Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ортағасырлық Еуропадағы ашаршылық
Famine of medieval Europe
1315–1317 жылғы Ұлы ашаршылық (кейде 1315–1322 жылдар) – 14 ғасырдың басында Еуропаның бір бөлігін қампқан ірі дағдарыстардың алғашқысы болды. Еуропаның көп бөлігі (шығысқа қарай Польшаға және оңтүстікке қарай Альп тауларына дейін) зардап шекті. Ашаршылық ұзақ жылдар бойы көптеген адамның қаза болуына себеп болды және 11-13 ғасырлардағы өсім мен гүлдену кезеңінің аяқталуын білдірді. Ұлы ашаршылық 1315 жылдың көктеміндегі нашар ауа-райымен басталды. Егін жинаудың нашар өтуі 1316 жыл бойына, 1317 жылдың жазғы егін жинауына дейін жалғасты, ал Еуропа 1322 жылға дейін толыққанды қалпына келмеді. Егін нашарлауы ғана мәселе емес еді, мал аурулары қой мен ірі қара малдың санын 80 пайызға дейін азайтты. Бұл кезеңде қылмыстың, аурудың, жаппай өлімнің, тіпті адам жегіштік пен нәресте өлтірудің жоғары деңгейі байқалды. Осы дағдарыстың салдары шіркеуге, мемлекетке, еуропалық қоғамға және 14 ғасырда болатын келесі апаттарға әсер етті.
The Great Famine of 1315–1317 (occasionally dated 1315–1322) was the first of a series of large scale crises that struck parts of Europe early in the 14th century. Most of Europe (extending east to Poland and south to the Alps) was affected. The famine caused many deaths over an extended number of years and marked a clear end to the period of growth and prosperity from the 11th to the 13th centuries. The Great Famine started with bad weather in spring 1315. Crop failures lasted through 1316 until the summer harvest in 1317, and Europe did not fully recover until 1322. Crop failures were not the only problem; cattle disease caused sheep and cattle numbers to fall as much as 80 per cent. The period was marked by extreme levels of crime, disease, mass death, and even cannibalism and infanticide. The crisis had consequences for the Church, state, European society, and for future calamities to follow in the 14th century.
Өмірбаян
Орта ғасырлардағы Еуропада ашаршылықтар жиі кездесетін құбылыс болды. Мысалы, Франция Корольдігінде 14 ғасырда 1304, 1305, 1310, 1315–1317 (Ұлы ашаршылық), 1330–1334, 1349–1351, 1358–1360, 1371, 1374–1375 және 1390 жылдары жергілікті аштықтар тіркелді. Ортағасырлық жылы кезеңде (10-дан 13-ға дейінгі ғасырлар) Еуропа халқы бұрынғы дәуірлерге қарағанда күрт өсіп, кейбір аймақтарда 19 ғасырға дейін бұрынғы деңгейге жетпеді. Шындығында, Францияның кейбір ауылдық аймақтарының халқы 14 ғасырдың басындағы деңгейден әлі де аз. Ауа райының өзгеруі, ортағасырлық үкіметтердің дағдарыстармен күресудегі тиімсіздігі және халық санының тарихи максимумға жетуі азық-түлік өндірісінде қателіктерге төзе алмайтын жағдай жасады. Англияда Йоркшир мен Ноттингемнің жазықтары суға батты, ал Йоркширдегі Фосс өзеніндегі тұзды су тоғандары шайылып кетті. Азық-түлік бағасы көтеріле бастады. Англияда баға көктем мен жаздың ортасында екі есеге өсті. Етті сақтаудың жалғыз жолы – тұз табу қиын болды, себебі ылғалды ауа райында тұзды суды тиімді түрде булатуға болмады. Осының салдарынан оның бағасы 30 шиллингтен 40 шиллингке дейін өсті. Лотарингияда бидай бағасы 320% -ға өсті, бұл шаруалар үшін нан сатып алуды мүмкінсіз етті. Ұзақ мерзімді төтенше жағдайларға арналған астық қоймалары патшалар, феодалдар, ақсүйектер, бай саудагерлер және шіркеудің иелігінде болды. Халық санының жалпы өсуіне байланысты, орташадан төмен өнім де кейбір адамдардың аш болуына себеп болды; қателіктерге төзе алмайтын жағдай қалыптасты. Адамдар орманнан жеуге жарамды тамырларды, шөптерді, жаңғақтарды және қабықтарды жинап ала бастады. Бристоль қаласының жылнамалары 1315 жылы «ұлы ашаршылық пен өлім-жітім болғанын, тірі адамдардың өліктерді көмуге шамасы жетпегенін, жылқы мен иттің еті жақсы тағам саналғанын және кейбіреулер өз балаларын жегенін» хабарлады. Түрмедегі ұрылар жаңадан келгендерді жыртып, жартылай тірідей жеп қойды. Француздар, Людовик X басшылығымен, Фландрияға шабуыл жасауға тырысты, бірақ Нидерландының жазық аймақтарында егістіктер суға батты, әскер батты және кері шегінуге мәжбүр болды, тастап кеткен жерінде азық-түліктерін өртеп, алып кете алмады. 1316 жылдың көктемінде, энергиясы мен қоры таусылған еуропалық халыққа жаңбыр жауа берді. Қоғамның барлық топтары – ақсүйектерден шаруаларға дейін зардап шекті, бірақ әсіресе халықтың 95% -ын құрайтын және азық-түлік қоры жоқ шаруалар қиын жағдайға түсті. Азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін болашаққа қарыз беріліп, жұмыс малдары сойылып, егіс дәні желінді, балалар өздерін-өздері күтуге тасталды (мысалы, «Гензель мен Гретель» ертегісіндегідей) және қарт адамдар жас ұрпақтың аман қалуы үшін ерікті түрде тамақтан бас тартты. Дегенмен, «мұндай әңгімелердің тек қана қауесет екенін анықтау мүмкін емес». Өлім-жітім көрсеткіштері аймаққа қарай әртүрлі болды, бірақ мысалдардың бірі Англияның оңтүстігінде 10–15% құрады. Солтүстік Франция халқының шамамен 10% -ы қаза тапты.
Famines were familiar occurrences in medieval Europe. For example, localised famines occurred in the Kingdom of France during the 14th century in 1304, 1305, 1310, 1315–1317 (the Great Famine), 1330–1334, 1349–1351, 1358–1360, 1371, 1374–1375, and 1390. During the Medieval Warm Period (10th to 13th centuries), the population of Europe exploded compared to prior eras and reached levels that were not matched again in some places until the 19th century. Indeed, parts of rural France are still less populous than in the early 14th century. Changing weather patterns, the ineffectiveness of medieval governments in dealing with crises, and population level at a historical high made it a time with little margin for error in food production. In England, lowlands in Yorkshire and Nottingham were flooded, while stew ponds on the River Foss in Yorkshire were washed away. The price of food began to rise. Prices in England doubled between spring and midsummer. Salt, the only way to cure and preserve meat, was difficult to obtain because brine could not be effectively evaporated in wet weather. As a result, its price increased from 30 to 40 shillings. In Lorraine, wheat prices rose by 320%, making bread unaffordable to peasants. Stores of grain for long term emergencies were limited to royalty, lords, nobles, wealthy merchants, and the Church. Because of the general increased population pressures, even lower than average harvests meant some people would go hungry; there was little margin for failure. People began to harvest wild edible roots, grasses, nuts, and bark in the forests. In Bristol, the city's chronicles reported that in 1315 there was: 'a great Famine of Dearth with such mortality that the living could scarce suffice to bury the dead, horse flesh and dogs flesh was accounted good meat, and some eat their own children. The thieves that were in Prison did pluck and tear in pieces, such as were newly put into prison and devoured them half alive.' The French, under Louis X, tried to invade Flanders, but in low lying areas of the Netherlands, the fields were soaked and the army became bogged down and were forced to retreat, burning their provisions where they abandoned them, unable to carry them away. In spring 1316, it continued to rain on a European population deprived of energy and reserves to sustain itself. All segments of society from nobles to peasants were affected but especially the peasants, who represented 95% of the population and who had no reserve food supplies. To provide some measure of relief, the future was mortgaged by slaughtering the draft animals, eating the seed grain, abandoning children to fend for themselves (see "Hansel and Gretel") and, among old people, voluntarily refusing food for the younger generation to survive. Although "one can never tell if such talk was not simply a matter of rumor mongering". Estimates of death rates vary by place, but some examples include a loss of 10–15% in the south of England. Northern France lost about 10% of its population.
География
Ұлы ашаршылық Солтүстік Еуропамен шектелді, оның ішінде Британ аралдары, Солтүстік Франция, Төмен елдер, Скандинавия, Германия және Батыс Польша. Одан әрі, Балтық елдерінің бір бөлігіне әсер етті, бірақ Балтық теңізінің шалқарына тек жанама әсер етті. Бұл, Рим-католик шіркеуінің еретик деп санаған кейінгі қозғалыстардың негізін қалауға көмектесті, себебі олар папалыққа қарсы шығып, дұғаның тиімсіздігін Рим-католик шіркеуіндегі жемқорлық пен доктриналық қателіктерге байланыстырды. Ашаршылық қылмыстың күрт өсуіне алып келді, тіпті бұрын қылмысқа бейім емес адамдар да, өзін немесе отбасын асырау үшін кез келген шараға баруға мәжбүр болды. Ашаршылықтан кейінгі бірнеше онжылдық бойы Еуропа қаталданып, зорлық-зомбылыққа бейімделді. 12 және 13 ғасырлармен салыстырғанда, бұл жерде қарым-қатынас тіпті нашарлады. Бұл қоғамның барлық топтарында байқалды, әсіресе 14 ғасырдағы Жүз жылдық соғыс кезінде соғыс жүргізілу әдісінде, онда рыцарлық абырой жойылды – 12 және 13 ғасырларда дворяндар соғыс алаңында емес, турнирлерде жазаға ұшырау ықтималдығы зор болған. Ашаршылық ортағасырлық үкіметтерге деген сенімді әлсіретті, олар осы дағдарыстың салдарын жоғары деңгейде шеше алмады. Бұл әсіресе Едуард II үшін ауыр тиді, ол бұрыннан да беделсіз монарх болатын. Англияда да, континентте де ашаршылық құдайдың жазасы ретінде қарастырылса да, ағылшындар өздерінің бақытсыздықтарын шіркеудегі тәртіпсіздіктерге қарағанда, патшаның дұрыс емес басқаруы мен әдепсіздігіне байланыстырды. Бұл оның 1327 жылы құлауына ықпал етті.
The Great Famine was restricted to Northern Europe, including the British Isles, Northern France, the Low Countries, Scandinavia, Germany, and western Poland. It also affected some of the Baltic states except for the far eastern Baltic, which was affected only indirectly. and helped lay the foundations for later movements that were deemed heretical by the Roman Catholic Church, as they opposed the papacy and blamed the perceived failure of prayer upon corruption and doctrinal errors within the Roman Catholic Church. The famine led to a stark increase in crime, even among those not normally inclined to criminal activity, because people would resort to any means to feed themselves or their families. For the next several decades after the famine, Europe took on a tougher and more violent edge. It became an even less amicable place than during the 12th and the 13th centuries. This could be seen across all segments of society, perhaps most strikingly in the way warfare was conducted in the 14th century during the Hundred Years' War, when chivalry ended, as opposed to the 12th and the 13th centuries when nobles were more likely to die by accident in tournament games than on the field of battle. The famine undermined confidence in medieval governments, due to their failure to deal with its resulting crises. This had particularly dire consequences for Edward II, who was already an unpopular monarch. While the famine was seen as divine retribution both in England and on the Continent, the English were more inclined to blame their misfortune on the perceived misrule and immorality of the king as opposed to alleged misconduct within the Church. This contributed to his downfall in 1327.
Халық саны
Ұлы ашаршылық шамамен 1050 жылдан басталып келген, халық санының беспрецедентті өсу кезеңінің нақты аяқталуын білдірді. Бірқатар адамдар өсім бірнеше онжылдықтан бұрын баяулаған деп есептесе де, ашаршылық халықтың қарқынды өсуінің аяқталғанын анық көрсетті. Ұлы ашаршылықтың салдары 14 ғасырдағы келесі оқиғаларға, мысалы, Қара өлімге әсер етті, осыған дейін әлсіреген халық тағы да бір соққыға ұшырады.
The Great Famine marked a clear end to a period of unprecedented population growth that had started circa 1050. Although some believe growth had already been slowing down for a few decades, the famine was undoubtedly a clear end of high population growth. The Great Famine later had consequences for future events in the 14th century, such as the Black Death, when an already weakened population would be struck again.