Кіріспе

Сали Кристен Райд (26 мамыр 1951 – 23 шілде 2012) – американдық физик және астронавт. Лос-Анджелесте дүниеге келген ол 1978 жылы NASA-ға қосылды және 1983 жылы ғарышқа ұшқан алғашқы американдық әйел және үшінші әйел астронавт атанды (1963 жылы Валентина Терешкова және 1982 жылы Светлана Савицкаядан кейін). Ол ғарышқа ұшқан ең жас американдық астронавт болды, ол 32 жасында бұл жетістікке қол жеткізді. Райд Стэнфорд университетінің түлегі, ол 1973 жылы физика және ағылшын әдебиеті салаларындағы ғылым бакалавры, 1975 жылы ғылым магистрі және 1978 жылы физика бойынша философия докторы (екеуі де) дәрежелерін алды. Оның зерттеуі рентген сәулелерінің жұлдызаралық ортамен өзара әрекеттесуіне арналған. Ол NASA Astronaut Group 8 тобының миссия маманы астронавты ретінде таңдалды, бұл әйелдерді қамтитын NASA астронавттарының алғашқы тобы болды. 1979 жылы оқуын аяқтағаннан кейін, ол екінші және үшінші ғарыш шаттлының ұшуларында жердегі капсулалық байланыс операторы (CapCom) ретінде қызмет етті және ғарыш шаттлының робот манипуляторын әзірлеуге көмектесті. 1983 жылдың маусым айында ол STS-7 миссиясымен ғарышқа ұшты. Миссия барысында екі коммуникациялық спутнигі және алғашқы Шаттл паллет спутнигі (SPAS 1) орбитаға шығарылды. Райд SPAS 1 спутнигін іске қосып, қайтару операцияларын жүзеге асырды. Оның екінші ғарыш сапары 1984 жылы STS-41G миссиясы болды, ол да Challenger шаттлымен жасалды. Ол барлығы 343 сағаттан астам уақытты ғарышта өткізді. 1987 жылы NASA-дан кетті. Райд екі жыл Стэнфорд университетінің Халықаралық қауіпсіздік және қару-жарақтарды бақылау орталығында, содан кейін Калифорния университетінде (Сан-Диего) жұмыс істеді, негізінен сызықтық емес оптика және Томсон шашырауы салаларын зерттеді. Ол Challenger және Columbia шаттлдарының жоғалуын терген комиссиялардың құрамында болды, бұл екеуіне де қатысқан жалғыз адам. Ғарышқа ұшқан жылдары астронавт Стивен Хоулиге үйленген және бұрынғы әйелдер теннис лигасының ойыншысы Там О'Шонессимен ұзақ мерзімді жеке қарым-қатынаста болған ол ЛГБТ астронавттардың біріншісі болып танылды. Ол 2012 жылы қарын безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды.

Ерте өмір

Салли Кристен Райд 1951 жылғы 26 мамырда Лос-Анджелес, Калифорнияның Энсино ауданында, Дейл Бурделл Райд пен Кэрол Джойс Райдтың үлкен баласы ретінде дүниеге келді. Анасы норвеждік текті, әйелдер колониясында кеңесші болып жұмыс істеген. Әкесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясының 103-ші жаяу әскер дивизиясында Еуропада қызмет етті. Соғыстан кейін ол Хаверфорд колледжінде оқыды, содан кейін Калифорния университетінде, Лос-Анджелесте білім беру саласында магистр дәрежесін алды. 1963 жылы Райд 12 жасқа дейінгі қыздар арасында Оңтүстік Калифорнияда 20-шы орынға ие болды. 1968 жылдың маусымында бітірді, содан кейін жазғы демалыс кезінде Санта-Моника колледжінде жоғары математикадан сабақ алды. Оның зерттеу салалары астрофизика және еркін электронды лазерлер болды. Ол "рентген сәулелерінің жұлдызаралық ортамен өзара әрекеттесуі" тақырыбында докторлық диссертациясын Артур Б. С. Уокердің жетекшілігімен жазды. Стэнфордта Райд өзінен бір жас кіші Моли Тайсонмен қайта танысты. Олар теннис турнирлерінде жасөсперім теннисшілер ретінде кездескен. Стэнфордта Райд бірінші, Тайсон алтыншы орынға ие болса да, екеуі бірге жұптық ойын ойнады. Кейін Рид Стэнфорд теннис командасынан университеттің әйелдер теннисі бойынша Pac 8 конференциясына қатысудан бас тартуына наразылық білдіріп кетті. 3 қазанда Хьюстондағы NASA-ның Джонсон ғарыш орталығына (JSC) бір апталық сұхбаттар мен медициналық тексерулерге келген жиырма үміткердің ішінде ол жалғыз әйел болды. Оның дене күші дәрігерлерге үлкен әсер етті. Олар оны жеке құтқару бөліміне орналастырып, клаустрофобиядан зардап шегетінін тексерді. Одан неге ғарышкер болғысы келгенін түсіндіретін бір беттік эссе жазуды сұрады. Соңында оны іріктеу комиссиясы қабылдады. Ресми түрде олар астронавт-қаламгерлер еді, толыққанды астронавттарға айналу үшін оқуларын аяқтауы керек болды. Райд мемлекеттік қызмет GS 12 дәрежесінде болды, оның жалақысы 21 883 АҚШ долларына тең болды (1978 жылғы 21 883,0 АҚШ доллары қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Ол Техас штатының Насау шығанағындағы пәтер сатып алып, Хьюстонға бірге көшу үшін Райс университетінде ғылыми грант алған Колсонмен бірге тұрды. Ол үйленбеген астронавт-қаламгердің серігі болды. 1981 жылы Райд Стивен Хоулимен, тағы бір TFNG-мен танысты. Олар бірге тұрып, өзін күйеуге шығар деп ойлады. Колсоннан айырмашылығы, ол Тайсонмен бұрынғы қарым-қатынасын білмеді. Ол CapCom-ның бірінші әйел операторы болды. 1982 жылдың басында Джордж Эбби және Астронавт кеңсесінің бастығы Джон Янг TFNG-термен миссияларды жоспарлауға кірісті, бастапқыда жетінші ғарыш шаттлының миссиясынан бастады. Оны басқаруға Роберт Криппенді таңдады, ол Янгпен бірге алғашқы ғарыш шаттлының миссиясына қатысқан. Миссияға әйелді қатыстыруды қалағандықтан, таңдау Райд, Джуди Ресник және Анна Фишерге дейін тарылды, олар осы салаға маманданған. Ридтің пайдасына оның жағымды мінезі мен басқалармен жұмыс істеу қабілеті, CapCom ретіндегі өнері және робот қолмен жұмыс істеу шеберлігі жатты. Алайда, JSC директоры Крис Крафт Фишерді артық көреді, ал Эбби өз шешімін қорғауға мәжбүр болды. NASA штаб-пәтері 1982 жылдың сәуірінде ресми түрде жарияланған Райдтың таңдауын мақұлдады. Ғарышқа ұшқан алғашқы американдық әйел ретінде Райд бұқаралық ақпарат құралдарының қысымына ішкі түсті. Жеке сұхбаттарға бес жүзден астам өтініш келіп түсті, олардың барлығы да қабылданбады. Оның орнына, NASA 1983 жылдың 24 мамырында әдеттегідей ұшыру алдындағы баспасөз конференциясын өткізді. 1983 жылдың 18 маусымында Кеннеди ғарыш орталығынан (KSC) ұшып шыққанда, Райд ғарышқа ұшқан алғашқы американдық әйел және жалпы алғанда үшінші әйел болды. Көптеген адамдар "Ride, Sally Ride" деген жазуы бар футболка киіп жүрді, бұл Уилсон Пикеттің "Mustang Sally" әнінің мәтінінен алынған. Миссия сонымен қатар бірінші Шаттл паллеттік спутнигін (SPAS 1) алып барды, ол микрогравитация жағдайында металл қорытпаларының пайда болуын зерттеу үшін он тәжірибе жүргізді. Ридтің жұмысының бір бөлігі робот қолды іске қосып, кейіннен Жерге әкелінген SPAS 1 құрылғысын қайтару болды. Орбитальдық аппараттың кіші реакциялық басқару жүйесіне арналған зымырандар атылды, ал SPAS 1 қашықтан басқару жүйесімен ұсталып, созылған қолмен қозғалысты сынады. Сондай-ақ, миссия ғарышқа бейімделу синдромын зерттеді, бұл астронавттардың ғарышқа ұшудың алғашқы кезеңінде жиі кездесетін құсық сезімі.

Жоспарланған үшінші миссия

Көп ұзамай Райд үшінші ұшуына, STS 61 I-ге дайындық жасап, қайтадан ұшу тобына қосылды. Бұл миссия 1986 жылдың 15 шілдесінен кешіктірілмейтін болып жоспарланған, және Intelsat VI 1 және INSAT 1 C байланыс спутниктерін, сондай-ақ Материалдар ғылымы зертханасы 4-ті орбитаға шығару міндеті қойылған. Кейіннен экипаж STS 61 M миссиясына ауыстырылды, бұл 1986 жылдың шілдесінде ұшуға жоспарланған, іздеу және деректердік релелік спутниктік жүйесін (TRDS) орналастыру миссиясы еді. Ол сондай-ақ CapCom ретінде тағы екі миссияда жұмыс істеді. 1986 жылдың 7 қаңтарында Райд досы (және болашақ өмірбаянын жазушысы) Линн Шеррді NASA-ның «Журналисттер космоста» жобасына өте жақсы сипаттама беріп ұсынды. Шер финалистердің бірі болды. Бұл, некелері ажырасып бара жатқан жұбайлар үшін қиын жағдай болуы мүмкін еді. Роджер Бойсжолидің айтуынша, «Челленджер» апатына әкелген техникалық мәселелер туралы ескерткен инженерлердің бірі, Мортон Тиоколь компаниясының барлық қызметкерлері одан бас тартқаннан кейін, Райд ғана апатқа дейін берген ескертулерін жариялағанда оған қолдау көрсеткен қоғамдық тұлға болды. Рид оны жұрт алдында құшақтап, оның күш-жігерін қолдады. Роджерс комиссиясы өз есебін 1986 жылдың 6 маусымында ұсынды. Ол Хоулиден маусым айында ажырасты. Стэнфордта оның әріптестерінің арасында Кеңес Одағын зерткен маман Кондолиза Райс болды. Рид ядролық қаруларды ғарыштан санау және тексеру тәсілдерін зерттеді, бірақ Суық соғыстың аяқталуы осы мәселенің маңыздылығын азайтып жіберді. Стипендиясының мерзімі аяқталар алдында, Райд Стэнфордта тұрақты қызметке орналасуға үміттенеді. Оны жұмысқа алған Сидни Дрелл, оны профессорлық лауазымға тағайындау үшін әртүрлі факультеттермен келіссөздер жүргізді, бірақ ешқайсысы оған келіспеді. Дрелл наразылық білдіріп CISAC-тен кетіп қалды. Оның зерттеулері негізінен сызықтық емес оптика және Томсон шашырауын зерттеуге қатысты. Ол 1996 жылға дейін Cal Space директоры болып қызмет етті. 2007 жылы UCSD-ден зейнеткерлікке шығып, профессор-эмеритус атағын алды. 1990 жылдардың ортасынан бастап өмірінің соңына дейін Райд NASA-ның екі қоғамдық бағдарламасын басқарды — ISS EarthKAM және GRAIL MoonKAM жобаларын, NASA-ның реактивтік қозғалтқыш зертханасы және UCSD-мен бірлесіп. Бұл бағдарламалар орта мектеп оқушыларына Жер мен Айдың суреттерін сұрауға мүмкіндік берді. Райд Калифорниядағы Ла-Холла қаласында үй сатып алды, ал О'Шонесси Сан-Диего Меса колледжінде оқытушы болып жұмысқа орналасқаннан кейін сонда көшіп келді. Sally Ride Science жоғары бастауыш және орта мектеп оқушылары үшін қызықты ғылыми бағдарламалар мен жарияланымдар жасады, әсіресе қыздарға баса назар аударды. Рид пен О'Шонесси балаларға арналған ғарыш тақырыбында алты кітап жазды, мақсаты балаларды ғылымды оқуға ынталандыру еді. 2003 жылы Райд Колумбия апатын тергеу комиссиясының құрамында болды және «Челленджер» және «Колумбия» апаттарын тергеген екі комиссияда да жұмыс істеген жалғыз адам болды. Ол 2008 жылы Барак Обаманы президенттікке қолдады және 2008 жылы Барак Обаманың NASA-ға өту тобының басшысы Лори Гарвермен байланысқа түсті, бірақ ол тағы да NASA әкімшісі лауазымына қызығушылық танытпағанын мәлімдеді. Ол 2007 жылы Ұлттық математика және ғылым бастамасы, ал 2009 жылы инновацияларды оқыту бастамасы кеңесіне кірді, сондай-ақ Ғылым және технология саясаты кеңсесінің (OSTP) сұрауымен американдық ғарыш саясатын тәуелсіз түрде қараған Америка Құрама Штаттарының адаммен бірге ғарышқа ұшу жоспарларын қарау комитетінің мүшесі болды (2009 жылдың 7 мамыры).

Өлім

2011 жылдың 10 наурызында Сан-Францискода өткен Ұлттық ғылым мұғалімдері қауымдастығының конференциясында Рид сөз сөйлеген кезде О'Шонесси мен оның досы оның ауруға шалдыққанын байқады. О'Шонесси алаңдап, келесі күні оған дәрігерге қарауға уақыт алды. Медициналық ультрадыбыс тексеруі оның құрсағында гольф добындай ісік бар екенін көрсетті. UCSD-де жасалған келесі КТ сканы асқазан безінің қатерлі ісігі деген диагнозды растады. Ол ісіктің көлемін азайту үшін химиотерапия мен сәулелік терапиядан өтті. Рид 1992 жылы өсиетін жасағанда О'Шонессиге оның мүлкін мұраға беруін қамтамасыз еткен. Олар 2011 жылдың 15 тамызында ресми тіркелген серіктестік құрды. 27 қазанда хирургтар Ридтің асқазан безінің, өт жолының, асқазанның және ішегінің бір бөлігін, сондай-ақ өт қабын алып тастады. Көмескірден кейін оның күлі Санта-Моникадағы Вудлон еске алу зиратында әкесінің қабіріне жатқызылды. Оның құжаттары Смитсонов институтының Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының мұрағатында сақталады. Бұл Ридті белгілі болған алғашқы ЛГБТ ғарышкері етті. Ридтің қарым-қатынасын оның әпкесі Медведь растады, ол Ридтің жеке өмірін, соның ішінде ауруын және емделуін құпия сақтауды қалағанын айтты.

Марапаттар мен құрметтер

Райд өмір бойы және одан кейін де көптеген марапаттар алды. Ол Ұлттық ғарыш қоғамының фон Браун сыйлығын, Чарльз А. Линдберг қорының Линдберг бүркітшігін және NCAA Теодор Рузвельт сыйлығын алды. Ол Ұлттық әйелдер даңқы залына және ғарышкерлер даңқы залына енгізілді және екі рет НАСА ғарыш ұшу медалімен марапатталды. АҚШ-тағы бастауыш мектептер оның есімімен аталды, соның ішінде Техас штатының Вудлендс қаласындағы Салли Райд бастауыш мектебі және Мэриленд штатының Германтаун қаласындағы Салли Райд бастауыш мектебі. 1984 жылы ол 35 жасқа толмаған жеке тұлға арқылы ең үздік мемлекеттік қызмет үшін Сэмюэл С. Берд сыйлығын алды, бұл сыйлық жыл сайын Jefferson Awards ұйымымен беріледі. Калифорнияның губернаторы Арнольд Шварценеггер мен бірінші ханым Мария Шрайвер 2006 жылдың 6 желтоқсанында Калифорнияның тарих, әйелдер және өнер мұражайындағы Калифорнияның атақ-даңқ залына Райдты енгізді. Келесі жылы ол Дейтон қаласында (Огайо штаты) Ұлттық авиация абыройлыларының залына кірді. Райд NASA-ның Gravity Recovery and Interior Laboratory (GRAIL) миссиясы үшін қоғамдық насихат және білім беру бағдарламаларын жүргізді, ол Айдың гравитациясын картаға түсіру үшін екі спутникті жіберді. 2012 жылдың 17 желтоқсанында екі GRAIL зонды, Ebb және Flow, Goldschmidt кратері маңындағы белгісіз ай тауына құлап, өздерінің миссиясын аяқтады. НАСА оның құрметіне қону орнын атау туралы хабарлады. Сондай-ақ 2012 жылдың желтоқсан айында Space Foundation Райдқа ең жоғары наградасын – генерал Джеймс Э. Хилл өмір бойына ғарыш жетістіктері үшін сыйлығын табыс етті. 2013 жылдың сәуірінде АҚШ Әскери-теңіз күштері зерттеу кемесіне Райдтың есімі берілетінін жариялады. RV Sally Ride 2014 жылдың 9 тамызында О'Шонессидің атынан суға түсірілді және 2016 жылы Скриппс океанография институтына жеткізілді. Бұл зерттеу флотындағы әйел ғалымның есімімен аталған алғашқы кеме болды. 2013 жылдың 20 мамырында Вашингтондағы Джон Ф. Кеннеди атындағы өнер орталығында "Салли Райдқа арналған Ұлттық құрмет" шарасы өтті. Сол күні президент Барак Обама Райдке АҚШ-тың ең жоғары азаматтық наградасы – Президенттік бостандық медалін беру туралы мәлімдеді. Медаль О'Шонессиге 2013 жылдың 20 қарашасында Ақ үйde өткен салтанатты шарада табыс етілді. 2013 жылдың шілдесінде Flying журналы "Авиацияның 51 батыры" тізімінде Райдты 50-орынға қойды. 2019 жылдың наурызындағы алғашқы ойында АҚШ әйелдер құрамасының футболшылары артында құрмет көрсеткен әйелдің есімі жазылған жейде киді; Тиерна Дэвидсон Салли Райдты таңдады. 2014 жылы Райд Чикагодағы ЛГБТ тарихы мен тұлғаларын көрсеткен Legacy Walk ашық көрмесіне енгізілді. 2015 жылы оның туған күніне арналған Google Doodle жасалды. 2017 жылы Халықаралық әйелдер күнінде ол қайта қолданылды. Стэнфорд университетінің Люси Стерн залында орналасқан Серра үйі 2019 жылы Салли Райд үйі деп аталды. АҚШ пошта қызметі 2018 жылы оның құрметіне бірінші сыныптық пошта маркасын шығарды, ал Райд 2022 жылдың наурызында "Американдық әйелдер" сериясының алғашқы екі құрметті тұлғасының бірі болды. Ол АҚШ валютасында бейнеленген алғашқы ЛГБТ тұлғасы болды. 2022 жылдың 1 сәуірінде Райдтың есімімен аталған спутник (ÑuSat 27 немесе "Салли", COSPAR 2022 033R) Satellogic Aleph 1 шоқжұлдызының бөлігі ретінде ғарышқа ұшырылды. NG 18 миссиясында пайдаланылған Cygnus ғарыш кемесі оның құрметіне S. S. Sally Ride деп аталды. Ол 2022 жылдың 7 қарашасында сәтті ұшырылды. 2022 жылы "Авиация биігі" мұражайының сыртында Райдтың мүсіні ашылды. 2023 жылы Райдтың тағы бір мүсіні ашылды; бұл Рональд Рейганның президенттік кітапханасының сыртында орналасқан.

Танымал мәдениетте

Билли Джоэлдің 1989 жылғы "Біз отты бастаған жоқпыз" әнінде оның есімі айтылады. 1999 жылы "Ангелге тиген" телесериалының "Godspeed" атты эпизодында Райд өзін-өзі сомдады. Астронавттар Крис Хэдфилд пен Кэтрин Коулман "Ride On" әнін орындады. Бұл ән кейін Хэдфилдтің "Space Sessions: Songs from a Tin Can" альбомына "Ride That Lightning" деген атаумен енді. 2017 жылы шыққан "NASA әйелдері" Lego жинағында Райд, Маргарет Гамильтон, Мэй Джемисон және Нэнси Романның миниатюралық фигуркалары болды. 2019 жылы Mattel компаниясы "Шабылданатын әйелдер" сериясының аясында Райдтың бейнесінде Барби қуыршағын шығарды. 2019 жылдың 21 қазанында драматург Лиза Биркенмайердің "Др. Райдтың американдық жағажай үйі" пьесасының премьерасы Нью-Йорктегі Арс Нованың Гринвич Хаус театрында Бродвейден тыс қойылым ретінде өтті. Пьеса 1983 жылы Райдтың ғарышқа ұшуынан бір күн бұрынғы кешке орын алады және әйелдердің құштарлықтары мен американдық сексуалдық және билік нормалары туралы, Райдтың ЛГБТҚ идентитігімен байланысты ғарышкер ретіндегі тәжірибесі арқылы көрінеді. Пьесаның атауы NASA-ның ғарышкерлердің теңіз жағажайындағы үйіне сілтеме жасайды, онда ғарышкерлер миссияларға дейін карантинде болған. "Valley Girl" (2020) фильмінде Райд бірінші әйел ғарышкер ретінде ғана емес, сонымен қатар Энсино қаласынан болғандықтан "аңғардағы қыз" ретінде де таныстырылады. 2021 жылы Райд Apple TV+ стриминг платформасындағы "For All Mankind" сериалының екінші маусымында Эллен Вро ойнаған рөлде пайда болды.