Кіріспе

Геостратегия – геосаясаттың бір саласы, географиялық факторлар негізінде қалыптасқан сыртқы саясат түрі. Бұл факторлар саяси және әскери жоспарлауға бағыт берумен, шектеулер қоюмен немесе әсер етумен байланысты. Барлық стратегиялар сияқты, геостратегия да мақсаттарға жету үшін қолданылатын құралдарды үйлестірумен айналысады. Стратегия географиямен сондай-ақ ұлтпен байланысты, немесе Колин С. Грей мен Джеффри Слоан айтқандай, «география – стратегияның анасы». Геостратегтер геосаясатшылардан ұлттық тұрғысынан қарауларымен ерекшеленеді. Геостратегиялар, ең алдымен, олар жасалған жағдайға қатысты: стратегияны құрастырушы ел, тарихи тұрғыдан негізделген ұлттық ұмтылыстар, елдің ресурстарының күші, елдің мақсаттарының ауқымы, сол кезеңнің саяси географиясы және әскери, саяси, экономикалық және мәдени өзара әрекетке әсер ететін технологиялық факторлар. Геостратегия нормативтік сипатта, географиялық және тарихи факторларға негізделген сыртқы саясатты ұсына отырып, талдамалық тұрғыдан, география мен тарихтың сыртқы саясатқа қалай әсер ететінін сипаттап, немесе болжамдық тұрғыдан, елдің болашақ сыртқы саясатының шешімдері мен нәтижелерін күтіп, алдын ала жұмыс істей алады. Көптеген геостратегтер сонымен қатар география салаларында, мысалы, адам географиясы, саяси география, экономикалық география, мәдени география, әскери география және стратегиялық географияда маманданған география ғалымдары болып табылады. Геостратегия стратегиялық географиямен тығыз байланысты. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, кейбір ғалымдар геостратегияны екі бағытқа бөледі: ерекше неміс органикалық мемлекет теориясы және кең ауқымды ағылшын-американдық геостратегиялары.

Анықтама

Геостратегияның көптеген анықтамалары стратегиялық мәселелерді геосаяси факторлармен үйлестіруге ерекше мән береді. Геосаясат сырттай бейтарап көрінеді – түрлі аймақтардың географиялық және саяси ерекшеліктерін, әсіресе географияның саясатқа тигізетін әсерін зерттейді. Ал геостратегия – ұлттық мақсаттарға қол жеткізу немесе әскери немесе саяси маңызы бар активтерді қорғау үшін жоспарлау және қажетті құралдарды анықтауды қамтиды.

Бастапқы анықтама

"Геостратегия" термині алғаш рет Фредерик Л. Шуман 1942 жылғы "Геосаясатымызды үйренейік" атты мақаласында қолданған. Бұл неміс геостратегі Карл Хаушофер қолданған "Wehrgeopolitik" терминінің аудармасы еді. Бұрын "қорғаныс геосаясаты" сияқты аудармаларға тырысылған. Роберт Штрауш Хупе "соғыс геосаясаты" дегенді тағы бір баламалы аударма ретінде ойлап тапты және танымал етті.

Қазіргі заманғы анықтамалар

Геостратегия – бұл жер бетіндегі ерекше маңызды кеңістіктерге билік ету, халықаралық жүйеге саяси ықпал ету. Ол қауіпсіздік пен өркендеуді арттыруға, халықаралық жүйені өркендетуге бағытталған, өзгерту арқылы қалыптасуға ұмтылу. Геостратегия белгілі бір сауда жолдарына, стратегиялық тұғырларға, өзендерге, аралдар мен теңіздерге қол жеткізуді қамтамасыз ету туралы. Бұл кең көлемді әскери қатысуды талап етеді, әдетте шетелдегі әскери базаларды ашумен және терең мұхиттық күшті жобалай алатын соғыс кемелерін салумен байланысты. Сондай-ақ, өзінің мақсаттарын бөлісетін басқа ірі державалармен немесе маңызды деп саналатын аймақтарда орналасқан шағын «түйін мемлекеттермен» одақтар желісін қажет етеді. Джеймс Роджерс және Луис Симон, «Еуропалық геостратегия туралы қайта ойлаңыз».

«Геосаяси», «стратегиялық» және «геостратегиялық» сөздері мынадай мағыналарды білдіреді: геосаяси – мемлекет немесе аймақтың жағдайын анықтайтын географиялық және саяси факторлардың үйлесімі, географияның саясатқа тигізетін әсерін атап көрсетеді; стратегиялық – орталық мақсатқа немесе әскери маңызы бар маңызды активтерге қол жеткізу үшін шараларды кешенді және жоспарлы қолдану; ал геостратегиялық – стратегиялық және геосаяси факторларды біріктіреді. Забигниев Бжезинский, «Ойын жоспары» (автордың баса назары).

АҚШ үшін Еуразиялық геостратегия – геостратегиялық тұрғыдан динамикалық мемлекеттерді мақсатты басқару және Американың қысқа мерзімді мақсаты – бірегей әлемдік күшін сақтау, ал ұзақ мерзімді мақсаты – оны институционалды жаһандық ынтымақтастыққа айналдыру үшін геосаяси катализаторлық мемлекеттерді сақтап басқаруды қамтиды. Ежелгі империялардың қатал дәуіріне тән терминологияны қолдансақ, императорлық геостратегияның үш басты міндеті – вассалдар арасындағы келісімді болдырмау және олардың қауіпсіздікке тәуелділігін сақтау, алым төлеушілерді сергек және қорғалған күйде ұстау, және «жабайылардың» бірігуіне жол бермеу.

Нақтырақ айтқанда, геостратегия – мемлекеттің сыртқы саясатының географиялық бағыты. Ол мемлекеттің әскери күшін жобалау және дипломатиялық белсенділікті бағыттап, күш-жігерін қайда шоғырландыратынын сипаттайды. Негізгі болжам – мемлекеттердің ресурстары шектеулі және тіпті қаласа да, толыққанды сыртқы саясат жүргізе алмайды. Олар саяси және әскери тұрғыдан әлемнің белгілі бір аймақтарына назар аударуы керек. Геостратегия мемлекеттің сыртқы саясатының бағытын сипаттайды және мотивациямен немесе шешім қабылдау процестерімен айналыспайды. Сондықтан мемлекеттің геостратегиясы географиялық немесе геосаяси факторлармен міндетті түрде байланысты емес. Мемлекет идеологиялық себептермен, мүдделік топтардың ықпалымен немесе жай ғана басшысының қалауымен белгілі бір аймаққа күшін жобалай алады. Якуб Дж. Григиел, «Ұлы державалар және геосаяси өзгерістер» (автордың баса назары).

«Геостратегия» термині қазіргі уақытта көбінесе жаһандық контексте қолданылады, стратегиялық жоспарлау мен іс-қимылдардағы жаһандық құрлық-теңіз кеңістігінің таралуын, қашықтықтарды және қолжетімділікті сияқты географиялық факторларды қарастыруды білдіреді. «Геостратегия» термині шектеулі аймақтық шеңберде қолданылады, онда географиялық факторлардың жиынтығы бір жаққа артықшылық беруге немесе стратегиялық жоспарлауға, сондай-ақ саяси және әскери шараларға өзгеріс енгізуге әсер етеді. Лим Жу Джок, «Оңтүстік Қытай теңізі бассейнінің геостратегиясы» (автордың баса назары).

«Геостратегия» деп аталатын ғылым тек біздің заманымызда ғана мүмкін болар еді. Бұл – ХХ ғасырдың тұрақсыз әлемдік саясатының ерекше туындысы. Эндрю Дьорги, «Соғыстың геополитикасы: Тотальді соғыс және геостратегия» (1943). Геостратегия – мемлекеттің сыртқы саясатының географиялық бағыты. Нақтырақ айтқанда, геостратегия мемлекеттің әскери күшін жобалау және дипломатиялық белсенділікті бағыттап, күш-жігерін қайда шоғырландыратынын сипаттайды. Бұл жерде мемлекеттердің ресурстары шектеулі және тіпті қаласа да, толыққанды сыртқы саясат жүргізе алмайды деген болжам бар. Керісінше, олар саяси және әскери тұрғыдан әлемнің белгілі бір аймақтарына назар аударуы керек. Геостратегия мемлекеттің сыртқы саясатының бағытын сипаттайды және мотивациямен немесе шешім қабылдау процестерімен айналыспайды. Сондықтан мемлекеттің геостратегиясы географиялық немесе геосаяси факторлармен міндетті түрде байланысты емес. Мемлекет идеологиялық себептермен, мүдделік топтардың ықпалымен немесе оның басшысының қалауымен белгілі бір аймаққа күшін жобалай алады. Кришнендра Мина, «Мунеш Чандра сұрады: Геосаясат пен геостратегия арасында қандай айырмашылық бар?»

Теория және әдістеме

Ғылым немесе ғылымға негізделген саяси практика ретінде геостратегия фактілік және эмпирикалық талдауды қолданады. Геостратегиядағы теориялық тұжырымдамалар көбінесе эмпирикалық негізге көп сүйенеді, бірақ фактілер, құндылықтар немесе қорытындылар әртүрлі және/немесе бәсекелес геостратегиялық көзқарастармен әртүрлі бағаланады. Геостратегиялық ұғымдар тарихи түрде ортақ тарих, елдер арасындағы қарым-қатынастар, мәдениет және тіпті насияттама арқылы бір елден екіншісіне қабылданып немесе тіпті мұрагерлікпен берілген. Геостратегиялық орналасқан жерлерге өзен аңғарлары, ішкі теңіздер, әлемдік мұхит, әлемдік аралдар және т.б. жатады. Мысалы, Батыс өркениетінің бастауы Мысырдағы Ніл және Месопотамиядағы Тигр мен Евфрат өзендерінің аңғарларында болды. Ніл, Тигр және Евфрат өзендері егін өндірісі үшін құнарлы топырақпен ғана емес, сонымен қатар жергілікті халықтың ептілігін сынаған су тасқындарына да мүмкіндік берді. Аймақтың климаты негізінен ауыл шаруашылығына негізделген өмірге қолайлы болды. Өзендер сол кезде кемелерді қозғау үшін адам күші мен желдің күші қолданылған кезеңде сауда жолдарының дамуына ықпал етті. Өзен аңғарлары халықтың саяси дамуында біріктіруші факторға айналды.

Алдын ала өнімдер

Геродоттың өзінің заманында-ақ, бақылаушылар стратегияның актерлердің географиялық ортасымен тығыз байланысты екенін байқаған. "Тарих" еңбегінде Геродот мысырлықтар, парсылар, скифтер және гректер арасындағы өркениеттердің қақтығысын суреттейді, олардың барлығы физикалық-географиялық ортаның күшті ықпалында болды деп санайды. Дитрих Генрих фон Бюлов 1799 жылы жарық көрген "Соғыстың қазіргі жүйесінің рухы" атты еңбегінде стратегияның геометриялық ғылымын ұсынды. Оның жүйесі ірі мемлекеттердің кіші мемлекеттерді жұтып қоятынын, нәтижесінде он бір ірі мемлекет пайда болады деген болжам жасады. Маккубин Томас Оуэнс фон Бюлоның болжамдары мен Германия мен Италия біріккеннен кейінгі Еуропа картасы арасындағы ұқсастықты атап көрсетті.

Алтын дәуірі

1890-1919 жылдар аралығында әлем геостратегтер үшін қолайлы ортаға айналды, нәтижесінде классикалық геосаяси теориялар қалыптасты. Халықаралық жүйеде өркендеген және құлдыраған ірі державалар болды, олардың көптегені әлемдік деңгейде ықпалға ие еді. Ірі державалар үшін зерттеуге немесе отарлауға жаңа шекаралар қалмады – бүкіл әлем империялар мен отаршылдық державалар арасында бөлістірілді. Осы сәттен бастап халықаралық саясат мемлекеттер арасындағы күреске толы болды. Фридрих Ратцель мен Рудольф Кьеллен Германияның ерекше геостратегиялық мектебінің негізін салған мемлекеттің органикалық теориясын жасады.

Қырғи қабақ соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "геополитика" термині нацистік "геополитикамен" байланысты болғандықтан, құрметтен төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1970 жылдардың ортасына дейін жарық көрген кітаптардың ішінде "геополитика" немесе "геостратегия" сөздері аталымдарда дерлік қолданылмады, ал геополитиктер өздерін немесе өздерінің еңбектерін осылай деп атаған жоқ. Немец теориялары Роберт Штрауш-Хупе, Дервент Уитлси және Эндрю Гьорги сияқты американдық геополитиктердің "геополитиканы" сын тұрғысынан қарауына себеп болды. Мұндай механизмдер елдерге кеңістікті тікелей бақылаусыз басқаруға мүмкіндік береді. Кеңістікті тікелей бақылаусыз басқару қажетті капиталды азайтады және басқарудың негіздемесі мен заңдылығын қамтамасыз етеді, соның салдарынан қатысушы елдер халықаралық қауымдастықтың сынына ұшырамайды.

Белгілі геостратегтер

Төмендегі геостратегтер саладағы тарихындағы маңызды геостратегиялық доктриналарды қалыптастыру мен дамытуда шешуші рөл атқарды. Көптеген басқа геостратегтер болғанымен, осылар ғана осы саланы тұтастай қалыптастыруға және дамытуға ең үлкен үлес қосты.

Фридрих Ратцель

Альфред Тайер Маханның, сондай-ақ неміс географтары Карл Риттер мен Александр фон Гумбольдттың еңбектерінің ықпалымен Фридрих Ратцель Германияның ерекше геосаясаты – геополитиканың негізін қалады. Ратцель құрлық және теңіз державалары арасындағы табиғи бөлініс туралы жазды, Маханмен келісіп, теңіз күшінің өзін-өзі қамтамасыз ететініне, себебі саудадан түскен пайда сауда флотының дамуын қолдайды. Бірақ, оның маңызды үлесі – «раум» ұғымы мен мемлекеттің органикалық теориясын жасау болды. Ол мемлекеттердің органикалық және дамитын, ал шекаралар – олардың табиғи қозғалысындағы уақытша тоқтап тұру екенін айтты. Ратцельдің идеялары оның шәкірті Рудольф Кьелленнің, сондай-ақ генерал Карл Хаусхофердің еңбектеріне әсер етті. Италия және Жапониямен одақтасу Германияның Еуразиядағы стратегиялық бақылауын күшейте түсті, бұл елдер Германияның аралдық орналасуын қорғайтын теңіз күштеріне айналды. Спайкман орталықты жақын арада қуатты көлік және коммуникация инфрақұрылымымен біріктірілмейтін аймақ деп қарастырады. Сондықтан, ол өзінің бірегей қорғаныс позициясына қарамастан, АҚШ-тың теңіз күшімен бәсекелесе алмайды. Бұл идея Кенанның бастапқы тұжырымынан едәуір өзгеше болғанымен, АҚШ-тың келесі қырық жылға арналған стратегиясының басшылық идеясына айналды. Кеннан «стратегиялық нүктелерді ұстауды» жақтады. Оның пікірінше, АҚШ және оның одақтастары әлемнің өндірістік аймақтарын Кеңес Одағының үстемдігінен қорғауы керек еді. Ол әлемдегі өнеркәсіптік қуаттың бес орталығы – АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Германия және Ресей – тек Германияда ғана даулы екенін атап өтті. Кеннан АҚШ пен КСРО арасындағы күш тепе-теңдігін сақтау туралы ойлады және оның пікірінше, тек осы индустрияландырылған аймақтар ғана маңызды болды. Бұл жерде Кеннан Пол Ництен ерекшеленді, оның Суық соғысқа арналған маңызды құжаты NSC 68 «айқындалмаған немесе жаһандық ұстап тұруды» және зор әскери күшейтуді талап етті. Кеннан Кеңес Одағын шынайы әскери қауіп емес, идеологиялық және саяси қарсыласы деп қарады. Еуразияда кеңестіктермен күресудің қажеті жоқ еді, өйткені бұл аймақтар өнімді емес еді, ал Кеңес Одағы Екінші дүниежүзілік соғыстан шаршап, шетелге күшін тасымалдау мүмкіндігі шектеліп қалды. Сондықтан Кеннан АҚШ-тың Вьетнамға араласуын қолдамады және кейін Рейганның әскери күшеюіне қатысты сын айтты.

Генри Киссинджер

Генри Киссинджер билікте болған кезде екі геостратегиялық мақсатты іске асырды: халықаралық жүйенің полюстігін екіполюстіктан үшполюстікке қасақана түрлендіру; және Никсон доктринасымен байланысты аймақтық тұрақтандырушы мемлекеттерді анықтау. "Дипломатия" атты еңбегінің 28-тарауында Киссинджер Қытайды ашуды халықаралық жүйедегі күштер тепе-теңдігін өзгертудің саясаты ретінде талқылайды, соның ішінде Қытай-Кеңес блогындағы жіктерді пайдаланды. Аймақтық тұрақтандырушылар – АҚШ-қа жақын мемлекеттер болатын, олар аймақтық тұрақтылықты сақтау жауапкершілігін өз мойнына алу үшін АҚШ-тан маңызды көмек алды. Киссинджер анықтаған аймақтық тұрақтандырушылардың қатарында Заир, Иран және Индонезия бар.

Басқа да танымал геостратегтер

АтауыҰлтыБрукс АдамсАмерика Құрама ШтаттарыТомас П. М. БарнеттАмерика Құрама ШтаттарыСаул Б. КоэнАмерика Құрама ШтаттарыДжордж ФридманАмерика Құрама ШтаттарыЖулиан КорбетБритан Колин С. ГрейАмерика Құрама ШтаттарыХомер ЛиАмерика Құрама ШтаттарыОтто МауллГермания Александр де СеверскиАмерика Құрама ШтаттарыРоберт Штрауш ХупеАмерика Құрама ШтаттарыКо Тун ХуаҚытай Республикасы (Тайвань)