Кіріспе

Лисовчиктер немесе Лисовчицы (; сондай-ақ Страценцы («жоғалғандар» немесе «соңғы үміт») немесе chorągiew elearska (элеарлар жасағы); жекеше түрінде: Лисовчик немесе элеар) – 17 ғасырдың басындағы Польша-Литва жеңіл атқышының ретсіз әскерінің атауы. Лисовчицы Еуропа бойынша көптеген шайқастарға қатысты және сол кездегі тарихи жазбаларда олар өте епті, соғысқа құштар және қатыгез деп сипатталған. Олардың саны бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін өзгеріп отырды. Топтың пайда болуы konfederacja (Польша Корольдігінде және кейіннен Речь Посполитадағы патша әскерлерінің жартылай заңды көтерілісі) арқылы 1604 жылы Александр Йозеф Лисовский ұйымдастырған кезде басталды. Бірнеше жылдан кейін Лисовскийдің ретсіз әскерлері Мәскеудегі әскерлерге қосылғанда, олардың күші мен даңқы арта бастады. Польша атқышының Лисовчицы жасағы ресми жалақы алмады, оларға қалағандарын тонауға және талан-таражға салуға рұқсат етілді. Олар жылдамдығына сүйеніп, таборсыз соғысып, өтіп кеткен жерлерден азық-түлік іздеді. Лисовчицы қайда болса, сол жердегі азаматтар олардан қорқып, жек көріп, жасаған көптеген зұлматтары үшін (тоналған мүлік, зорлау, кісі өлтіру және басқа да қылмыстар) жаман атқа ие болды. Дегенмен, олар қарсыластары тарапынан әскери шеберліктері үшін сыйға лайық деп есептелді. Олар тіпті өз отанын тонаудан да тартынбады, сонда олар Польша бауырларының Раковиан академиясын тонады. Мұндай әрекеттердің бірі – Речь Посполита билеушісі III Сигизмунд Ваза оларды елден мүмкіндігінше алыс ұстауға тырысты. Лисовчицы көптеген қақтығыстарға қатысты, соның ішінде Димитриадалар (олардың әрекеттері Загорскідегі танымал плакаттың мәтінін түсіндіруге көмектеседі: үш апат – тиф, татарлар және поляктар), Хуменне шайқасы (олар Трансильвания әскерінің Венаны қоршауға алуына кедергі келтірді) және Ақ тау шайқасы (олар Богемияның жеңілісіне қатысты). Олар 1635 жылы таратылды. Лисовчицының ерліктері туралы олардың капелланы Войцех Демболецки (немесе Войцех Деболецки) Przewagi Elearów polskich co ich niegdy Lisowczykami zwano (1619–1623) («Бір кезде Лисовчицы деп аталған поляк элеарларының істері») еңбегінде жазды.

Алдын ала сөз: конфедерация

1604 жылы поляк-швед соғысының бастапқы кезеңінде, Речь Посполита Сеймі шведтерге қарсы Ливонияда шайқасқан әскерлеріне жалақы төлеу үшін жеткілікті қаражат жиная алмады. Александр Йозеф Лисовский осыдан туындаған конфедерацияның – көтеріліс шығарған және өздеріне тиіс жалақыны алу үшін жергілікті халықты тонауға шешім қабылдаған әскер бөлігінің – көшбасшыларының бірі болды. Олардың Речь Посполитаға немесе Швецияға адал екендеріне ешқандай мән бермеді. Бұл Литваның ұлы гетманы Ян Кароль Ходкевичті ашуландырды және Лисовскийдің Речь Посполитадан қуылтуына себеп болды, бірақ көтерілісшілерді тоқтатуға көбінесе ештеңе істелмеді. Біраз уақыттан кейін Лисовский өзінің ізбасарларымен бірге патша Зигмунд III Вазаның абсолюттік билікке ұмтылуына қарсы болған Сандомирз көтерілісіне немесе Зебжидовскийдің рокошына қосылды.

Қанды сынақ: Димитриад

Ақырында, Гузов шайқасында көтерілісшілер жеңілгеннен кейін, Лисовскийдің бақыты кері кетті және ол Одақтың көп бөлігінде немесе ізгіліксіз адамға айналды, сондықтан күшті Радзивилл әулетінен пана іздеуге мәжбүр болды. Осы уақыт аралығында Мәскеуде Ұлы Ұтқырлық басталып, Лисовский көптеген жергілікті магнаттар мен дворяндар сияқты, Ресей ісіне араласып, одан пайда табу мүмкіндігін жібермеді. Көп ұзамай ол Мәскеудің жалған Дмитрий ІІ-ге қолдау көрсету арқылы ең көп пайда көретініне көз жеткізді. 1608 жылы Александр Клечковскиймен бірге, негізінен поляктар, сондай-ақ литвалықтар мен русьтәрілдерден құралған, бірнеше жүз сарбаздан тұратын жасағын басқарып, Зарайск маңында патша Василий Шуйскийдің әскерін, Зәхари Ляпунов пен Иван Хованский басқарған, жеңіп, Михайлов пен Коломнаны басып алды, содан кейін Мәскеуді қоршауға ұмтылды. Бірақ ол көп ұзамай Миедзвед Бродта жеңіліп, көптеген олжасын жоғалтты. Ол әскерін қайта ұйымдастырып, Ян Петр Сапиехамен бірікті, бірақ Троице-Сергиева Лавра бекінісін басып алуға қол жеткізе алмады және Рахманцево маңына шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін Кострома, Солигалич және басқа да қалаларды табысты тонады (осы шайқастар шамамен 1608-1609 жылдары болды). 1610 жылы Псковті басып алды және Ингрия соғысы кезінде Мәскеудегі швед әскерлерімен қақтығысты. Лисовчичи 1612 жылы Смоленскті қорғауда маңызды рөл атқарды, осы кезде Одақтың тұрақты әскерінің көп бөлігі (wojsko kwarciane) көтеріліс шығарып, Рогатин конфедерациясына қосылды. Келесі үш жыл бойы Лисовскийдің әскерлері Мәскеудің шабуылдарына қарсы Одақтың шекарасын күзетуде маңызды рөл атқарды. 1615 жылы Лисовский көптеген заңсыз әскерлерді жинап, 6 атқыштар ротасымен Мәскеуге басып кірді. Ол Брянскіні қоршап алып, Князь Юрий Шаховский басқарған бірнеше мыңдық москвалық көмекші әскерді Карачев маңында жеңді. Лисовский Князь Дмитрий Пожарский басқарған (өзінен бірнеше есе үлкен) күштердің алғы шебін жеңуге көшті, бірақ Пожарский шабуылға бармай, лагерьде бекініп қалды. Лисовскийдің әскері басқа күштермен байланысын үзіп, Беляев пен Лихвин қалаларын өртеп жіберді, Перемышльді басып алды, солтүстікке бет бұрып, Ржевде москвалық әскерді жеңді, Қара теңізінің жағалауына, содан кейін Кашинге, Торжокты өртеп жіберіп, Одаққа москвалық күштермен кездеспей қайтып келді. 1616 жылдың күзіне дейін Лисовский және оның әскері Одақтың Мәскеу шекарасында қалды, бірақ ол кенеттен ауырып, 11 қазанда қайтыс болды.

Лисовскийдің Солтүстік Ресейдегі сарбаздары (1612-13)

1612 жылы, Польшаның Мәскеу Кремлін басып алуы аяқталғаннан кейін (Қараңыз: Польша-Мәскеу соғысы (1605-18)), Лисовскийдің басшылығымен соғысқан поляк әскерлері Ресей патшалығының кең аумағына таралып, «Апат заманынан» пайдаланды. Александр Йозеф Лисовскийдің сол кездегі нақты қайда болғаны белгісіз: аңыз бойынша, ол әскерімен бірге Солтүстік Ресейді аралап жүрді. Ресейліктердің Мәскеуді қайта басып алғаннан кейін, көптеген поляк қарақшылары Вологдаға қарай бет алды. 1612 жылдың 22 қыркүйегінде полковник Анджей Налевайко басқаратын жау әскері қаланы басып алып, тонап, өртеп жіберді, ол сол жылдың 13 желтоқсанында қайта келді. 16 желтоқсанда поляктар Вологданың жанындағы Спасо-Прилуцкий монастырын өртеп тастады. 1612 жылдың 10 шілдесінде поляктар Белозерск қаласын шайқассыз басып алды. Қала тоналды, ал әкімшісі Кирилловке қашып, бекіністі Кирилло-Белозерск монастырында жасырынды. Лисовскийдің әскері 20 тамызда монастырға жетті, бірақ оның қоршауы 1612 жылдың желтоқсанына дейін басталмады. 3000-ға жуық поляк қарақшылары артиллериясы болмағандықтан, тас қабырғалары бар монастырды басып ала алмады. 1612 жылдың 12-15 желтоқсанында Бобовскийдің жасағы Онега өзенінің сол жағында орналасқан Каргополь қаласын үш рет басып алуға тырысты. 1613 жылдың 25 қаңтарында Якуб Жакки бастаған поляктар Великий Устюг қаласына шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Азық-түлік пен олжа іздеп, Лисовскийдің әскері солтүстікке қарай жылжып, Емца өзеніндегі Еметск, Солвычегодск, Холмогоры және Архангельск қалаларына жетті. Солвычегодск 1613 жылдың 22 қаңтарында басылып алынып, тоналды. Қарақшылар қалада үш күн тұрды, содан кейін Архангельскіден 150 шақырым қашықтықта орналасқан Еметскке бет алды. Қауіпті сезінген тұрғындар қаланы нығайтып, қаруланды. «Литвалықтар» деп аталатын олар Солтүстік Двинадан шабуыл жасауға тырысты, бірақ қайтарылды. Содан кейін шайқас болды, оның барысында екі орыс сатқыны ұсталды және Холмогориге жіберілді, онда олар тұрғындарды жоспарланған шабуыл туралы ескертті. Станислав Ясинский басқаратын 1200-ге жуық қарақшы 1613 жылдың 6 желтоқсанында Холмогориге келді. Олар қаланы басып алуға үлгермеді және Архангельскке қарай бет алды, бірақ 1613 жылдың 14-19 желтоқсанында оны сәтсіз қоршады. Содан кейін Ясинский және оның әскері Солтүстік Двина сағасына және Ақ теңіз жағалауына қарай жол тартты. Олар Северодвинскіні басып алып, Николо-Корельск монастырын өртеп, жергілікті ауылдарды тонап, Карелияға дейін жетті.

Лисовскийдің өлімі, Лисовчиктердің пайда болуы

Лисовчичи деген ат Лисовски қайтыс болғаннан бері әскерлерде сақталды. Оның өліміне қарамастан, олар аса маңызды қауіп болып қала берді: 1616 жылы Курск қаласын басып алды және Болховта орыс әскерлерін жеңді, 1617 жылы Смоленскіні москвалық қоршаудан босатты. Басқыншы әскерлер Станислав Чаплинскийдің басшылығымен Лисовчичи жақын маңайда екенін естіген соң бірден Белиге шегінді. Чаплинский Калугада қайтыс болғаннан кейін Лисовчичи жаңа қолбасшы етіп Валентий Роговскийді сайлады. Олар 1617 жылы Владиславтың әскерімен бірге жүрді, ол шегінген кезде олар ішкі аймаққа, тіпті Обь өзеніне дейін барғандығы айтылады, онда олар алып алтын мүсінге (мүмкін Будда, сондай-ақ Злота Баба аңызымен де байланысты) қатты таң қалды.

Киелі империядағы жындар

1619 жылдан бастап Каунас (Коуно) маңында орналасқан Лисовчициді Зигмунд III Ваза қасиетті Рим императоры Фердинанд II-ге Оттыз жылдық соғыста протестанттарға қарсы көмек көрсету үшін жіберді. Валентий Роговскийдің басшылығымен олар сол жылдың қараша айында Завада шайқасында және/немесе Хуменне шайқасында Георг I Ракоцидің басқаруымен Трансильвания әскерлерін жеңіске бұйырды. Жеңіс однған кейін олар әдеттегі ісімен айналысты (оларға жалақы төленбегендіктен және барлығын өздері табуға міндетті болғандықтан), жақын жерлерді тонап, «тіпті балалар мен итті де өлтірді», деп замандас шежірешілер жазғандай. Осы кезде олар «Апокалипсис аттылары» деген жаңа лақап атқа ие болды. Содан кейін Лисовчицилер екіге бөлінді: олардың бір бөлігі Роговскиймен бірге Польшаға қайтуға шешім қабылдады, жолда Словакияны тонады. Ал енді біреулері Ярош Клечковскийдің басшылығымен келесі бірнеше жыл бойы императорға қызмет етті. Клечковскийдің Кремс шайқасында қаза болуынан кейін (4 наурыз 1620 ж.), Станислав Русиновский Лисовчицилердің жаңа қолбасшысы болды. Русиновскийдің басшылығымен Лисовчицилер Ақ тау шайқасына (8 қараша) қатысты, онда олар жиырма туды жаулап алды. 1621 жылдың 7 мамырында император оларға тиіс жалақысын төлеп, олардың мінез-құлқына байланысты көптеген шағымдар болғандықтан қызметтен босатты. Олардың кейбіреулері Польшаға оралды, ал қалғандары Бавария курфюрстігінің Максимилиан I-інің қызметінде болды.

Эпилог

Османдықтармен болған қақтығыс шешілгеннен кейін, көптеген Лисовчичилер, сол кезде Станислав Стройновскийдің басшылығында, Отыз жылдық соғыстың қайнаған кезеңінде неміс қызметіне алынды, көбінесе Рим-католик императорының протестант жауына қарсы күш түсу үшін. Олардың тәртіпсіздігі мен тонауы туралы әңгімелер кең тарады, және олар Киелі Рим империясының жақын орналасқан неміс жерлерін, әсіресе Силезияны қиратты. Жергілікті халық көбінесе татар шапқыншылығына немесе еуропалық емес шалақайлардың шабуылына ұшырағанын ойлады. Соңында, француздар Лисовчичи жалдамалыларын жұмысқа алудан бас тарғаннан кейін, соғыстың басқа тараптары да оларды қабылдаудан бас тартты. 1622 жылы Стройновский бөлімді ресми түрде таратып, Одаққа оралуға шешім қабылдады. Алайда, Лисовчичилер барған жерінде залал келтіретін індет секілді болды, көп ұзамай олардың көпшілігі қарақшылық топтарды құрып, Одақтың және неміс ауылдарының мүлкін тонап, Радомско қаласын өртеп жіберді. Шляхта мен көптеген сеймиктер оларды айыптады, олар жергілікті билік органдары мен жасақтар тарапынан үнемі қуғынға түсті. Стройновскийдің тобы 1624 жылы жойылды, ал ол екі жылдан кейін өлім жазасына кесілді. Лисовчичилердің атымен аталатын отрядтар соңғы рет 1620 жылдардың соңында Польшаның Польша Пруссиясындағы шведтерге қарсы соғысқа уақытша қайта құрылып қатысты – бұл поляк-швед соғысының тағы бір кезеңі, осы соғыс Александр Лисовскийді оның атын алған отрядты құруға бастады. Бұл Лисовчичилер 1636 жылы Сеймнің шешімімен таратылды. Бөлім таратылғаннан кейін де оның мүшелері құрметке ие болды (немесе кемінде, қорқынышқа) тіпті Одақтың шегінен тыс жерлерде де. Көп ұзамай олардың жасаған зұлымдықтары ұмытылып, православие, протестанттар және мұсылмандарға қарсы Одақтың және діннің қорғаушылары ретіндегі ерліктері оларды бүгінгі күнге дейін сақталған аңызға айналдырды.