Кіріспе
Fucus – қоңыр балдырлар туысы. Бұл туыс әлемнің көптеген аймақтарындағы тасты жағалаулардың су тасқыны мен су басу аймақтарында кездеседі.
Fucus is a genus of brown algae found in the intertidal zones of rocky seashores almost throughout the world.
Сипаттамасы мен өмірлік циклы
Таль көпжылдық, бейбірпішін немесе дискі тәрізді немесе гаптералы. Тальдың тік бөлігі дихотомиялық немесе субпинатты тармақталған, жалпақ және айқын орта қабырғасы бар. Газбен толтырылған пневматоцистер (ауа көпіршіктері) кейбір түрлерде жұптар түрінде кездеседі, орта қабырғаның екі жағында бірер-біреуі орналасқан. Тальдың тік бөлігінде криптостоматалар мен цекостоматалар (стерильді беттік қуыстар) болады. Тальдың түбі орта қабырғаға жақын тіндердің тозуынан сабақша тәрізді болып келеді және ол жартасқа бекітілген ұстағыш арқылы жабысады. Гаметаңгиялар соңғы тармақтардың ұштарындағы сауытшаларда орналасқан тұжырымдамаларда дамиды. Олар моноэцийлі немесе диоэцийлі болуы мүмкін. Бұл балдырлардың өмірлік циклі салыстырмалы түрде қарапайым, тек бір типті таль өседі, оның максималды мөлшері 2 м-ге жетеді. Өндірістік қуыстар, яғни репродуктивті жасушаларды қамтитын тұжырымдамалар, бұтақтардың ұштарына жақын сауытшаларда орналасқан. Мейоз кезінде огониялар мен антеридиялар, әйел және еркек репродуктивті органдар, сәйкесінше, жұмыртқа жасушаларын және сперматозоидтарды өндіреді, олар ұрықтандыру болатын теңізге шығарылады. Соның нәтижесінде пайда болған зигота тікелей диплоидты өсімдікке айналады. Бұл гүлді өсімдіктің өмірлік циклінен өзгеше, онда жұмыртқа жасушалары мен сперматозоидтар гаплоидты көпжасушалы ұрпақ арқылы, бірақ өте күрт қысқартылған, өндіріледі, ал жұмыртқа жасушалары аналық өсімдіктің түйіршіктерінде ұрықтандырылып, содан кейін тұқымдар түрінде шығарылады.
Тарату және экология
Fucus түрлерінің таралу аймағы дерлік бүкіл әлемді қамтиды. Олар Британ аралдарының, Солтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауының және Калифорнияның жағалауларында кең таралған. Британ аралдарында осы ірі қоңыр балдырлар қорғалған жағалауларда, жағалау бойындағы анық белгіленген аймақтарда, жоғары су деңгейінен төменгі су деңгейіне дейін өседі. Көбірек ашық жағалауларда осы түрлердің барлығы табылмайды, ал өте ашық жағалауларда олардың саны аз немесе тіпті кездеспейді. Pelvetia canaliculata жағалаудың ең жоғары бөлігінде аймақ құрайды. Одан төмен Fucus spiralis, Fucus vesiculosus, Fucus serratus және Laminaria түрлері бірінен соң бірі жағалау бойымен төменгі су белгісіне дейін анық аймақтарды құрайды. Қорғалған жағалауларда Ascophyllum nodosum әдетте жағалаудың ортаңғы бөлігінде кең және басым аймақ құрайды. Төменгі жағалауда Himanthalia, Laminaria saxatilis және Alaria esculenta сияқты басқа қоңыр балдырлар кездеседі. Кішкентай жасыл және қызыл балдырлар мен жануарлар осы ірі қоңыр балдырлардың қорғауында болады. Жағажайға шығарылған балдырларда, мысалы, Coelopa pilipes сияқты кельп шыбықтары Fucus балдырларымен қоректенеді және көбейеді.
Қолданылуы
Шотландия мен Норвегияда XIX ғасырдың ортасына дейін Fucus және басқа тұқымдардың бірнеше теңіз шөптері жиналып, кептіріліп, күлге дейін күйдіріліп, одан әрі "кельп" деп өңделді, ол сода күлінің бір түрі болды және Испаниядан импортталатын барильядан Ұлыбританияда арзанырақ болды. Оның сілтілік құрамы шамамен 2,5%–5% құрады, негізінен натрий карбонаты (Na2CO3) болып табылады, ол сабын жасау, шыны жасау және басқа да салаларда қолданылды. Барильяның ең таза түрінде натрий карбонатының концентрациясы шамамен 30% болды. Теңіз шөптері сонымен қатар олар жиналған аймақтардағы егістік жерлерге тыңайтқыш ретінде де пайдаланылды. #tag:ref|Clow және Clow төрт түрлі теңіз шөптерін "кельп" көзі ретінде көрсетеді: Fucus vesiculosus, Ascophyllum nodosum (бұрын Fucus nodosus L.), Fucus serratus және Laminaria digitata (Hudson) J. V. Lamouroux (бұрын Fucus digitatus L.). 2005 жылы Fucus-та өсірілген бактериялардың MRSA супербактериясына шабуыл жасап, оны өлтіре алатыны хабарланды. Олардың оңай қол жетімді аполярлық жұмыртқалары мен еркін жүзетін зиготалары болғандықтан, бірнеше Fucus түрлері жасушалық полярлықты, өсу осьтерінің дамуын және жасушалық қабырғаның жасушалық идентификацияны орнату мен сақтаудағы рөлін зерттеу үшін модельдік организмдер ретінде қолданылды.
Laminaria digitata (Hudson) J. V. Lamouroux (formerly Fucus digitatus L.). In 2005, it was announced that bacteria grown on Fucus have the ability to attack and kill the MRSA superbacterium. Because of their easily accessible apolar eggs and free floating zygotes, several Fucus species have been used as model organisms to study cell polarity, the development of growth axes, and the role of the cell wall in establishing and maintaining cell identity.
Жыртқыш
Теңіз шөптеріне тіршілік ететін шырық, Coelopa frigida, Coelopa-ның басқа түрлерімен бірге, Fucus-тың әртүрлі түрлерімен қоректенеді, көбейеді және тіршілік ортасын құрайды. Бұл ең әсіресе Fucus жағажайда жатқанда байқалады, теңіз суының астында болғанда емес. Жағалауға көптеген теңіз балдырлары шайылып келгендіктен, Fucus және олардың Coelopa-мен тығыз байланысы көбірек назар аударуда.
Fucus spiralis (жасыл бұта)
F. spiralis – Ұлыбритания аралдарының жағалауларындағы ең көп кездесетін үш түрдің бірі. Оның ұзындығы шамамен 40 см-ге жетеді және F. vesiculosus-тағыдай ауа қапшықтары немесе F. serratus-тағыдай тісті жиектері болмайды. Ол F. vesiculosus және F. serratus аймақтарынан жоғары, жағалаудың жоғарғы бөлігінде белдеу құрайды.
Fucus vesiculosus (жасыл көбелек)
Бұл Fucus-тың ең көп кездесетін түрлерінің бірі, және ол ортаңғы жағалау аймағындағы көптеген жағалауларда өседі. Оны "көпіршікті ламинария" деп атайды, және орталық қабырғасының және оның екі жағында жұп түрінде орналасқан ауа қапшықтарының арқасында оңай тануға болады.