Кіріспе
Шешуші дауыс – бұл бір дауыстың тең дауыс беруді немесе қақтығысты шешу үшін қолданылатын дауыс. Шешуші дауыс әдетте кеңес, заң шығару органы, комитет сияқты органдардың төрағасы қолданады және ол тек дауыс берудегі тұйықталуды бұзу үшін ғана қолданылуы мүмкін. Шешуші дауысқа ие төрағалардың мысалдары – Ұлыбританияның Өкілдер палатасының спикері және АҚШ Сенатының президенті (АҚШ вице-президентінің лауазымдық өкілі). Кейбір заң шығарушы органдарда төраға шешуші дауысты өз қалауынша қолдануға болады. Мысалы, АҚШ вице-президенті Сенат тең бөлінген кезде, өзінің жеке көзқарастарына сәйкес шешуші дауысын қолдана алады; вице-президенттің саяси бағыты мен байланыстары арқасында оның саяси партиясы Сенатта көпшілік партия ретінде танылып, көпшілік жетекшісі лауазымына өкілін сайлай алады. Ал кейбір басқа заң шығарушы органдарда шешуші дауыс тек қатаң ережелерге немесе конституциялық нормаларға сәйкес ғана қолданылуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияның Төменгі палатасының спикері (оның функциялары мен жұмыс істеу тәртібі Вестминстер жүйесін қолданатын басқа да бірнеше елдердегі ұқсас лауазымдарға үлгі болады) спикер Денисонның ережесін сақтауға міндетті (яғни, мүмкіндігі болса, талқылауды жалғастыруға дауыс беруге, ал болмаса – қолданыстағы жағдайды сақтауға). Бұл, тиісінше, заң жобасының бірінші және екінші оқылысында «Иә», үшінші оқылысында «Жоқ», үкімет бюджетіне «Иә», ал сенімсіздік туралы ұсынысқа «Жоқ» деген дауыс беруді білдіреді. АҚШ-та Роберттің тәртіп ережелерінде шешуші дауыс беру концепциясы қолданылмайды.
A casting vote is a vote that someone may exercise to resolve a tied vote in a deliberative body. A casting vote is typically by the presiding officer of a council, legislative body, committee, etc., and may only be exercised to break a deadlock. Examples of presiding officers who hold casting votes are the speaker of the House of Commons in the United Kingdom and the president of the United States Senate (an ex officio role of the vice president of the United States). In some legislatures, a casting vote may be exercised however the presiding officer wishes. For example, the vice president of the United States may exercise their casting vote when the Senate is evenly divided according to their own personal beliefs; by virtue of the vice president's political leanings and affiliations, the vice president's political party is able to serve as the majority party in the Senate and elect one of their own to serve as Majority Leader. In some other legislatures, by contrast, a casting vote can only be exercised according to strict rules or constitutional conventions. For example, the speaker of the British House of Commons (a position whose functions and conventions of operation inspire similar roles in several other nations using the Westminster system) is expected by convention to follow Speaker Denison's rule (i. e., to vote to allow further discussion, if this is possible, and otherwise to vote in favour of the status quo). This in effect means "Yes/Yea/Aye" on the first and second reading of a bill, "No/Nay" on the third, "Yes/Yea/Aye" on the government's budget, and "No/Nay" on a motion of no confidence. In the United States, the concept of a casting vote is not used in Robert's Rules of Order.
Қолданылуы
Көбінесе, "шешуші дауыс" ұғымын британдық үлгідегі парламенттік органдар ғана қолданады. Авторлар төрағаның басқа да жағдайларда (мысалы, жасырын дауыс беру арқылы) дауыс беру мүмкіндігіне қатысты әртүрлі пікір білдіреді. "Шешуші дауыс" ұғымы Ұлыбритания парламентінің сақшысы Эрскин Мейдің еңбегінде кездеседі: "Егер дауыс берудегі сандар тең болса, спикер шешуші дауыс беруі тиіс". Канадалық парламенттік органдар да шешуші дауыс беру дәстүрін көрсетеді, мысалы, Буриноның Парламенттік Тәртіп Ережелері (1995) кітабында "Шешуші дауыс – дауыс беру нәтижесі тең шыққанда мәселені шешетін бір дауыс (әдетте төрағаның құқығы). (14-бет)", сондай-ақ Канада Төменгі палатасының терминологиялық сөздігінде шешуші дауыс "[т]ең шыққан жағдайда спикерге (немесе комитетте төрағаға) берілетін шешуші дауыс. Спикер немесе төраға тек дауыс берудегі тұйықталуды болдырмау үшін ғана дауыс бере алады және дәстүрлі түрде қолданыстағы жағдайды сақтау мақсатында дауыс береді" деп сипатталған. Соңғы мысалда спикер немесе төрағаның дауыс теңдігін бұзу үшін ғана дауыс бере алатынына назар аудару қызықты.
Роберттің Регламентіне енгізілмеген
Кейбір парламенттік процедура ережелеріне сәйкес, әсіресе Роберттің Тәртіп Ережелерінде, төраға теңдікті бұзу үшін дауыс беру міндеті немесе мүмкіндігі ретінде қалыпты түсінілетіндей "шешуші дауысқа" ие болмайды. Роберттің Жаңадан Жаңартылған Тәртіп Ережелері (12-басылым, 2020) шешуші дауыс концепциясын қамтымайды. RONR бойынша төраға жасырын дауыс беру арқылы және теңдікті бұзу үшін дауыс бере алады. Алайда, шешуші дауыстан мүлдем өзгеше, төраға теңдікке алып келу үшін де дауыс бере алады, соның салдарынан ұсыныс қабылданбайды (RONR 4:56, 44:12). Бірақ, 12 адамнан кем кіші кеңестерде Роберттің Ережелері төрағаға мүше ретіндегі құқықтарын пайдалануға рұқсат береді. Егер төраға мүше болса, ол барлық мәселелерді талқылай алады, сонымен қатар барлық мәселелер бойынша дауыс бере алады: "Егер төраға мүше болса, ол төрағалықтан шықпай, бейресми талқылауларда және пікірсайыстарда сөйлей алады және барлық мәселелер бойынша дауыс бере алады" (RONR 49:21, 7). Төраға тіпті бейресми талқылаулар мен ұсыныстарды бастауы мүмкін (4-қосымша, 49:21 қараңыз). Кіші немесе үлкен кеңестердің төрағасы бір рет ғана дауыс бере алады (44:12), бірақ кіші кеңестің төрағасы кеңестің пікірі белгілі болғанға дейін дауыс бермесе, теңдікті бұзу немесе теңдікке алып келу үшін дауыс бере алады.
Ерекшеліктер
Кейбір заң шығарушы органдар шешу даусының институтын жойды.
Канада
Канадалық Палата мен Сенат спикерлеріне қатысты Австралиядағыдай шаралар қолданылады.
Италия
Конвенция бойынша, Депутаттар палатасында да, Сенатта да төраға дауыс бермейді. Егер дауыстар тең болса, дауысқа қойылған мәселе автоматты түрде қабылданбаған болып есептеледі.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияның Өкілдер палатасының спикері бұрынғыда британдық Өкілдер палатасының спикеріне ұқсас шешуші дауысқа ие болған. Бүгінде спикер қарапайым депутат сияқты ғана дауыс береді; заң жобасын қабылдау үшін толық көпшілік қажет болғандықтан, дауыстар тең түскен жағдайда заң жобасы қабылданбайды.
Ұлыбритания
Ұлыбритания парламентінің Төменгі палатасының спикері шешуші дауысқа ие, және ол спикер Денисон ережесіне сәйкес әдетте дауыс береді.
Өкілдер Палатасы
АҚШ Өкілдер палатасының спикері, егер ол Өкілдер палатасының мүшесі болса, палатаның кез келген мүшесі сияқты дауыс беруге хақылы (практикада олар әрқашан болған, бірақ конституция бойынша міндетті емес), алайда бейтараптылық сақтау мақсатында, әдетте, дауысы нәтижеге әсер етпесе, дауыс бермейді, бұл де-факто шешуші дауыс болып табылады.
Сенат
АҚШ Конституциясының I бабы, 3-тарауы, 4-бөлігіне сәйкес, вице-президент Сенатта дауыс түсіріп, дауыс тең болған жағдайда шешім қабылдай алады.
Ұлыбритания
Бір кезде Ұлыбританиядағы парламенттік сайлауда, сайлау округінің сайлаушысы болған сайлау төрағасына екі немесе одан көп кандидаттың дауысы тең түскен жағдайда, сайлауды шешу үшін қосымша дауыс беруге рұқсат етілді. Осы құқықтың қолданылған мысалы – 1831 жылғы 22 шілдеде өткен Бандон сайлауы. Мұндай қосымша дауыс беру қазір қолданылмайды; 1866 жылғы Хелстон сайлауынан кейін Парламент дауысы тең түскен кандидаттардың екеуін де сайлауға рұқсат берді. Қазір Ұлыбританиядағы сайлаулардағы теңдіктер сайлау төрағасы шешкен әдіс бойынша жеребе тастау арқылы шешіледі.
Канада
Канаданың Онтарио және Нью-Брансуик провинцияларында тең дауыс болған жағдайда, сайлау комиссары шешуші дауыс береді. Жаңа Шотландия, Принс-Эдвард аралы және Юкон территориясындағы теңдіктер қазір Ұлыбританиядағыдай кездейсоқ таңдау арқылы шешіледі. Қалған провинциялар мен территорияларда, сондай-ақ федералды сайлауларда тең дауыс беру нәтижесінде жаңа депутатты сайлау үшін қосымша сайлау өтеді (бұл депутаттың алғашқы сайлауда үміткер болуы міндетті емес).