Кіріспе

Уэльс патшасы Джеральд (Giraldus Cambrensis; Gerallt Cymro; ; ) – камбро-нормандық дін қызметкері және тарихшы. Патшаның және екі архиепископтың кеңсе қызметкері ретінде ол көп саяхаттап, көп жазды. Францияда оқып, дәріс берді, Римге бірнеше рет барып, Папамен кездесті. Оған бірнеше епископтық лауазым ұсынылды, бірақ ол Сент-Дэвидс епископы болу үмітімен олардан бас тартты, алайда, көп қолдауға қарамастан, нәтижеге қол жеткізе алмады. Оның соңғы лауазымы Брекон архидиаконы болды, одан ол өмірінің соңына дейін ғылыми зерттеулермен айналысты. Оның көптеген жазбалары бүгінге дейін сақталған.

Ерте өмір

1146 жыл шамасында Уэльстің Пемброкширдегі Манорбиер қамалында дүниеге келген Джеральдтың тегі норман және уэльс тайпаларынан тараған. Джеральд – Уильям Фиц Одо де Барридің (немесе Барридің) кіші ұлы, Ирландияның Де Барри әулетінің арғы атасы, Арнульф де Монтгомери мен Джеральд де Виндзордың қарауында болған және Уэльстегі ең беделді англо-норман барондарының бірі. Оның анасы – Энгарад Фицджеральд, Пемброк қамалының констеблі Геральд ФицВальтер Виндзордың қызы және оның әйелі, Оңтүстік Уэльстің соңғы патшасы Рис ап Тедвордың қызы. Анасы Ангарад арқылы Джеральд Сент-Дэвидс епископы Дэвид Фицджеральдтың туысы, сондай-ақ Рис ап Тьюдвордың ұлы және мұрагері Груфффд ап Ристің шөбересі және атақты Иехен (Лорд) Рис пен оның отбасының туысы болған. Джеральд алғашқы білімін Глостердегі бенедиктин монастырінде алды, содан кейін шамамен 1165-1174 жылдар аралығында Парижде оқыды, онда тривиумды зерттеді. Ол Кентербери архиепискобы Ричард Довердің қызметінде Уэльстегі түрлі шіркеулік миссияларда жұмыс істеді және Уэльс шіркеуінде сол кезде кең тараған туыстық байланыстар мен салық заңдарын бұзуға қарсы күресімен көзге түсті. 1174 жылы ол Бреконның архидиаконы болып тағайындалды, оған Лландьюдеде тұруға рұхсат берілді. Бұл лауазымға ол бұрынғы архидиаконның жақын адамының бар екенін хабарлаған арқасында ие болды, ол дереу қызметтен босатылды. Осы лауазымда Джеральд халықтан жүн мен ірімшіктің оннан бір бөлігін жинады, архидиакондықтан түскен табыс оны көп жылдар бойы асырады. 1176 жылы оның ағасы, Сент-Дэвидс епископы қайтыс болғаннан кейін, шіркеу Джеральдты оның орнына ұсынды. Сент-Дэвидс Кентербериден тәуелсіз болуды ұзақ мерзімді мақсат етіп қойған, ал шіркеу мүшелері Джеральд осы мәселені шеше алатын адам деп ойлаған болуы мүмкін. Англия королі Генрих II архиепископ Томас Беккетпен болған күрестен кейін Джеральдты өзінің нормандық кеңесшісі Питер де Леяның пайдасына қабылдамады, мүмкін, Джеральдтың уэльстік қаны мен Дехьюбарттың билеуші әулетімен байланысы оны қауіпті деп санады. Джеральдтың айтуынша, король сол кезде былай деген: "Корольге немесе архиепископқа үлкен адалдығы мен күші бар адамның Сент-Дэвидс епископы болуы қажет емес, себебі бұл тәж мен Кентербериге зиян келтіруі мүмкін. Мұндай тағайындау тек уэльстіктерге күш-қуат сыйлап, олардың мақтанышын арттырады". Шіркеу мүшелері бұл шешімге келісті, ал Джеральд, нәтижеге көңілі толмағандықтан, Париж университетіне кетіп қалды. 1179-1188 жылдар аралығында ол канондық құқық пен теологияны оқыды және дәріс берді. Ол Англияға оралып, тағы бес жыл теологияны оқыды. 1180 жылы ол Сент-Дэвидс епископынан кішігірім лауазым алды, бірақ көп ұзамай одан бас тартты. Содан кейін ол Генрихтің Ирландияны жаулап алуы туралы "Expugnatio Hibernica" атты еңбегін жазды. Екі еңбек те оның өмірінің соңына дейін бірнеше рет қайта жазылып, толықтырылды, латын тіліндегі білімімен қатар, шетелдіктерге деген көзқарасының күшті екенін көрсетті. Джеральд өзінің анасының ағасы Роберт ФицСтефан және Реймонд Фицджеральд сияқты Ирландияны жаулап алған норман басқыншыларымен туыс екендігімен мақтанды, ал оның ықпалды еңбегі ирландтарды варварлық жабайылар ретінде бейнелейді, бұл Камбро-Нормандықтардың Ирландияға және жаулап алу тарихына қатысты көзқарасын түсінуге көмектеседі. Өзінің пайдалы екенін көрсеткеннен кейін, Джеральд 1188 жылы Кентербери архиепискобы Болдуин Фордтың Уэльске сапарына қатысу үшін таңдалды, мақсаты Үшінші крест жорығына қатысу үшін жалдамалы әскерлерді жинау болды. Оның бұл сапар туралы жазған "Itinerarium Cambriae" (1191) еңбегі 1194 жылы "Descriptio Cambriae" еңбегімен толықтырылды. Уэльс туралы оның екі еңбегі де өте құнды тарихи құжаттар болып табылады, олар уэльстік және нормандық мәдениеттің сипаттамалары үшін пайдалы (қалай болғанда да сенімсіз және идеологиямен, жеке қалаулармен және оның ерекше стилімен бұрылған). Джеральдтың уэльс тілінде сөйлейтіні белгісіз, ол уэльс мақалдарын келтіріп, тілге бейім болғанымен, ол экспедиция үшін аудармашы ретінде жұмысқа алынбаған сияқты. Патшалық кеңсе қызметкері ретінде Джеральд маңызды саяси оқиғаларды өз көзімен көрді және оған Вексфорд пен Лейглин епископтықтары, кейін Оссори епископтығы мен Кашель архиепископтығы, содан кейін Уэльстегі Бангор епископтығы және 1191 жылы Лландафф епископтығы ұсынылды. Осы кезде ол Бреконның архидиаконы лауазымынан бас тартты.

Кейінгі өмірі

Джеральд өмірінің қалған бөлігін академиялық зерттеулермен өткізді, көбінесе Линкольнде, діни нұсқаулар мен саясатқа қатысты еңбектер жазып, өмірінің басында жазған Ирландия және Уэльс туралы еңбектерін қайта қарады. Ол екі жыл (1204–1206) туыстарымен Ирландияда болып, 1206 жылы Римге төртінші рет, қана зыяратқа барды. Сент-Дэвидс мәселесі оның тәжбен қарым-қатынасын уландырды. 1216 жылы Бірінші Барон соғысында Франция королі Людовик VIII-ні Англия тағына отырғызу жоспарына барондықтар тарапынан қолдау көрсетілді, ол оны жылы қабылдады. Ол шамамен 1223 жылы 77 жасында, мүмкін Херефордта қайтыс болды, және кейбір мәліметтерге сәйкес, Сент-Дэвидс соборында жерленген. Кардифф қалалық әкімдігінде Генри Пулдың жасаған Джеральдтың мүсіні орнатылған, ол Descriptio Cambriae және Itinerarium Cambriae еңбектері үшін 100 Уэльстік батырды анықтауға өткізілген дауыс беруге қатысты. Ирландиядағы оның беделі, ирландтарды теріс бейнелегеніне байланысты, одан да нашар.

Танымал мәдениетте

Джеральдтың 1188 жылы Уэльсте жасаған саяхаты 1988 жылы комедия актері Макс Бойс дауыстаған мультфильмде егжей-тегжейлі сипатталған. Уэльстің Джеральды Николас Крейннің «Ұлыбритания саяхаттары» сериясындағы 8 бөліктен тұратын топтаманың төртіншісі болды. Джеймс Голдманның «Мен өзім куәгер ретінде» романы Уэльстің Джеральдының көзқарасынан жазылған, алайда роман ішінде ол латын тілінде «Уэльстің Джеральды» деген мағына беретін Гиральдус Камбренсис деп аталған. Transport for Wales Rail операторы басқаратын Холихед пен Кардифф арасындағы пойыз қызметі Уэльстің Джеральды деп аталды.