Кіріспе
Атыс қаруы терминологиясында, механизм – оқ-дәрілерді (жүктеуді, құлыптауды, атуды, сығарды және шығаруды) қамтамасыз ететін, немесе осы механизмнің жұмыс істеу тәсілі. Мұздалаулы қаруларда (мушкеттерде) механизм болмайды, себебі олардың барлығы бір рет атылатын, жабық қосқаннан оқ-дәрі мен оқ қолмен салынатын қарулар. Оның орнына, мұздалаулы қарудың тұтану механизмі құлып деп аталады (мысалы, ұспақ құлып, дөңгелек құлып, кремний құлып және қақпақ құлып). Механизмдер бірнеше түрге бөлінеді, соның ішінде бір әрекетті және екі әрекетті, бөлінетін, рычагты, иінтіректі, бұрандалы және тағы да басқа түрлері бар. "Механизм" термині мылтықтың қабылдағышы мен бұрандасының ұзындығына қатысты болғанда қысқа, ұзақ және магнум түрлерін де қамтуы мүмкін. Қысқа механизмді мылтық әдетте немесе одан кішкентай оқ-дәрі ұзындығын қабылдай алады. Ұзақ механизмді мылтық оқ-дәрі ұзындығын қабылдай алады, ал магнум механизмді мылтық оқ-дәрі ұзындығын қабылдай алады.
In firearms terminology, an action is the functional mechanism of a breech loading firearm that handles (loads, locks, fires, extracts, and ejects) the ammunition cartridges, or the method by which that mechanism works. Actions are technically not present on muzzleloaders, as all those are single shot firearms with a closed off breech with the powder and projectile manually loaded from the muzzle. Instead, the muzzleloader ignition mechanism is referred to as the lock (e. g. matchlock, wheellock, flintlock, and caplock). Actions can be categorized in several ways, including single action versus double action, break action versus lever action, pump action, bolt action, among many other types. The term action can also include short, long, and magnum if it is in reference to the length of the rifle's receiver and the length of the bolt. The short action rifle usually can accommodate a cartridge length of or smaller. The long action rifle can accommodate a cartridge of , and the magnum action rifle can accommodate cartridges of .
Бір рет жасалатын іс-қимылдар
Бір рет атылатын механизмдер тек жеке орнатылған ("батерияда") патронды ату үшін жұмыс істейді және патронды өздігінен жылдыра алмайды. Атынан көрініп тұрғандай, барлық бір рет атылатын қарулар (көп ұңғылы болмаса) тек бір патронға арналған және әрбір атыстан кейін қолмен қайта зарядталуы керек. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл патронмен атуға арналған ең алғашқы механизмдер.
Құлап кету блогы
Төмен түсірілетін құлпынай – бұл механизм, онда құлпынай қабылдағышқа төмендейді немесе "төменге түсіріледі", осы арқылы оқпанын ашады, әдетте төменгі тұтқамен басқарылады. Төмен түсірілетін құлпынайдың екі негізгі түрі бар: көлбеу құлпынай және құлау құлпынай.
Блокты бұрауыш
Бұралмалы немесе айналмалы блок механизмінде, құлыптама артқы жағына орнатылған оське тіреледі (бұралмалы доңғалақтан өзгеше, ол тірелмейді). Белдік иірген кезде, блок төмен және алға қарай бұрылып, патрондық ұяны ашады. Ең танымал айналмалы блок конструкциялары – Пибоди, Пибоди-Мартини және Баллард механизмдері. Провиденс құрал компаниясы жасаған алғашқы Пибоди мылтықтары қолмен қайырылатын бүйірлік соққыны пайдаланды. Швейцариялық қаругер Фридрих Мартини Пибодиді өңдеу арқылы айналмалы блок механизмін жасады, ол бір мезгілде блокты бұратын және соққыны белдік арқылы қайыратын тиімді жүйеге ие болды. 1871 жылғы Мартини-Генри мылтығы "қақпақшалы" Снайдер-Энфилд мылтығын алмастырып, Виктория дәуірінің соңындағы британ армиясының стандартты мылтығы болды, ал Мартини азаматтық мылтықтар үшін де танымал механизм болып табылады. Чарльз Х. Баллардтың өзіндік қайырымды бұралмалы блок механизмі 1875 жылдан бастап Марлин атыс қарулары компаниясымен шығарылып, ұзақ қашықтықтағы "Кридмур" нысана көздеушілер арасында жоғары беделге ие болды. Бүгінде сақталған Марлин Баллард мылтықтары коллекционерлер арасында қымбатқа бағаланады, әсіресе сол кездегі швейцариялық стильдегі әсем ағаш қаптамаларындағы үлгілер.
Құлау блогы
Құлап түсетін немесе жылғатын блок механизмінде, қатты металлдан жасалған блок тік бойымен атыс қаруының құлпына ойылған жоғалауларда жылжиды және рычаг арқылы иеленеді. Құлап түсетін блок механизмін қолданатын мысалдар – Шарпс мылтығы және Ругер No. 1.
Блоктар
Айналмалы блок механизмінде, құлыптауыш блок жартылай цилиндр пішіндес болып келеді, оның осі арқылы білік орналасқан. Оператор блокты айналдыру арқылы немесе "домалату" арқылы құлыптауышты ашып, жабады; бұл қарапайым, мықты және сенімді конструкция. Айналмалы блоктар ең көп кездесетін нұсқалары 19-шы ғасырдың соңында Remington компаниясы жасаған қарулармен байланысты; Remington механизмінде, оқ атар сәтте құлыптауышты жабуға молот қызмет етеді, ал блок өз кезегінде құлыптауыш ашық болғанда молоттың түсіп кетуіне кедерілді етеді.
Қалқалы блок
Жалпы әскери қолдануға арналған ең алғашқы металл патрондық артқы зарядтауыштарда қолданылған иілмелі блок, бастапқыда оқ-дәрі салып зарядталатын мылтықтарды өзгерту арқылы жасалған. Оқтың артқы жоғарғы бөлігі кесіліп немесе фрезерленді, сосын оның орнына жоғары қарай ашылатын иілмелі блок орнатылды, бұл оқ тиеуге мүмкіндік берді. Ішкі бұрышты оқ ату тетігі, мылтықтың бұрыннан бар бүйірлік соққысын қайта пайдалануға мүмкіндік берді. АҚШ-тағы Спрингфилд Арсеналы жасаған "Алин" механизмі алға қарай иілді, ал британдықтар қолданған "Снайдер-Энфилд" жанына қарай ашылды. Британдықтар "Снайдерді" Мартини стиліндегі Пейбоди блогымен жылдам алмастырғанда, АҚШ армиясы иілмелі механизмнің жеткілікті екенін санады және оқ-дәрі салып зарядталатын мылтықтарын жаңа өндірілген Спрингфилд 1873 үлгісімен жаңартты, ол Үнді соғыстарында негізгі қару болды және испан-американ соғысында да кейбір бөлімдерде қолданыста болды.
Брейк-акция
Брейк-акция – қарудың ұңғысы ашылуы үшін шарнирлі білігі бар қару түрі. Көп біліктегі брейк-акция қарулары әдетте екі білік конфигурациясы үшін үстінен және астынан немесе қатар орналасқан түрлерге бөлінеді, ал мылтық және винтовка біліктері қосылғанда – "комбинацияланған қару" деп аталады.
Бұранданың әрекеті
Болттық механизмді мылтықтар көбінесе бекітілген немесе алынып тасталатын дүңгіршектермен байланысты болғанымен, шындығында алғашқы жалпы әскери қолданысқа енгізілген оқ атар қару – бір рет атылатын болттық механизмді: 1841 жылғы қағаз оқпен атылатын пруссиялық инелі мылтық. Франция 1866 жылы одан да жақсы Chassepot мылтығымен жауап берді, ол да қағаз оқпен жұмыс істеді. Әскери қызметтегі алғашқы металл оқпен атылатын болттық мылтықтар – 1870 жылы Ресей енгізген Бердан II үлгісі, 1871 жылғы Маузер үлгісі және өңделген Chassepot, 1874 жылғы Грас мылтығы болды; олардың барлығы бір рет атылатын қарулар еді. Бүгінде жоғары деңгейдегі ұсақ калибрлі спорттық мылтықтардың көпшілігі бір рет атылатын болттық механизмді. .22 калибрлі бір рет атуға арналған болттық мылтықтар 20 ғасырдың басында арзан "балалар мылтығы" ретінде кеңінен өндірілді; сондай-ақ, көбінесе .410 калибрлі бір рет атуға арналған болттық мылтықтар да болды.
Экцентрикалық бұрандалы әрекет
Эксцентриктік бұрандалы механизм алғаш рет M1867 Werndl–Holub мылтығында, кейін Magnum Research Lone Eagle тапаншасында қолданылды. Оқпалдау механизмінің жабылуы – бір осьті, бірақ осы осьтен ығысқан айналмалы барабан. Жабдықталған кезде, оқтұйық ұрғышпен сәйкес келеді және оқпалдау механизмі тығыз жабылады. Айналдырылғанда барабандағы ойық жаңа оқты шығару және салу үшін ашылады. Бұл механизм алғаш рет Werndl Holub мылтығында пайда болғанмен, француздық 75 мм 1897 жылғы үлгідегі зеңбірекпен байланысты болғандықтан, көбінесе «зеңбірек оқпалдауы» деп аталады. Француздық M1897 зеңбірегінің негізі Уильям Хаббеллдің өнертабысы болды.
Қайталанатын әрекеттер
Қайталанатын әрекеттер патрондарды оқ-дәрілерді сақтайтын құрылғыдан (журнал, цилиндр немесе белдік) батареяға кіргізіп-шығаратын, алға-артқа қозғалатын немесе айналатын бөліктерімен сипатталады. Бұл қаруға қолмен оқ-дәрілерді қайта толтыру қажеттілігінсіз бірнеше патронмен атуға мүмкіндік береді.
Револьвер
Револьвер - бірнеше патрондык камерасы бар (бірақ бір ғана ұңғысы бар) атыс қаруы, онда патрондар айналмалы цилиндрде орналасады, ол әрбір оқ атпас бұрын оқпанмен (көшіру конусының көмегімен) сәйкестендіріледі. Револьверлер көбінесе қолға ұсталатын қарулар болып табылады, бірақ айналмалы мылтықтардың, оқпандардың және зеңбіректердің мысалдары да жасалған. Цилиндр көбінесе қолмен басқарылатын сыртқы тетікпен байланыс арқылы айналады, бірақ кейбір револьверлер "қос әрекетті" болып табылады және цилиндрді айналдыру мен тетіктің серпілуін жүзеге асыру үшін құрсауылды қолмен тартуды пайдалана алады. Револьвер принципін қолданатын атыс қаруларының мысалдары - Smith & Wesson Model 3 және Colt Model 1889.
Бұранданың әрекеті
Бұрандалы қаруларда, оқтың ұясын ашу және жабу бұранда тұтқасы арқылы қолмен тікелей басқарылады. Көптеген бұрандалы қарулар айналмалы бұрандалы ("тартып бұру") жүйесін қолданады, онда оқтың ұясын ашу үшін бұранда тұтқасын жоғары қарай бұру керек, содан кейін ұяны ашу және пайдаланылған оқты шығару үшін артқа тарту керек, ал ұя жабылғаннан кейін бұранда тұтқасын төмен қарай бұру арқылы бекіту керек. Ең көп таралған үш айналмалы бұрандалы жүйе – Маузер, Ли-Энфилд және Мосин-Нагант жүйелері. Маузер жүйесі ең көп қолданылатын айналмалы бұрандалы қару дизайны ретінде кеңінен танылды. Бұранда тұтқасын әрқашан айналдырудың орнына, құлыптауды жеңілдету үшін күрделі бұранда басын пайдаланатын тік тартқыш бұрандалы жүйелер де бар.
Құбырмен жұмыс
Помпадай атыс қаруларында, қару түйіршігінің астындағы алдыңғы бөлігінде орналасқан жылғыш тұтқа қолмен иесі тарапынан оқтарды шығару және жарақтандыру үшін қолданылады. Помпалы механизмдер көбінесе мылтықтарда кездеседі. Помпалы механизмді қолданатын атыс қаруларының мысалдары: Винчестер 1912 үлгісі, Ремингтон 870 және Моссберг 500.
Леверлік әрекет
Леггинстік қаруларда, оқ-дәрілерді шығару және жаңа оқ салу үшін иінтірек қолмен итеріледі. Леггинстік механизмді қолданатын қарулардың мысалдары: Генри 1860 моделі, Винчестер 1876 моделі және Марлин 1894 моделі.
Бұранданы босату
Бұранданы босату немесе рычагты босату механизмі – картриджді камераға салу процесін аяқтау үшін бұранданы босату рычагын/түймесін физикалық түрде қолдану арқылы жұмыс істейтін гибридті қайта зарядтау механизмі. Дегенмен, рычагты механизмнен (ол үшін атысшының қолымен күш түсіру қажет) ерекшелігі, бұранданы босату арқылы жұмыс істейтін қарулар, әдетте, рычагқа тікелей қатыстырмай, пайдаланылған оқты автоматты түрде шығарады, көбінесе кері соққы немесе газдың күші арқылы, және келесі оқты камераға салу үшін көбінесе серіппелі механизм қолданылады. Бірақ, бұранда артқа жылғаннан кейін, тоқтау тірегімен тоқтатылады және пайдаланушы босату рычагын/түймесін басып, тоқтау тірегін қолмен ажыратпаса, бастапқы қалпына оралмайды және жаңа оқты камераға салмайды. Механизмнің жүктелу циклін аяқтау үшін пайдаланушының қолмен араласуы қажет болғандықтан, ол техникалық тұрғыдан алғанда, өзіндік жүктелетін емес, қолмен басқарылатын механизм болып саналады. Бұл принциптің бастапқысы басқа өзіндік оқ шығаратын мылтықтарға, мысалы, Harrington & Richardson Model 755 бір оқты мылтығына дейін барып жетеді, бірақ бұл механизм Ұлыбританияда Southern Gun Company компаниясы арқылы кеңінен танымал болды. Олар .223, .308, 9 мм және .45 ACP калибрлі "Manually Actuated Release System" (MARS) механизмі бар мылтықтарды/пистолет калибрлі карабиналарды шығарады, себебі бұл үзіліске ұшыраған механизм 1988 жылғы Атыс қаруына (өзгерістер) сәйкес келеді, ол өзіндік жүретін орталықтан ату мылтықтарын иеленуге тыйым салады. Француз компаниясы Verney Carron Speedline аңшылық мылтығын және Véloce сапқышын шығарады және экспорттайды, бұл Австралиядағы Жасылдар және Gun Control Australia сияқты қаруға қарсы топтардың лоббилеуіне байланысты негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында моральдық алаңдаушылық тудырды, сонда Дэвид Шоубридж «жартылай автоматты» терминін қолданды. Сол сияқты, Savage Arms A17R және A22R рельстік мылтықтарын (екеуі де жаңа A сериялы мылтықтардан өзгертілген, олардың триггер сақшысының алдында бұранданы босату рычагы бар) Австралия нарығына ұсынды, бірақ Солтүстік Территория полициясы сияқты құқық қорғау органдары бұл мылтықтарды біржақты түрде «көмегімен оқ шығарылатын сызықтық қайта зарядтау қаруы» деп анықтауға тырысты және оларды жартылай автоматты деп қайта жіктеді, сондықтан кем дегенде C санатындағы лицензиясыз тыйым салынды, бұл фермалары жоқ қала және ауыл тұрғындарының көпшілігі үшін қол жетімсіз. 2020 жылы CZ сонымен қатар CZ 515-ті, CZ 512-нің бұранданы босату арқылы өзгертілген нұсқасын, Австралия нарығына Winchester Australia импорттаушысы арқылы енгізді. Түрік өндірушісі Pardus Arms сондай-ақ 12 калибрлі BRS17 сапқышын шығарады, ол оқ ату алдында оқ-дәрілерді қабылдағышқа салу үшін қабылдағыштың артқы жағында орналасқан бұранданы босату түймесін пайдаланады.
Қайталау операциясы
Блоубек операциясы – жартылай автоматты және толық автоматты қарулардың, жану камерасында және ұңғыда туындайтын энергия арқылы, патрон арқылы тікелей бұранда бетіне әсер ете отырып жұмыс істейтін жүйе. Блоубек операциясында бұранда камераға бекітілмейді, тек бұранданың салмағынан туындайтын серіппелік қысым мен инерцияға сүйеніп, оқ ату механизмінің тым жылдам ашылуына қарсы тұрады. Блоубек операциясы, қажетті бұранда салмағына байланысты, төмен қуатты патрондар үшін қолданылады. Кешіктірілген блоубек механизмдері бұранданың артқа қарай жылжуын баяулату үшін қандай да бір механизмді пайдаланады, бұл механизмге күшті оқ-дәрілерді пайдалануға және/немесе бұранданың салмағын азайтуға мүмкіндік береді.
Алға қарай соғу операциясы
Алға қарай соққылы жүйеде бекітілген құлпы және жылжымалы ұңғы қолданылады. Оқ ұңғының ішкі бетімен үйкелісінен және құлпының ұңғыдан кері жылжуынан ұңғы құлпыға қатысты алға жылжиды. Ұңғы серіппелі болып келеді және автоматты түрде жаңа оқпен қайта зарядталады. Осы жүйенің мысалдары – Steyr Mannlicher M1894, Hino Komuro M1908 таңқасы және Schwarzlose Model 1908.
Қайта тарту операциясы
Рекольді операция – жартылай автоматты және толық автоматты қаруларда қолданылатын құлыпталған брекш механизмінің бір түрі. Ол да камерадағы жанудан туындаған энергияны тікелей патронның түйірі арқылы болтқа жеткізеді, бірақ бұл жағдайда қарудың түтігі мен брекш бірге артқа жылғалады, ал болт брекшке құлыпталады. Брекш болт пен түтік біршама қашықтыққа артқа жылғанда құлыпты күйде қалады, бұл брекш ашылмас бұрын камерадағы қысымды қауіпсіз деңгейге дейін төмендетуге мүмкіндік береді.
Газбен жұмыс істеу
Газбен жұмыс істеу – жартылай автоматты және толық автоматты қаруларды энергиямен қамтамасыз етуге арналған жұмыс механизмі жүйесі. Газбен жұмыс істеу кезінде, атылған оқтың қысымынан пайда болатын газдың бір бөлігі, ұңғыдан өтіп, механизмді іске қосу үшін пайдаланылады. Негізгі үш түрі бар: ұзын иінді газ поршені (газ поршені механизм бөліктерінің қозғалыс қашықтығымен бірдей қашықтыққа жылғалады және көбінесе механизм бөліктеріне тікелей бекітіледі), қысқа иінді газ поршені (газ поршені механизм бөліктерінің қозғалыс қашықтығынан қысқарақ қашықтыққа жылғалады) және тікелей газ беру (немесе «тікелей газ», «газ соққысы» деп те аталады, онда поршень болмайды, газ тікелей механизм бөліктеріне әсер етеді). Төртінші түрі, қазір ескірген және тиімсіз деп есептеледі, ол Банг мылтығына негізделген жүйелер, олар оқ ұңғыдан шыққаннан кейін газды ұстауға арналған мундштуктарды пайдаланады. Бұл жүйе кері импульсті қарулардың жұмыс қуатын арттыруға табысты болғанымен, ол жеткіліксіз және негізгі жұмыс жүйесі ретінде пайдалануға қолайсыз.