Кіріспе

Көне грек әдебиетінің жанры

Көне грек комедиясы (κωμῳδία) – классикалық Грекия театрының үш негізгі драмалық түрінің бірі (қалғандары – трагедия және сатир ойыны). Афиналық комедия әдетте үш кезеңге бөлінеді: Ескі комедия, Орта комедия және Жаңа комедия. Ескі комедия бүгінде негізінен Аристофанның сақталған он бір пьесасы арқылы белгілі; Орта комедия көбінесе жоғалып, Афиней Наукрат сияқты авторлардың салыстырмалы түрде қысқа фрагменттерінде ғана сақталған; ал Жаңа комедия негізінен Менандрдың маңызды папирус фрагменттерінен таныс. Философ Аристотель өзінің «Поэтикасында» (б.з.д. 335 ж.) комедияның күлкілі жандарды бейнелейтінін және оның құрамында ауыр салдарға немесе апатқа әкеп соқпайтын қателік немесе жамандық бар екенін жазған. К. А. Трипанис комедияны Грекия әлемге сыйлаған поэзияның соңғы үлкен түрі деп атады.

Мерзімдері

Александриялық грамматиктер, әсіресе Византиялық Аристофан, грек комедиясын канондық үш кезеңге – Ескі комедия (ἀρχαία archaía), Орта комедия (μέση mésē) және Жаңа комедия (νέα néa) – бөлген алғашқылар болған сияқты. Бұл жіктемелер көбінесе кездейсоқ сипатта көрінеді, ал ежелгі комедия жылдар бойы үнемі дамып келгендігі сөзсіз. Оны жағдайлық комедиямен және әдепті комедиямен салыстыруға болады. Бұл жанрдың ең танымал үш драматуры – Менандр, Филемон және Дифил. Жаңа комедия жанрының драматурлары өз алдыңғыларының мұрасын пайдаланды, бірақ оны қоғамдық мәселелерді емес, күнделікті өмірді бейнелеуге бейімдеді. Аристофанның комедияларындағы сатирикалық және фарс элементтері азайды, хор, юмор немесе көрініс сияқты гротескке басымдық берілді, бұл күнделікті өмірді және танымал кейіпкерлердің ерекшеліктерін бейнелеуге мүмкіндік берді. Дифилден басқа, Жаңа комедия драматурлары мифологиялық тақырыптар мен ғажайыптарға қарағанда күнделікті өмірге, кездейсоқ оқиғаларға басымдық берді және осы әлемді жартылай реалистік, бірақ стереотиптік кейіпкерлермен толтырды. Олардың әдепті комедиясы алдыңғы буын драматурлары дамытқан көптеген драмалық тәсілдерге, кейіпкерлерге және жағдайларға сүйенді: оқиғаны түсіну үшін прологтар, сахнадан тыс оқиғаларды хабарлау үшін хабаршылардың сөздері, тойлардың сипаттамалары, махаббаттың қиындықтары, кенеттен танылу, deus ex machina сияқты әдістер драматурлардың өнерінде жиі қолданылды. Жаңа комедия афиналық қоғамды және сол кезеңнің әлеуметтік моралін бейнеледі, оны тартымды түрде көрсетті, бірақ оны сынға алуға немесе жақсартуға тырыспады. Өз заманында Филемон Жаңа комедиядағы ең сәтті драматур болды, жарыстарда жас Менандрды үнемі жеңіп отырды, бірақ соңғысы кейінгі ұрпақтар үшін ең жоғары бағаланды. Менандрдың комедиялары көрермендерге шындықтан уақытша демалыс сыйлап қана қоймай, өмірдің нақты суретін берді, бұл ежелгі сыншыны Менандрдың пьесаларын жазуға өмірдің әсер еткені немесе керісінше болғаны туралы ойға жетеледі. Бұрынғы драматурлардан айырмашылығы, Менандрдың комедиялары саясат пен қоғамдық өмірге емес, қарапайым адамның қорқыныштары мен әлсіз тұстарын, жеке қарым-қатынастарын, отбасылық өмірін және әлеуметтік оқиғаларын қамтыды. Оның пьесалары бұрынғы комедияларға қарағанда әлдеқайда жұмсақ, қалалық стильде, жақсы мінез-құлық пен әдептілікке (бірақ міндетті түрде жақсы адамгершілікке емес) баса назар аударды. Оның ұсынған моральдық реформаларының мысалы (әдетте сенімді емес) – Менандрдың "Дисколос" пьесасындағы Кнемон, ол құдықтан құтқарылғаннан кейін өмірге деген наразылығын тоқтатты. Екеуінің де комедиялары тек фрагменттерде сақталған, бірақ олардың пьесаларын Плаут аударған және бейімдеген. Мысалы, Плауттың "Асинария" және "Руденс" шығармалары. Плауттың Дифилдің комедияларын аударғандығы мен бейімдегендігіне сүйенсек, ол сюжет құруда шебер болған деген қорытындыға келуге болады. Жаңа комедияның маңызды бөліктері сақталған, бірақ толық пьесалары жоқ. Ең жақсы сақталған мәтін – Менандрдың "Дисколос" ("Қиын адам, кекірегі"), ол папируста табылған және алғаш рет 1958 жылы жарияланған. Каир кодексінде (1907 жылы табылған) "Эпитрепонт" ("Арбитраждағы ерлер"), "Самия" ("Самос қызы") және "Перикеиромен" ("Шырағын шаштырған қыз") сияқты пьесалардың ұзын бөліктері сақталған. Жаңа комедия туралы біліміміздің көп бөлігі Плаут пен Теренцийдің латын тіліндегі бейімдемелеріне негізделген.

Ықпал

Хорас Менандрды өзінің жұмсақ рим сатирасының үлгісі деп есептеген. Жаңа комедия Батыс Еуропа әдебиетіне, негізінен Плаут пен Теренс арқылы зор әсер етті: атап айтқанда, Шекспир мен Бен Джонсон, Конгрев және Уайчерлидің, сондай-ақ Францияда Мольердің комедиялық драмаларына. Қазіргі пьесаларда кездесетін 5 акттық құрылым алғаш рет Менандердің комедияларында пайда болды. Бұрынғы буын комедияларында хорлық аралықтар болса, Менандерде әнмен диалог болды. Оның пьесаларының әрекеттерінде үзілістер болды, жағдайлар дәстүрлі, ал кездейсоқтықтар ыңғайлы келіп, пьесаның тегіс және тиімді дамуын көрсетті. Қазіргі заманғы романтикалық және жағдаяттық комедияның көп бөлігі Жаңа комедияның сезімталдығынан, әсіресе "All in the Family" және "Meet the Parents" сияқты ұрпақтар арасындағы комедиялардан бастау алады.

Драматургтар

Кейбір драматургтер бірнеше дәуірге жатады.