Кіріспе
Василий Андреевич Жуковский (Васи́лий Андре́евич Жуко́вский; 9 ақпан 1787 [Е.К. 29 қаңтар 1787] – 24 сәуір 1852 [Е.К. 12 сәуір 1852]) – 1810-шы жылдардағы ең көрнекті орыс ақыны және 19 ғасырдың бірінші жартысындағы орыс әдебиетінің басшы тұлғасы. Ол Романовтар сарайында Ұлы княгиня Александра Федоровнаның, содан кейін оның ұлы, болашақ Азат етуші Александр II-нің тәрбиешісі ретінде жоғары мәртебеге ие болды. Жуковский Ресейге романтизм қозғалысын әкелгенімен танымал. Оның әдеби еңбектерінің басым бөлігі Фердоуси және Гомер сияқты ежелгі ақындардан бастап, Гёте, Шиллер, Байрон және тағы басқалар секілді замандастарының еркін аудармаларынан тұрады. Оның көптеген аудармалары орыс әдебиетінің классикасына айналды, кейбіреулер оларды түпнұсқа тілдерінен гөрі орыс тілінде жақсы жазылған және ұзақ сақталатын туындылар деп есептейді.
Vasily Andreyevich Zhukovsky (Васи́лий Андре́евич Жуко́вский; 9 February 1787 [O. S. 29 January 1787] – 24 April 1852 [O. S. 12 April 1852]) was the foremost Russian poet of the 1810s and a leading figure in Russian literature in the first half of the 19th century. He held a high position at the Romanov court as tutor to the Grand Duchess Alexandra Feodorovna and later to her son, the future Tsar Liberator Alexander II. Zhukovsky is credited with introducing the Romantic Movement into Russia. The main body of his literary output consists of free translations covering an impressively wide range of poets, from ancients like Ferdowsi and Homer to his contemporaries Goethe, Schiller, Byron, and others. Many of his translations have become classics of Russian literature, regarded by some to be better written and more enduring in Russian than in their original languages.
Өмір
Жуковский Тула губернаторлығындағы Мишенское ауылында, Ресей империясында, Афанаси Бунин есімді жер иесінің және оның түрік үй шаруашылығын жүргізушісі Салханың заңсыз ұлы болып дүниеге келді. Бунин отбасы әдебиетке бейімді болды және шамамен 90 жылдан кейін Нобель сыйлығын жеңіп алған модернист жазушы Иван Бунинды дүниеге әкелді. Бунин отбасының ортасында өскенімен, нәресте ақын әлеуметтік жағдайларды ескере отырып, отбасылық доспен ресми түрде асыралып алынды және өмірінің соңына дейін асырап алынған тегі мен әкесінің атын сақтап қалды. Он төрт жасында Мәскеу университетінің дворяндар пансионатында білім алу үшін Мәскеуге жіберілді. Ол жерде ол масондыққа, сондай-ақ ағылшын сезімталдығы мен неміс «Құйрық және құмарлық» әдеби ағымдарына күшті ықпал етті. Ол сонымен қатар Ресейдің көрнекті қайраткері, сол кездегі ең маңызды әдеби журналдың негізін қалаушы «Еуропа хабаршысы» (Вестник Европы) журналының редакторы Николай Карамзинмен танысты. 1802 жылдың желтоқсан айында 19 жасар Жуковский Карамзиннің журналында Томас Грейдің «Ауылдық шіркеудің маңындағы элегия» өлеңінің еркін аудармасын жариялады. Бұл аударма сол кезде орыс тілінде ерекше көзге түскен, оның сезімтал меланхолиялық стилінің алғашқы үлгісі болды. Осы туындының арқасында ол орыс оқырмандары арасында кеңінен танылды. 1808 жылы Карамзин одан «Еуропа хабаршысы» журналының редакторлығын қабылдауын өтінді. Жас ақын бұл мүмкіндікті романтикалық тақырыптарды, мотивтерді және жанрларды зерттеу үшін пайдаланды. Жуковский романтикалық поэзияның мистикасын дамытқан алғашқы орыс жазушыларының бірі болды. Оның ерте туындыларының көп бөлігі жартылай немересі Мария «Маша» Протасовадан, оның бірнеше жарты әпкесінің қызынан шабыттанды, онымен құмарлыққа толы, бірақ ақыр соңында платондық қарым-қатынаста болды. Ол сондай-ақ ортағасырлық Ханза қалалары Дорпат пен Ревельде (қазіргі Тарту мен Таллин) романтизмнің ықпалына ішкі тірлікке түсті, бұл қалалар сол кезде Ресей империясының құрамында болды. Дорпаттағы университет (қазіргі Тарту университеті) Империялық Ресейдегі неміс тілінде оқылатын жалғыз университет ретінде қайта ашылды. Жуковскийдің сарайдағы өрлеуі 1812 жылғы Наполеонның шапқынымен және француз тілінің орыс аристократиясының сүйікті шетел тілі ретінде қаралануымен басталды. Мыңдаған адамдар сияқты Жуковский де Мәскеуді қорғауға ерікті түрде қатысты және Бородино шайқасына қатысты. Ол жерде ол фельдмаршал Кутузовтың бас штабындағы орыс офицеріне қосылды, ол оны пропаганда және моральдық қолдау жұмысына тартты. Соғыстан кейін ол Мәскеу маңындағы Долбино ауылына уақытша қоныстанды, онда 1815 жылы поэзиялық шабыттың күшті толқынына тап болды, бұл «Долбино күзі» деп аталды. Осы кезеңдегі туындылары Ұлы герцогиня Александра Федоровнаның назарын аударды, ол неміс тегінен шыққан және болашақ патша Николай I-нің әйелі болды. Александра Жуковскийді Санкт-Петербургке шақырып, оны жеке орыс тілінен сабақ берушісі қызметіне тағайындады. Жуковскийдің неміс тілінен жасаған көптеген аудармалары, соның ішінде Гётенің дерлік барлық аудармалары, Александра үшін тілдік жаттығулар ретінде жасалды. Жуковскийдің педагогикалық мансабы оны белгілі бір жағдайларда орыс әдеби өмірінің алдыңғы қатарынан шығарды, бірақ сонымен бірге оны Ресейдегі ең ықпалды зиялылардың біріне айналдырды. Санкт-Петербургке көшіп келгеннен кейін жасаған алғашқы қадамдарының бірі Карамзиннің еуропалық бағытталған, классицизмге қарсы эстетикасын насихаттау үшін Арзамас әдеби қоғамын құру болды. Арзамас қоғамының мүшелері арасында оның поэзиялық мұрагері ретінде тез танылған жас Александр Пушкин болды. Шындығында, 1820 жылдардың басында Пушкин өзінің туындыларының түпнұсқалығы мен тереңдігі тұрғысынан Жуковскийді басып өтті – тіпті Жуковскийдің өзінің мойндауы бойынша. Дегенмен, екеуі өмір бойы дос болып қалды, ал аға ақын аулада әдеби кеңесші және қорғаушы рөлінде болды. Жуковскийдің кейінгі ықпалының көп бөлігі осы достыққа деген қабілетімен байланысты болды. Николаймен жақсы қарым-қатынасы оны 1825 жылғы Декембристер көтерілісінен кейін басқа либералды зиялылардың тағдырынан сақтап қалды. Николай таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Жуковскийді болашақ патша Александр II-нің тәрбиешісі етіп тағайындады. Жуковскийдің прогрессивті білім беру әдістері жас Александрға соншалықты терең әсер етті, көптеген тарихшылар 1860 жылдардағы либералды реформалардың кем дегенде бір бөлігін оған байланыстырады. Сондай-ақ, ақын өзінің жоғары лауазымын пайдаланып, Михаил Лермонтов, Александр Герцен және Тарас Шевченко сияқты еркін ойлы жазушыларды (Жуковский оны жеке меншіктен босатуға көмектесті) және қуғынға ұшыраған Декембристерді қорғады. 1837 жылы Пушкиннің ерте қайтысынан кейін Жуковский оның әдеби мұрагері ретінде тағайындалды, оның туындыларын цензурадан қорғады (жарияланбаған шедеврлерді қоса алғанда) және оларды жариялауға мұқият дайындады. 1830 және 1840 жылдар аралығында Жуковский Николай Гогольдің мансабын да ілгерілетуге көмектесті, ол оның жақын досы болды. Осылайша, ол дамып келе жатқан орыс романтикалық қозғалысының продюсері рөлін атқарды. Менторы Карамзин сияқты Жуковский де Еуропа бойынша, әсіресе неміс тілінде сөйлейтін елдерде кеңінен саяхаттады, онда Берлиндегі прусстық сараймен байланыстары оған Баден-Баден және Бад-Эмс сияқты курорт қалаларындағы жоғары қоғамға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ Гёте, ақын Людвиг Тиек және пейзаж суретшісі Каспар Давид Фридрих сияқты әлемдік мәдениет қайраткерлерімен кездесіп, хат алмасты. 1841 жылы Жуковский сарай қызметінен кетіп, Дюссельдорф маңына қоныстанды, онда ол 18 жасар Элизабет фон Ройтернге, суретші Герхард Вильгельм фон Ройтерннің қызына үйленді. Олардың екі баласы болды: Александра есімді қыз және Павел есімді ұл. Александра кейінен Ұлы герцог Алексей Александровичпен көп талқыланған қарым-қатынасқа түсті. Жуковский 1852 жылы Баден-Баденде 69 жасында қайтыс болды. Оның денесі Санкт-Петербургке қайтарылып, Александр Невский Лаврасына жерленді. Оның мазары Достоевскийге қойылған ескерткіштің тікелей артында орналасқан.
Шығармалары
Владимир Набоковтың пікірінше, Жуковский ұлылыққа жақындап, бірақ ешқашан сол даңққа жете алмайтын ақындар тобына жатады. Оның ең маңызды үлесі – орыс тіліндегі «түпнұсқа» туындылардың жоғары сапалы үлгілерін беру үшін еуропа әдебиетінен еркін қарыз алған стильдік және формальдық инноватор ретінде танылуы. Грейдің «Элегиясын» аударған нұсқасы әлі күнге дейін ғалымдар тарапынан орыс романтизмінің бастапқы нүктесі ретінде қарастырылады. Ол сонымен қатар бірнеше прозалық туындылар жазған, олардың ең танымал мысалы – 1809 жылғы «Марина роща» («Марияның тоғайы») әңгімесі, ол Мәскеудің ежелгі тарихына арналған. Бұл туынды Николай Карамзиннің «Бедная Лиза» («Кедей Лиза», 1792) атты белгілі әңгімесінен шабыттандырылған. Жуковский көптеген көздерден аударма жасаған, көбінесе авторлық құқықты көрсетпеген, себебі оның заманында заманауи интеллектуалдық меншік туралы түсінік болмаған. Дегенмен, түпнұсқаны таңдағанда ол формальдық принциптерге, ең алдымен жанрлық ерекшеліктерге үнемі басшылық еткен. «Элегиямен» алғашқы табысынан кейін, ол неміс және ағылшын балладаларының жоғары сапалы, әуенді аудармаларымен ерекше құрметке ие болды. Олардың ішінде «Лудмила» (1808) балладасы және оның серігі «Светлана» (1813) орыс поэзиялық дәстүріндегі маңызды туындылар саналады. Екеуі де Готфрид Август Бургердің «Ленор» атты неміс балладасының еркін аудармасы болып табылады, бірақ әрқайсысы түпнұсқаны өзгеше көрсетеді. Жуковский кейіннен «Ленорды» үшінші рет аударған, бұл оның өмір бойы орыс дактильдік гексаметрін жетілдіруге жасаған тыранысының бір бөлігі болды. Оның Шильердің көптеген аудармалары – классикалық және романтикалық балладалар, лирикалық өлеңдер және «Ди Жунгфрау фон Орлеан» (Жоанна д’Арк туралы) атты драмалық поэмасы – орыс тіліндегі классикалық туындыларға айналды, олардың кейбіреулері түпнұсқаларынан кем емес, тіпті артық деп саналады. Олардың психологиялық тереңдігі зор болды және орыс реалистерінің жас буынына, соның ішінде Достоевскийге үлкен әсер етті, ол оларды «наш Шиллер» («біздің Шиллер») деп атады. Жуковский сонымен қатар түпнұсқа өлеңдер де жазған. Оның Маша Протасоваға арналған махаббат лирикасы, мысалы «Мой друг, хранитель ангел мой» («Менің досым, менің сақшы періштем») жанрдың кішкентай классикасы болып саналады. Оның ең танымал түпнұсқа поэмасы – орыс әскерлерінің рухын көтеру үшін Кутузовтың бас штабында қызмет еткен кезінде жазған «Орыс жауынгерлерінің лагерінде бард» атты патриоттық одасы. Ол сонымен қатар Ресей империясының «Құдай патшаны сақтасын!» атты әнұранының сөзін жазған. 1830-шы жылдардың соңында, әдеби аренадан уақытша шыққаннан кейін, Жуковский неміс досы Фридрих де ла Мотте Фукедің «Ундина» атты прозалық повесінің өте ерекше өлең аудармасымен қайта оралды. Вальс ритмінде жазылған нұсқасы кейіннен Чайковскийдің операсының либреттосына әсер етті. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Жуковский қалған өмірін шығыс поэзиясының гексаметрлік аудармаларына арнады, соның ішінде парсы эпосы «Шахнамеден» алынған ұзақ үзінділерді аударды. Алайда, оның осы кезеңдегі ең үлкен жетістігі – Гомердің «Одиссеясын» аудару, ол 1849 жылы жарияланды. Аударма түпнұсқаны бұрмалағандығы үшін қатты сынға ұшырағанымен, ол өзінің классикасына айналды және орыс поэзиясының тарихында маңызды орын алды. Кейбір ғалымдар оның «Ундинасы» мен «Одиссеясы» – ұзақ повестьтік өлеңдер ретінде – 19 ғасырдағы орыс романының дамуына елеулі, бірақ жанама үлес қосты деп санайды. Жалпы алғанда, Жуковскийдің туындылары қазіргі орыс тіліндегі әдеби герменевтиканың ең маңызды жиынтығын құрайды. Ол орыс ақындарының «неміс мектебінің» негізін қалаушысы ретінде қарастырылады және Федор Тютчев пен Марина Цветаева сияқты алыс тұлғаларға әсер еткен.