Намибия Дамара халқы

Кіріспе

Дамара халқы – Намибияның этникалық тобы.

the Damara people

Namibian ethnic group

The Damara, plural Damaran (Khoekhoegowab: ǂNūkhoen, Black people, Bergdamara, referring to their extended stay in hilly and mountainous sites, also called at various times the Daman or the Damaqua) are an ethnic group who make up 8.5% of Namibia's population. They speak the Khoekhoe language (like the Nama people) and the majority live in the northwestern regions of Namibia, however they are also found widely across the rest of the country. Genetic studies have found that Damara are closely related to neighbouring Himba and Herero people, consistent with an origin from Bantu speakers who shifted to a different language and culture. Their name in their own language is the "Daman" (where the " n" is just the Khoekhoe plural ending). The name "Damaqua" stems from the addition of the Khoekhoe suffix " qua/khwa" meaning "people" (found in the names of other Southern African peoples like the Namaqua and the Griqua). Prior to 1870 the hunter gatherer Damaran occupied most of central Namibia they used to practice pastoralism with sheep and cattle, but were also agriculturalist planting pumpkins, corn, tobacco. The Damaran were also copper smiths known for their ability to melt copper and used to make ornaments, jewellery, knives and spear heads out of iron. The Damaran just like the Sān believed in communal ownership of land meaning that no individual owned land as God had given land to everyone. Thus, rather than one person owning good grazing land and another seeking out an existence, all would live in harmony. It was for this reason that many were displaced when the Nama and Herero began to occupy this area in search of better grazing. Thereafter the Damara were dominated by the Namaqua and the Herero, most living as servants in their households. In 1960, the South African government forced the Damara into the bantustan of Damaraland, an area of poor soil and irregular rainfall. About half of their numbers still occupy Damaraland.

Дамаралар (Damara), көпше түрі – Дамаралар (Damaran) (Кхоехгоуаб: ǂNūkhoen, «қара халық», БергДамара, бұл олардың төбелі және таулы жерлерде ұзақ тұруын көрсетеді, сондай-ақ әртүрлі уақыттарда Даман немесе Дамаква деп те аталады) – Намибия халқының 8,5% құрайтын этникалық топ. Олар Кхоеххое тілінде сөйлейді (Нама халқы сияқты) және көпшілігі Намибияның солтүстік-батыс аймақтарында тұрады, бірақ олар елдің қалған бөлігінде де кеңінен таралған. Генетикалық зерттеулер Дамараның көршілес Химба және Хереро халықтарымен тығыз байланысты екенін көрсетті, бұл басқа тіл мен мәдениетке ауысқан банту тілдерінен шыққандығымен сәйкес келеді. Өз тілінде олардың атауы – «Даман» (мұндағы «n» – Кхоеххое тіліндегі көпшелік жұрнағы). «Дамаква» атауы «халық» деген мағынаны білдіретін Кхоеххое жұрнағы «ква/кхва» қосылуынан пайда болған (Намаква және Гриква сияқты Оңтүстік Африканың басқа халықтарының аттарында да кездеседі). 1870 жылға дейін аңшы-жинақшы Дамаралар Намибияның орталық бөлігінің көп бөлігін мекендеген, қой және ірі қара мал шаруашылығымен айналысқан, сонымен қатар тылсым, жүгері және темекі егу сияқты егіншілікпен де шұғылданған. Дамаралар мыс балқыту шеберлері болған, олардың қабілеттерімен әшекейлер, зергерлік бұйымдар, пышақтар және найза ұштарын жасаған. Дамаралар, Сандар сияқты, жердің жалпы меншігіне сенген, яғни Құдай жерді баршаға бергендіктен, ешкім жеке меншікке ие болмаған. Сондықтан, біреудің жақсы жайылымдары болса, екіншісі күнкөріс іздемей, барлығы ынтымақпен өмір сүрген. Осы себепті, Нама және Хереро халықтары жақсы жайылымдар іздеп осы аймаққа қоныс аударғанда көптеген адамдар қоныс аударуға мәжбүр болды. Содан кейін Дамаралар Намаква және Хереролардың ықпалында болды, көпшілігі олардың үй шаруашылықтарында қызметшілер болып жұмыс істеді. 1960 жылы Оңтүстік Африка үкіметі Дамараларды кедей топырақты және жауын-шашыны аз Дамараленд бантустанына күштеп қоныстандырды. Олардың шамамен жартысы әлі де Дамаралендте тұрады.

Тарих

Дамаран тарихына қатысты жазбаша мәліметтерде, 14 ғасырға (1390 жылға) дейін, Дамаран басшылығымен басталатын, археологиялық және этнологиялық дәлелдермен расталған мәліметтерде, Дамарандар Санмен қатар, қазіргі Намибияның алғашқы тұрғындары екендігі айтылады. Ауызша дәстүрге сәйкес, Дамарандар ғасырлар бұрын ǁKhaus (Экваторлық жаңбырлы ормандардан) ǃĀǂkhib арқылы Намибияға келген. Дамарандар бастапқыда Huriǂnaub (Кунене өзені) мен ǃGûǁōb (Каванго өзені) арасында қоныстанды, содан кейін ғасырлар өткен соң ǀNaweǃhūb (Овамболанд) деп аталған аймаққа кірді. Дамарандар оңтүстікке қарай жылжып, Dâureb (Брандберг тауы), Paresis таулары, ǃHōb (Ватерберг), Omatako таулары, Otavi таулары және ǃOeǂgâb (Эронго таулары) төңірегінде біртұтас топ ретінде бейбіт өмір сүрді. Ауызша және жазбаша тарихи мәліметтерде 1600 жылы белгілі бір Mukumbi (Mûtsixubi) басшылығымен келген басып кірушілер осы аймаққа шабуыл жасап, Дамарандармен қақтығысқа түскені айтылады. Осы шайқастың салдарынан Дамарандар шашырап, топ-топқа бөлінді, сол кездегі Дамара Гаобы (Патшасы) ǀNarimab шайқаста алған жарақатынан көз жұмды. ǀGowanînнен басқа Дамаралар елдің түкпір-түкпірінде, суы мол және таулармен қоршалған жерлерге қоныстанды. ǀNarimab Гаобы басқарған топтың қалдықтары шығысқа қарай жылжып, ǀGowas аймағына, сондай-ақ ǀŪmâs (Калахари шөлі) деп те аталатын жерге қоныстанды және ǀGowanîn (Калахари Дамаралары, кейіннен империалистік немістердің «Sand Kaffers» деп атағандары) деген атқа ие болды. Тағы бір топ таулы орталық Намибияға қашып, ǀKhomas (Хохланд), ǃAoǁaexas таулары, ǂĒros (Ерос таулары) және ǀAu ās (Ауас таулары) тауларында баспана іздеді және ǀKhomanin (Дамарандардың ǀKhomas тауларындағы) деп аталды, кейіннен Берг Дамара деп танылды. ǃOeǂgâb (Эронго таулары) маңында қалған және қазіргі ǀÂǂgommes (Окомбахе) жанына қоныстанған топ ǃOeǂgân (Эронго тауының Дамаралары) деп аталды. Сонымен қатар, Tsoaxub (Свакоп өзені) және ǃKhuiseb (Куйсеб өзені) бойымен төмен қарай жылжыған екі топ болды, олар Tsoaxudaman және ǃKhuisedaman деп аталды. Басқа бір топ, |Gaiodaman, ǃKhuidiǁgams (Омаруру) және Parase!homgu (Paresis таулары) аймағына қарай жылжыды, содан кейін ǃHob (Ватерберг) батысына қайта оралды. 1904 жылғы неміс отаршыл күштерімен болған соғыстар кезінде |Gaiodaman мүшелерінің бір бөлігі Ovahereroмен бірге Piriǃhūbқа (Ботсвана) қашып кетті, ал қалғандары ǃHob (Ватерберг тауы) маңындағы ǀŪgowasқа қоныстанды. Дамаралардың басым бөлігі оңтүстікке қарай, ǃGarib (Оранж өзені) дейін қашып, сол аймақта қоныстанды және Gaob !Garisebті басшы етіп тағайындады. Бұл топ 1670 жыл шамасында солтүстікке қайта оралып, ǂKhanubesке қоныстанды, одан кейін екі топқа бөлінді, бірі ǂAixorobes (Цумеб) маңына, ал екіншісі Gaob ǀNarirab басшылығымен Otjituuo оңтүстік-шығысындағы |Haigomab!gausқа қоныстанды. Соңғы аталған топ төрт (4) фракцияға бөлінді:

According to written accounts of the history of the Damaran which dates back to the leadership of the Damaras as far back as the 14th century (1390), substantiated by archaeological and ethnological evidence reflected to those records, the Damaran next to the Sān, are the first inhabitants of what is today known as Namibia. Oral tradition has it that the Damaran came to Namibia from ǁKhaus (Equatorial Rainforest) through ǃĀǂkhib centuries ago. The Damaran initially settled between Huriǂnaub (Kunene River) and ǃGûǁōb (Kavango River), before entering what later on centuries long after became known as ǀNaweǃhūb (Ovamboland). The Damaran moved southwards and were living peacefully as a single group in the area that is a stone's throw and an eagle's flight in the surrounding of Dâureb (Brandberg Mountain), Paresis Mountains, ǃHōb (Waterberg), the Omatako Mountains, Otavi Mountains and ǃOeǂgâb (Erongo Mountains). Oral and written historical records have it that intruders, reportedly under the leadership of a certain Mukumbi (Mûtsixubi) invaded that area in 1600, and clashed with the Damaran. The Damaran dispersed in splinter groups as a result of the aftermath of this battle wherein the then Damara Gaob (King), Gaob ǀNarimab succumbed due to injuries sustained in the battle. The Damara, besides the ǀGowanîn, splinter groups then settled all over the country in areas where there was an abundant water and shelter in the form of mountains. Remnants of the group that was led by Gaob ǀNarimab who dispersed moved eastwards and settled in the ǀGowas, also known as ǀŪmâs (Kalahari Desert) and got the name ǀGowanîn (Damaran of the Kalahari later referred to as the Sand Kaffers by the imperialist Germans). Another group fled to mountainous central Namibia seeking shelter in ǀKhomas (Khomas Hochland), ǃAoǁaexas Mountains, ǂĒros (Eros Mountains) and ǀAu ās (Auas Mountains) and became known as the ǀKhomanin (Damaran of the [ǀKhomas] mountains), later referred to as the Berg Damara. The group that remained in and around ǃOeǂgâb (Erongo Mountains) and settled nearby present day ǀÂǂgommes (Okombahe) got to be known as the ǃOeǂgân (Damaran of the Erongo Mountain). There were also two other groups that moved down the Tsoaxub (Swakop River) and ǃKhuiseb (Kuiseb River) respectively, namely the Tsoaxudaman and the ǃKhuisedaman. Another group, the |Gaiodaman, moved towards the area of ǃKhuidiǁgams (Omaruru) and Parase!homgu (Paresis Mountains), and later on moved back to area west of ǃHob (Waterberg). During the 1904 wars with the German colonial forces, some members of the ǀGaiodaman fled with the Ovaherero to Piriǃhūb (Botswana), whereas some settled at ǀŪgowas in the vicinity of ǃHob (Waterberg Mountain). The major group of Damaras fled down towards the south, as far as the ǃGarib (Orange River) and settled in that area, and installed Gaob !Gariseb as their leader. This group moved back northwards around 1670, and settled at ǂKhanubes, wherefrom they moved and split into two groups, one of which settled in the vicinity of ǂAixorobes (Tsumeb) and the other one led by Gaob ǀNarirab settled at |Haigomab!gaus, south east of Otjituuo. The latter mentioned group split up in four (4) factions:

Бір топ ǃHoaruseb өзеніне көшіп, аталған өзеннен Атлант мұхитына қарай жүйелі түрде төмен ағып, оның жағалауында қоныстанды және тиісінше ǃNaranin және ǃHoarusedaman деп аталды. Екінші топ ǁHuanib өзеніне көшіп, ǃNani|audi (Сесфонтейн) аймағында қоныстанды және ǁHuanidaman деп аталды. Үшінші фракция Dâurebке (Брандберг) қарай жылжып, Dâuredaman және ǃNamidaman деген ат алды. Соңғы фракция Anibira āhes (Франсфонтейн) және Aroǃhūb аймағына қарай жылжыды, оларға кейіннен Paresis тауларынан келген ǂAodaman қосылды. Жоғарыда аталмаған қалған рулар жоғарыда аталған рулардың ішіндегі фракциялардың нәтижесінде пайда болды.

Дін

Дамаран (ǂNūkhoen) халықтарының ең жоғарғы құдайы – ǁGamab, сондай-ақ Gammāb (су беруші), ǁGauna (Sān), ǁGaunab (Khoekhoe) және Хаухоин (Khoekhoe) деп те аталады. Ол аса биік, тіпті жұлдыздар аспанынан да жоғарыда тұрады. ǁGamab, ǁGam және mā сөздерінен құралған, судың берушісі болып табылады, сондықтан ол көтеріліп келе жатқан бұлттармен, нөсермен, молниямен және сумен байланысты. Ол табиғаттың жылдық жаңаруын, яғни маусымдар айналымын қамтамасыз етіп, ǃgarob және Дамаран халықтарына аңдарды жеткізді. Оның ең маңызды міндеттерінің бірі – егіннің өсуіне кепілдік беру. ǁGamab сонымен қатар Өлім Құдайы, ол адамзаттың тағдырын бағыттайды. Ол көктен адамдарға жебе атып, соқтығып, ауруға шалдықтырып, өлтіреді. Өлгеннен кейін, қайтыс болғандардың рулары жұлдыздардың үстіндегі көктегі ǁGamab-тың ауылына жетеді және оның айналасына жиналып, қасиетті отқа жақындайды. Содан кейін ол оларға сый ретінде майдан жасалған сусын ұсынады. ǁGamab-тың басты жауы – зұлым ǁGaunab.

Дәстүрлі киімдер

Дамаралар киім үшін жануар терілерін пайдаланған. Киімге көбінесе шаян мен ешкінің, ал жамылғыға қой мен шақалдың терісі қолданылған. Дамараның дәстүрлі киімдері қыз бен әйелдің, сондай-ақ бойжеткен мен үйленген әйелдің және қарт әйелдің арасындағы айырмашылықты, ер бала, үйленбеген және үйленген ер адамдардың, сонымен қатар ересек ерлердің арасындағы айырмашылықты көрсететіндей етіп бөліп көрсеткен. Кейбір киімдер күнделікті киімнен өзгеше, арнайы рәсімдерге арналған. Дамара тұрғысынан, қыз – әлі етеккір келмеген әйел, ал ұл – алғашқы аң аулау рәсімінен өтпеген еркек. Қыз алғашқы етеккір циклі аяқталғанша үйде қалады. Дамара мәдениетінде аң аулау рәсімі өткізілген, себебі Дамара еркектері сүндеттелмейді. Бірінші аң аулау рәсімін ұлдар еркек болу үшін, ал екіншісін – қауым ақсақалдары болу үшін орындаған. Дамараның барлық балалары, жынысына қарамастан, жыныс мүшелерін жабатын жамбасқа ұқсас алжапқыш – ǃgaes киетін. Қыздар кішкентай кезінен бастап ǂgaeǂnoas (құлаққа тесік жасау) рәсімінен өтетін, содан кейін ǃgamdi (сергілер) кие бастағанға дейін қара жіп салынатын. Дамара тұрғысынан, ер адам – алғашқы аң аулау рәсімінен өткен еркек, ал әйел – етеккір циклін бастан өткерген әйел. Дамара мәдениеті үйленген және үйленбеген ер мен әйелді ажыратып көрсетеді. Үйленбеген еркек – axa aob, ал әйел – oaxaes деп аталады. Үйленбеген еркек тек ǁnaweb (жамбас киім) киеді, ол аяқ арасына тығылады, ал үйленбеген әйел жыныс мүшелерін жабу үшін ǃgaes, ал арт жағын жабу үшін ǀgâubes киеді. Балалы үйленген еркек – aob, ал балалы үйленген әйел – taras деп аталады. Мұндай еркек аяқ арасына киетін жұмсақ былғарыдан жасалған sorab киеді. Екі ұшы белге байланған тілмеге тығылады және алдыңғы және артқы жағынан бүгіледі. Олар сондай-ақ әйелі күйеуіне үйлену тойында кию үшін сыйға беретін кез келген кішкентай жануардың терісінен жасалған danakhōb киеді. Ерлер "бас терісін" үйдің басшысы екенін көрсету үшін, мерекелер мен басқа да маңызды оқиғаларда киеді. Тері әдетте ǃnoreb (жалпы генет) терісінен жасалады. Үйленген әйелдер, қыздар сияқты, ǀgâubes (арқа жамбасы) киеді және ǃgaes орнына ǀawiǃgaes (жамбасқа ұқсас жолақты киім) киеді. ǁkhaikhōb тек рәсімдер мен қолайлы жағдайларда, бірақ көбінесе жүктілік кезінде және қарт әйелдер күнделікті киеді. ǁkhaikhōb – орташа антилопаның терісі, әсіресе ǀhauib (Дамара дик-дик) немесе dôas, ǀnâus (Duiker) терісі, жүктілік кезінде кеуде мен құрсақты жабу үшін қолданылады. Қарт еркек, kaikhoeb, – екінші және соңғы аң аулау рәсімінен өткен кез келген Дамара еркегі. Қарт әйел, kaikhoes, – етеккір циклін аяқтаған әйел немесе ханым (khaokhoes). Барлық қарт ерлер мен әйелдер ǃgūb киеді, ол ерлер мен әйелдер үшін жамбасқа ұқсас немесе дәстүрлі юбка. Қарт әйелдер сондай-ақ ǁkhaikhōb және кейде khōǃkhaib (жұмсақ теріден жасалған бас киім) киеді. Әдеміленуге көбірек мән беретін әйелдер ǃgamdi (темірден немесе мыстан жасалған шағын дәстүрлі сергілер) киеді және Хоэхогавабта ǁnûib деп аталатын страустың жұмыртқа қабығынан жасалған әшекейлер тағады. Әйелдер ǃganudi (қолдықтар) және ǃgoroǃkhuidi (білезіктер) киеді, олар бастапқыда темірден немесе мыстан жасалған, кейіннен бұрандалармен немесе страустың жұмыртқа қабықтарымен ауыстырылды. Қоянның күйесінен жасалған білезік (ǀkhîs) де киілетін, бірақ тек қойылымдар/билер кезінде, сонымен қатар ǀhapis (әйелдер үшін) және ǀhapib (ерлер үшін) киілетін.

The Damara made use of animal hides for clothing. The principal animal hides that were used were those of springbok and goats for clothing and sheep and jackal for blankets. Damaran traditional attires differentiated between a girl, an unmarried or married woman and an elderly woman in the same manner that it differentiated between boys, unmarried and married men and men of age. Some outfits were reserved for special ceremonies in contrast to everyday garments. A girl in a Damara context is any female that has not yet undergone the menstrual cycle while a boy is any male that has not yet undergone the first hunting ritual. A girl stays in the house for the duration of her first menstrual cycle. A hunting ritual was performed in the Damara culture as Damara males were not circumcised. The first hunting ritual was performed by boys in order to become man and the second by man to become community elders. All Damara children regardless of sex wore a ǃgaes, an apron like loin cloth that covers genitalia. Girls would at a tender age undergo the ǂgaeǂnoas (have earring holes made) after which black thread would be inserted until such a time they will first start wearing ǃgamdi (earrings). A man in the Damara context is any male that has undergone the first hunting ritual while a woman is any female that has experienced the menstrual cycle. The Damara culture would continue to differentiate between a married and unmarried man or woman. An unmarried man is called an axa aob while a woman is an oaxaes. An unmarried man would simply wear a ǁnaweb which is a loin cloth that is tucked in between the legs while an unmarried woman wore a ǃgaes to cover genitalia and a ǀgâubes to cover the rears. A married man that has a child or children is called an aob, while a married woman with children is a taras. Such a man would wear a sorab which is a strip of soft leather worn between legs. Both ends are tucked under thong around waist and flapped over at front and the back. They would also wear a danakhōb which is the skin of any smallish animal that the wife presents to her husband at their wedding to wear on his head. The men would wear the "head hide" to ceremonies and on auspicious occasions to show that he is the head of a household. The hide would preferably be of a ǃnoreb (a common genet). Married women just like girls would wear a ǀgâubes (rear loincloth) and would wear a ǀawiǃgaes (loincloth consisting of strips) instead of a regular ǃgaes. A ǁkhaikhōb would also be worn only to ceremonies and on auspicious occasions, but mostly during pregnancy and by elder women on a daily basis. The ǁkhaikhōb is the hide of a medium sized antelope most preferably a ǀhauib (a Damara dik dik) or a dôas, ǀnâus (Duiker) that is worn to cover breast and the abdomen (during pregnancy). An elderly man, kaikhoeb, is any Damara male that has undergone the second and last hunting ritual. An elderly woman, a kaikhoes, is a female or a lady (khaokhoes) that has concluded her menstrual cycle. All elderly men and women would wear a ǃgūb, which is a skirt like loin cloth or traditional skirt for men and women. Elderly women would also wear a ǁkhaikhōb and sometimes a khōǃkhaib (headgear fashioned of soft hide). Women being more aware of beautification would wear ǃgamdi (small traditional earrings made from iron and or copper) and wear necklaces made of ostrich egg shells known as a ǁnûib in Khoekhoegowab. Women wore ǃganudi (arm bangles) and ǃgoroǃkhuidi (ornamental anklets) they also originally made from iron and or copper later replaced by beads and or ostrich egg shells. An anklet made from moth larvae (ǀkhîs) was also worn but only during performances/dances along with a tussled apron known as a ǀhapis (for females) and or ǀhapib (for males)

Nau i (дәстүрлі бетке жағылатын негіз) Дамара және кеңірек Khoekhoe косметикасында маңызды рөл атқарды. Әйелдер ǀīǃnâ (эссенция) терілері мен жамылғыларын ǀīǃnâs (купол тәрізді себет) астына қойылған ыстық тастарда пісірілген бучуды қайнатып, таңертең ерте беттеріне бояу жағатын. Олар сондай-ақ өз терілері мен жамылғыларына sâ i (бучу ұнтағы) шашыратып, ūro ams (сарықұйрық қабықшасы бар, әйелдер sâ i сақтауға арналған ыдыс) арқылы өзін бояйтын. Ерлер де әйелдерге қарағанда сәндіксіз және тығыз болатын ǃganugu (қолдықтар) және ǃgoroǃkhuigu (білезіктер) киеді. Шахматқа айналған, karab деп аталатын бұрандалар да ерлер киеді. Дамаралықтар Tsaob (күл) терлеуге қарсы құрал ретінде қолданды, өйткені олар оны Жер бетіндегі ең таза зат деп санайды.

Қазіргі дәстүрлі киім

Дамара мәдениетінде жануар терілерін матамен алмастыру да көрінеді, себебі жоғарыда аталған киімдер көбінесе мәдени шараларда және ыстыққа шығарған жағдайларда киіледі. Сондықтан дамаралықтар жануар терілеріне толыққанды балама табуға тырысып, дамароко (дамара киімі) енгізді. Дамароко 19-шы ғасырдың ортасында миссионерлердің әйелдерінен алынған, және дамаралықтардың христианды қабылдауына байланысты пайда болды, себебі миссионерлер жануар терілерін "ескірген және ашық" деп санады. Киім, "жалаңаш" дамара әйелдерін жабу үшін жасалынған, білегіне дейін ұзын және ұзын жеңдерімен, сондай-ақ максималды жабылуды қамтамасыз ету үшін ǃкхенс (шаль) арқылы осы мақсатына жетті. Дама ǃкхаіб (бас киімі) – дамара әйелдерінің бірегей өнертабысы, олар су ыдыстарын және отынды бастың үстіне ǂкхао (көтеру/жүктеу) мүмкіндігін сақтай отырып, әдемі де, қолдануға ыңғайлы бас киімін жасады. ǃкхаіб ғана емес, жеңдер де әдемі және қолдануға ыңғайлы болды, себебі жеңдердің шығыңқы шынтақ дизайны шынтақтың қозғалысын шектемейтіндей етіп жасалған. Киімнің ұзындығы да әдемі және қолдануға ыңғайлы, себебі ол бұталарға, тармақтарға немесе тікендерге ілігіп қалмайды. Ал дамара еркектері көк, ақ және жасыл түстердегі көйлектер, пальтолар немесе блейзерлер киеді, кейде оларға сурет немесе тігіс салынған.