Хему Викрамадитья: Әмір, Вазир және Падишаһ (1556)
Hemu
Хему Викрамадитья: 16 ғ. Индия тарихындағы әскери қолбасшы, вазир, император. Моғолдармен афғандарға қарсы 22 шайқаста жеңіске жетіп, Деліні басып алған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Генерал, уәзир және патша (1556 жылы қайтыс болды)
General, Wazir and King (died 1556)
Хему (/'//h//eː/, /m//uː/; сондай-ақ Хему Викрамадитья және Хемчандра Викрамадитья деп те аталады; 5 қараша 1556 жылы қайтыс болды) – үнді императоры. Ол бұрын Адил Шах Суридің әскербасы және уәзірі болған, сол кезде Солтүстік Үндістанда моғолдар мен ауғандар билік үшін күрескен кезеңде. Хему Солтүстік Үндістанның Пәнджәп пен Бенгалиясындағы ауған көтерілісшілерімен, Агра мен Делидегі Хумаюн мен Акбардың моғол әскерлерімен шайқасып, Адил Шах Сури үшін 22 шайқаста жеңіске жетті. Хему 1556 жылдың 7 қазанында Дели шайқасында Акбардың моғол әскерін жеңгеннен кейін патшалық мәртебесін жариялады және бұрын көптеген үнді патшалары мен императорлары қабылдаған Викрамадитья атағын алды. Бір айдан кейін Хему екінші Панипат шайқасында жараланып, есінен танып, тұтқынға алынды және кейіннен Акбардың бұйрығымен өлім жазасына кесілді, ол Ғази атағын алды.
Hemu (/'//h//eː/,/m//uː/; also known as Hemu Vikramaditya and Hemchandra Vikramaditya; died 5 November 1556) was an Indian emperor who previously served as a general and Wazir of Adil Shah Suri of Sur Empire during a period in Indian history when Mughals and Afghans were vying for power across North India. He fought Afghan rebels across North India from Punjab to Bengal and Mughal forces of Humayun and Akbar in Agra and Delhi, winning 22 battles for Adil Shah Suri. Hemu claimed royal status after defeating Akbar's Mughal forces on 7 October 1556 in the Battle of Delhi and assumed the title of Vikramaditya that had been adopted by many Indian kings and emperors in the past. A month later, Hemu was wounded by a chance arrow and captured unconscious during the Second Battle of Panipat and was subsequently beheaded by Akbar, who took the title of Ghazi.
Ерте өмір
Хемудың ерте өмірі туралы заманауи деректер, оның қарапайым тегіне байланысты, шашыраңқы және көбінесе әсерлі, себебі оларды Акбар сарайында қызмет еткен Бадауни және Абулфазл сияқты моғол тарихшылары жазған. Қазіргі тарихшылар оның әулетінің туған жері мен оның дүниеге келген уақыты туралы пікірде келіспейді. Жалпы қабылданған нәрсе – ол аз қамтылған индуист отбасында дүниеге келген және балалық шағын Делидің оңтүстік-батысындағы Ревари қаласында өткізген. Қазіргі зерттеулер Хемудың Раджастханның Гаур брахманы Рай Пуран Бхаргавтың ұлы екенін растайды, ол Раджастханның Алвар ауданындағы Машери ауылында әулиелікке ие болғаннан кейін Пуран Дас атанған. Отбасының қаржылық жағдайына байланысты Хему ерте жасында тұздық саудагері болып жұмыс істеуге кіріскен.
Contemporary accounts of Hemu's early life are fragmentary, due to his humble background, and often biased, because they were written by Mughal historians such as Bada'uni and Abu'l Fazl who served in the court of Akbar. Modern historians differ on his family's ancestral home and the place and year of his birth. What is generally accepted is that he was born in a Hindu family of limited means, and that he spent his childhood in the town of Rewari south west of Delhi. Modern research confirms that Hemu was born to Rai Puran Bhargav, a Gaur Brahmin of Rajasthan who became Puran Das after acquiring sainthood at the Macheri village of Alwar district in Rajasthan. Due to his family's financial condition, Hemu at a young age started working as a tradesman of saltpetre.
Атақтылық
Хемудың ерте кәсібі туралы мәліметтер шамалы және көптеген болжамдарға толы. Тұздық сатушы ретінде бастағаннан кейін, ол саудагер немесе базардағы таразышы болған делінеді. 1545 жылы Шер-шах Сури қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Ислам-шах Сур империясының билеушісі болды. Оның билігі тұсында Хему Делидегі базардың бақылаушысы болды, сонымен қатар ол әскери тәжірибеге де ие болған. Кейін Хему барлау қызметінің бастығы және пошта басшысы болып тағайындалды. Басқа дереккөздерде ол императорлық асханалардың инспекторы ретінде де көрсетіледі. Ислам-шах индустарды ауған офицерлерімен бірге қолбасшылыққа тағайындауды ұнатқан, осылайша олар бір-бірін бақылап отыру үшін, Хемудың әскери қабілеттерін мойындап, жоғары шенді офицерге тең жауапкершіліктерді жүктеді. Содан кейін Хему Хұмаюнның жартылай бауыры Камран Мирзаның Манкот маңындағы қимылдарына бақылау жүргізу үшін жіберілді. Ислам-шах 1553 жылдың 30 қазанында қайтыс болды, оның орнына 12 жастағы ұлы Фироз хан келді, бірақ ол таққа отырған үш күннің ішінде өзінің інісі Адил-шах Суримен өлтірілді. Жаңа билеуші мемлекеттік істерге қарағанда ләззат табуға көбірек қызығушылық танытты. Бірақ Хему Адил-шахтың жағына қосылып, оның әскери жетістіктері оны бас министр және мемлекеттік басқарушы лауазымдарына жеткізді. Әбу'л-Фазлдың сөзіне сүйенсек, Хему "шаһтың сарайында барлық тағайындаулар мен босатулармен, сондай-ақ әділдікті таратумен айналысты".
Details of Hemu's early career are vague and involve much speculation. Following his start as a seller of saltpetre, he is said to have been a trader or a weighman in the market. After Sher Shah Suri's death in 1545, his son Islam Shah became the ruler of the Sur Empire and during his rule, Hemu rose to become the superintendent of the market in Delhi with some military experience under his belt. Hemu is subsequently said to have been appointed the Chief of Intelligence and Superintendent of Posts. Other sources also place him as a surveyor of the imperial kitchens. Islam Shah, who liked to place Hindus in command alongside Afghan officers so that they could spy on each other, recognised Hemu's soldierly qualities and assigned him responsibilities equivalent to those of a high ranking officer. Hemu was then dispatched to monitor the movements of Humayun's half brother, Kamran Mirza, in the neighbourhood of Mankot. Islam Shah died on 30 October 1553 and was succeeded by his 12 year old son, Firoz Khan, who was killed within three days of his accession by his uncle, Adil Shah Suri. The new ruler was however more interested in the pursuit of pleasure than affairs of the state. But Hemu threw in his lot with Adil Shah and his military successes led him to being elevated to the position of Chief Minister and the general supervisor of the state. According to Abu'l Fazl, Hemu "undertook all appointments and dismissals, and the distribution of justice" in the Shah's court.
Әскери мансап
Хему, өте қабілетті азаматтық әкімші болумен қатар, Шер-шах Суридің қайтысынан кейін Ауған жағынан шыққан ең көрнекті әскери саясаткер болды. Ол Адилшахтың қарсыластарына қарсы 22 шайқаста жеңіске жеткен деген қамал бар. Осы шайқастардың көптегені Адилшахқа қарсы көтерілген ауғандарға қарсы болды. Солардың бірі – Исламшахтың сарайының мүшесі Тадж Хан Каррани, ол Адилшахқа қызмет етудің орнына, өзінің ізбасарларымен Гвалиордан шығысқа қарай қашуға шешім қабылдады. Хему оны Чибрамауда қуып жетіп, жеңді, бірақ Каррани қалайда қашып құтылып, тонап-жорықтап Чунарға жетті. Хему оны қайтадан қуып, Чунарда шайқасып, тағы да жеңіске жетті. Бірақ, Чибрамаудағыдай, Каррани одан тағы да жалтарып кетті. Хему Адилшахтан – ол онымен бірге келген еді – Чунарда қалуын өтінді де, Карраниді Бенгалияға дейін қуып жетті. 23 шілдеде 1555 жылы Хумаюн Адилшахтың жекжаттысы Сикандар Шах Суриді жеңгеннен кейін, моғолдар Дели мен Аграны қайтарып алды. Хумаюн 1556 жылғы 26 қаңтарда қайтыс болғанда Хему Бенгалияда болды. Оның өлімі Хемуге моғолдарды жеңуге үлкен мүмкіндік берді. Ол Бенгалиядан жылдам жорыққа шығып, моғолдарды Баяна, Этава, Самбал, Калпи және Нарнаул қалаларынан ығыстырып шықты. Аградағы билеуші Хему шабуыл жасап келе жатқанын естіп, қаланы эвакуациялады және қарсылықсыз қашып кетті. Хемудың ең маңызды жеңісі көп ұзамай Туглакабадта моғолдарға қарсы болды.
Hemu, besides being a highly capable civil administrator, was also the finest military mind on the Afghan side after the demise of Sher Shah Suri. He is reputed to have waged and won as many as 22 battles against the opponents of Adil Shah. Many of these battles were against Afghans who had rebelled against Adil Shah. One of these was Taj Khan Karrani, a member of Islam Shah's court who, rather than serving Adil Shah, decided to flee with his followers from Gwalior towards the east. He was overtaken by Hemu at Chibramau and defeated, but somehow managed to escape and plundered and robbed his way to Chunar. Hemu gave chase again and fought Karrani at Chunar and was victorious once more. However, just as at Chibramau, Karrani gave him the slip again. Hemu asked Adil Shah—who had accompanied him—to remain at Chunar and proceeded to chase Karrani all the way to Bengal. After the victory of Humayun over Adil Shah's brother in law, Sikandar Shah Suri, on 23 July 1555, the Mughals finally recovered Delhi and Agra. Hemu was in Bengal when Humayun died on 26 January 1556. His death gave Hemu an ideal opportunity to defeat the Mughals. He started a rapid march from Bengal and drove the Mughals out of Bayana, Etawah, Sambhal, Kalpi, and Narnaul. In Agra, the governor evacuated the city and fled without a fight upon hearing of Hemu's invasion. Hemu's most notable victory took place shortly thereafter against the Mughals at Tughlaqabad.
Туглакабад шайқасы
Тарди Бег Хан, Ақбардың Делідегі әкімі, Джаландхарда орналасқан өзінің билеушілеріне Хему Аграны басып алғанын және елорда Деліге шабуыл жасау ниетінде екенін хабарлады, оны күшейтпесе қорғау мүмкін емес еді. Сикандар Шаһ Суридің қатысуына байланысты негізгі әскерді жіберуге болмаса да, жағдайдың қиындығын сезінген Ақбардың регенті Байрам хан өзінің ең қабілетті серкесі Пир Мұхаммед Шарваниді Деліге жіберді. Сонымен қатар, Тарди Бег Хан жақын жердегі моғол ақсүйектеріне Деліде күш жинауға бұйрық берді. Кеңес отырысы шақырылып, моғолдар Хемумен шайқасатыны шешілді және тиісті жоспарлар жасалды. Аграны басып алғаннан кейін, қаланың әкіміне қуып жететін Хему Делінің сыртындағы Туглакабад ауылына жетті, онда Тарди Бег Ханның әскерімен кездесті. Моғолдар саны жағынан кем болғанымен, Бадаунидің мәліметінше, 1000 соғыс пілі, 50 000 атты әскер, 51 зеңбірек және 500 дауылпақтан тұратын Хему әскеріне қарсы батырлықпен күресті. Джадунат Саркар шайқасты былай сипаттайды:
Tardi Beg Khan, who was Akbar's governor in Delhi, wrote to his masters who were camped at Jalandhar, that Hemu had captured Agra and intended to attack the capital Delhi which could not be defended without reinforcements. While the main army could not be spared due to the belligerent presence of Sikandar Shah Suri, Akbar's regent, Bairam Khan, realising the gravity of the situation, sent his most capable lieutenant, Pir Muhammad Sharwani, to Delhi. Meanwhile, Tardi Beg Khan had also ordered all the Mughal nobles in the vicinity to muster their forces at Delhi. A council of war was convened where it was decided that the Mughals would stand and fight Hemu, and plans were made accordingly. After winning Agra, Hemu, who had set off in pursuit of the city's governor, reached Tughlaqabad, a village just outside Delhi where he ran into Tardi Beg Khan's forces. The Mughals while outnumbered, put up a gallant fight against Hemu's forces which, according to Bada'uni, included 1000 war elephants, 50,000 cavalry, 51 cannons and 500 falconets. Jadunath Sarkar describes the battle thus:
Хемудың күшіне Хажи Хан бастаған Альвардан келген жаңа күштер де қосылды. Бұрын жеңіске жеткен моғолдың алғы шебі мен сол қанаты қуып жететін болғанда, күнді жоғалтқанын түсініп, ешқандай қарсылық көрсетпей тарап кетті. Хему 1556 жылдың 7 қазанында бір күндік шайқастан кейін Деліні басып алды.
Hemu's push was also bolstered by the timely arrival of fresh reinforcements from Alwar under the command of Haji Khan. When the previously victorious Mughal vanguard and left wing returned from their pursuit, they realised that the day was lost and dispersed without offering a fight. Hemu took possession of Delhi after a day's battle on 7 October 1556.
Раджа Викрамадитья рөлінде
Делиді бағындырғаннан кейін Хему императорлық мәртебе талап етіп, Викрамадитья (немесе Бикрамжит) атағын қабылдады. Бұл атауды Үндістанның ежелгі тарихында көптеген индуист патшалары мен императорлары қолданған. Алайда, мұның қандай мағынаға ие екені тарихшылар арасында пікірталас тудырып отыр. Сатиш Чандра сияқты тарихшылар, Хему өзін тәуелсіз император деп жариялағанын білдірмейді. Оның ойынша, сол замандағы моғол авторларының ешқайсысы да өз тарихтарында мұны нақты айтқан жоқ. Әбу-л Фазл «Акбарнамада» Хемудың Туглакабадтағы жеңісінен кейін оның ішінде «билік құру амбициясы» оянғанын жазды. Бадаунидің сөзіне қарағанда, Хему Хиндустанның ұлы раджасы сияқты Бикрамжит атағын алған. Тағы бір замандас тарихшы, Низамуддин Ахмад, Хему аталған атақты алғанын айтады, бірақ одан артық ештеңе дескермейді. Екіншіден, мұндай қадам Хему үшін дұрыс болмас еді, өйткені оның әскери күштерінің басым бөлігі ауғандардан тұрған. Бадаунидің мәліметінше, ауғандардың арасында Хемуның билігін тартып алуына наразылық болған, олар «оны құлауын тілеген». Басқа тарихшылар Хемудың бұл талабын Адил Шахтың билігінен құтылып, өзін тәуелсіз билеуші етіп орнатуға жасаған әрекет деп сипаттайды. Ибраһим Эрали Ахмад Ядгардың ауғандар тарихында Хему «өзінің үстіне императорлық шатырды көтеріп, өз атынан монета соғуға бұйрық бергенін» келтіреді. Бұл оның қол астындағы ауғандарға кең қолмен олжа үлестіргенінің нәтижесінде жасалды. Бірақ Эрали Хему Адил Шахқа адалдығын білдіріп, оны құрметтегенін атап көрсетеді. Ол өзін тәуелсіз император деп жариялаған жоқ па, Хему Викрамадитьяның билігі қысқа ғана болды, өйткені ол бір айдан кейін моғолдармен қайтадан қақтығысуға мәжбүр болды. Бұл шайқас Панипатта, 30 жыл бұрын Акбардың атасы Бабур Лодилерге қарсы жеңіске жеткен жерге жақын өтті.
After taking control of Delhi, Hemu claimed imperial status and assumed the title of Vikramaditya (or Bikramjit), an appellation used by a number of Hindu kings and emperors in India's ancient past. What this signifies is, however, a subject of speculation among historians. Historians such as Satish Chandra do not believe that this implies that Hemu had declared himself to be an independent emperor. He reasons that, for one, none of the Mughal authors of the time explicitly say so in their histories. In the Akbarnama, Abu'l Fazl writes that after Hemu's victory at Tughlaqabad, "the ambition of sovereignty" was stirring within him. According to Bada'uni, Hemu took on the title of Bikramjit like a great Raja of Hindustan. Another contemporary historian named Nizamuddin Ahmad merely states that Hemu took on said title, but refrains from saying anything more. Secondly, it would have been an ill advised move as Hemu's military force was composed almost entirely of Afghans. According to Bada'uni, there were also some murmurings against Hemu amongst the Afghans who were "sick of his usurpation prayed for his downfall". Other historians describe Hemu's claim to be an attempt to set himself up as an independent ruler, throwing off the yoke of Adil Shah's authority. Abraham Eraly quotes Ahmad Yadgar who states in his history of the Afghans that Hemu "raised the imperial canopy over him, and ordered coin to be struck in his name". This was done in connivance with the Afghans to whom he had liberally distributed the spoils. But Eraly notes that Hemu continued to humour Adil Shah with professions of fealty. Whether he had set himself up as an independent emperor or not, Hemu Vikramaditya's reign was to be short lived as he would again clash with the Mughals only a month later. This time the battlefield would be at Panipat, not far from the site where Akbar's grandfather, Babur, had been victorious against the Lodis 30 years earlier.
Панипаттың екінші шайқасы
Ақбар Тұғылақабадтан келген апатты жаңалықты естіп, дереу Делиге аттанды. Алға 10 мың атты әскермен жіберілген Әли Құли хан Шайбани, әлсіз күзетпен тасымалданып жатқан Хемудың артиллериясына кез боп, оны оңай басып алды. Бұл Хему үшін ауыр шығынға айналар еді. 1556 жылғы 5 қарашада Моғол әскері Панипат тарихи шайқас алаңында Хему әскерімен кездесті. Ақбар мен Байрам хан шайқас алаңынан 8 шақырымдай қашықтықта қалды. Моғол әскеріне ортада Әли Құли хан Шайбани, оң жақта Сиқандар хан Өзбек, сол жақта Абдулла хан Өзбек басшылық етті, ал авангардты Хусейн Құли Бег пен Шах Құли Махрам жетекшілік етті. Хему өзі Хавай атты пілдің үстінде әскерін шайқасқа бастап шықты. Сол жаққа оның қарындасының ұлы Рамия, оң жаққа Шади Хан Какар басшылық етті. Шайқас қатты болды, бірақ басымдық Хемуға көшті. Моғол әскерінің екі қанаты да кері шегінді, ал Хему соғыс пілдері мен атты әскерін олардың ортасын қирату үшін алға жылжытты. Хему жеңіске жақын тұрғанда, моғолдың садағынан көзіне жараланып, есінен танып құлады. Бұл оның әскерінде үрей тудырып, олар қашқа ұшты. Шайқас жеңіліспен аяқталды, шайқас алаңында 5000 адам қаза тапты, ал тағы да көптегендері қашқанда мерт болды.
On hearing the disastrous news from Tughlaqabad, Akbar immediately set off for Delhi. Ali Quli Khan Shaibani who had been sent ahead with 10,000 strong cavalry force chanced upon Hemu's artillery which was being transported under a weak guard. He was easily able to capture the entire train of artillery. This would prove to be a costly loss for Hemu. On 5 November 1556, the Mughal army met Hemu's army at the historic battlefield of Panipat. Akbar and Bairam Khan stayed in the rear, eight miles from the battleground. The Mughal army was led by Ali Quli Khan Shaibani in the centre with Sikandar Khan Uzbak on the right and Abdulla Khan Uzbak towards the left and the vanguard led by Husain Quli Beg and Shah Quli Mahram. Hemu led his army himself into battle, atop an elephant named Hawai. His left was led by his sister's son, Ramya, and the right by Shadi Khan Kakkar. It was a desperately contested battle but the advantage tilted in favour of Hemu. Both the wings of the Mughal army had been driven back and Hemu moved his contingent of war elephants and cavalry forward to crush their centre. Hemu was on the cusp of victory when he was wounded in the eye by a Mughal arrow and collapsed unconscious. This triggered a panic in his army which broke formation and fled. The battle was lost; 5000 dead lay on the field of battle and many more were killed while fleeing.
Өлім
Жараланған Хемуны көтеріп алып бара жатқан піл тұтқындалып, моғол лагеріне әкелінді. Байрам хан 13 жасар Ақбардан Хемудың басын шабуын өтінді. Ақбардың кейінгі сарайшысы Әбу'л Фазл ибн Мұбарактың айтуынша, ол өлген адамға қылыш көтеруден бас тартты. Бірақ, бұл туралы замандас тарихшы Мұхаммед Ариф Қандари, "Тарих-и Акбари" еңбегінде растамайды. Ол Ақбар Байрам ханның кеңесімен Хемудың басын шабып, Гази атағын алғанын жазған. Ақбардың Хемудың басын шабудан бас тартуы туралы әңгіме, оның сарайындағы адамдардың кейінірек ойлап тапқан нәрсесі болуы мүмкін. Хемудың басы Кабулға жіберілді, ал денесі Делидегі қақпаға ілінді. Кейіннен басқа өлгендердің бастарынан минарет салынды.
The elephant carrying the wounded Hemu was captured and led to the Mughal camp. Bairam Khan asked the 13 year old Akbar to behead Hemu. According to Akbar's later courtier Abu'l Fazl ibn Mubarak, he refused to take the sword to a dead man. However, this is not attested by contemporary chronicler Muhammad Arif Qandhari who composed the "Tarikh i Akbari" states that Akbar followed Bairam Khan's advice and himself beheaded Hemu and took the title of Ghazi. The account of Akbar's refusal to behead Hemu is probably a later invention of his courtiers. Hemu's head was sent to Kabul while his body was gibbeted on a gate in Delhi. A minaret was subsequently constructed of the heads of the other dead.
Салдары
Махари (Алвар маңы) қаласында тұратын Хемудың отбасын Панипат шайқасына қатысқан моғол офицері Пир Мухаммад тұтқынға алды. Пир Мухаммад Хемудың қарт әкесіне ислам дініне кірсе, өмірін сақтап қалатынын ұсынды. Қарт адам бас тартқандықтан, оны өлімге кесті. Бірақ Хемудың әйелі қашып құтыла алды. Хему қаза болғаннан кейін Әділ шаһтың да жағдайы нашарлап кетті. 1557 жылдың сәуір айында Бенгалияның Мұхаммед шаһының ұлы Хизер хан оны жеңіп, өлтірді. Панипат шайқасының олжасына Хемудың 120 соғыс пилі кірді, олардың қиратушы шабуылдары моғолдарға қатты әсер етіп, осы жануарлар олардың әскери стратегиясының маңызды бөлігіне айналды.
Hemu's family who lived in Machari (near Alwar) was captured by Pir Muhammad, a Mughal officer who had fought at Panipat. Pir Muhammad offered to spare the life of Hemu's elderly father if he converted to Islam. When the old man refused, he was executed. However, Hemu's wife did manage to escape. With the passing of Hemu, Adil Shah's fortunes also took a turn for the worse. He was defeated and killed by Khizr Khan, son of Muhammad Shah of Bengal, in April 1557. The spoils from the battle at Panipat included 120 of Hemu's war elephants whose destructive rampages so impressed the Mughals that the animals soon became an integral part of their military strategies.
Мұра
Хемудың Реваридегі қарапайым бастауынан императорлық Викрамадитья титулын алуы тарихтағы маңызды бетбұрыс саналады. Бірақ, егер ол күшті позицияда болған шайқаста қателікпен атылған жебе болмағанда, Хему Викрамадитья ғасырлар бойы мұсылман үкімшілігінде болған аймаққа "санскриттік монархиялық дәстүрді" қайта келтіруі мүмкін еді. Дегенмен, Хемудың әскері мен әкімшілік базасы «Сұр әулетіне» адал этникалық ауғандардан құралғандықтан, оның патшалық мәртебесін сақтап қалуына күмән туады. Бұл дұрыс емес қадам болар еді, өйткені Хемудың әскерінің басым бөлігі ауғандардан тұрды. Бадаунидің сөзінше, ауғандар арасында Хемудың билігін тартып алуына наразылық болған, оның құлауын тілегендер де болды. Тіпті Хемудың жаулары да оған сыни көзбен қарағанмен, оның қасиеттерін мойындады. Әбу'л Фазл оның биік рухын, батылдығын және кәсіби шеберлігін жоғары бағалап, жас Акбардың немесе оның сарайындағы білімді кеңесшінің оны өлімге кесудің орнына тұтқынға алуға келіскенін тіледі, осылайша оны императорлық Моғол қызметіне тартуға болар еді, онда ол сөзсіз өзін таныстырған болар еді. Хемудың жақтастары Панипатта оның құрметіне ескерткіш орнатты, қазір ол Хемудың Самади Стал деп белгілі.
Hemu's rise from his humble beginnings in Rewari to the assumption of the imperial title of Raja Vikramaditya is considered a notable turning point in history. But if not for the stray arrow in a battle where he was in a position of strength, Hemu Vikramaditya could well have brought about a restoration of a "Sanskritic monarchical tradition" to a region which had been subject to Muslim rule for centuries. However, Given the Hemu's army and administrative base consisted of ethnic afghans loyal to 'Sur Dynasty', the feasibility of him retaining the royal status is questioned. it would have been an ill advised move as Hemu's military force was composed almost entirely of Afghans. According to Bada'uni, there were also some murmurings against Hemu amongst the Afghans who were "sick of his usurpation prayed for his downfall". Even Hemu's enemies were in grudging admiration of him. Abu'l Fazl praises his lofty spirit, courage, and enterprise, wishing that young Akbar or perhaps a wise member of his court had deigned to keep Hemu prisoner rather than executing him, in the hope that he could have been persuaded to join imperial Mughal service where he would surely have distinguished himself. Hemu's supporters erected a memorial for him at Panipat now known as Hemu's Samadhi Sthal.