланды. Матиас атап өткендей, Салесберидің аудармалары латындықтармен және басқа орфографиялық ерекшеліктермен толы болғандықтан және оның көптеген замандастары үшін түсініксіз болғандықтан қатты сынға ұшырады. Алайда Матиас оларды тіл және стиль жағынан да жақсы аудармалар деп бағалайды. Сонымен қатар, епископ Уильям Морган 1588 жылғы Киелі кітабына Салесберидің Жаңа Келісім нұсқасын енгізді. Гвайдерлік сэр Джон Уинн Ричард Дэвис пен Салесберидің Ескі Келісімнің аудармасымен де айналысқанына сенді, бірақ бір сөзді қолдану мәселесінде келіспеді. Бұл шындыққа сәйкес болса да, Ескі Келісімді жазу жұмыстары аяқталған жоқ. Салесбери 1567 жылы «Y Llyfr Gweddi Gyffredin» деген атпен ағылшын тіліндегі «Жалпы дұға кітабын» да валлий тіліне аударды. Валлий тіліндегі Жаңа Келісім сияқты, бұл кітапты да Хамфри Той басып шығарды. Салесберидің соңғы жазылған еңбегі «Llysieulyfr» («Шөптік») сол кездегі ең танымал шөптіктердің кейбірін, әсіресе Леонард Фукстың «De historia stirpium» еңбегін қайталау болды. Уильям Тернердің «Жаңа шөптік» кітабы да дерек көзі болды. Көптеген жазбалар бірдей үлгіні сақтайды: латын, ағылшын және валлий тілдеріндегі атаулар, сипаттама, шөптердің қайда және қашан өсетіні және олардың қасиеттері.

Өлім және мұра

Сейлсбери шамамен 1580 жылы қайтыс болған болуы мүмкін; оның қайда жерленгені белгісіз. Бринли Джонс оны уэльс қайта өрлеу дәуірінің көрнекті ғалымы деп есептейді, оның қызығушылықтары мен білімі кең, зейінді және жаңалықты іздейтін. Матиас Уэльс ұлтына Уильям Сейлсбериден артық қызмет еткен адамды табудың қиын екенін айтады. Оның қасиетті жазбаларды уэльс тіліне аударғаны қазіргі уэльс прозасының негізін қалады.