Кіріспе

4-13 ғасырлардағы Солтүстік-Шығыс Азиядағы парамонғол тілі Хитан немесе Китан (ірі жазумен немесе кіші жазумен, Хитай; , Qìdānyǔ), сонымен қатар Ляо деп те аталады, – бұл Хитан халқының (4-13 ғасырлар) Солтүстік-Шығыс Азияда сөйлеген, қазірде қолданылмайтын тілі. Ол Лиао империясының (907–1125) және Қара Хитайдың (1124–1218) ресми тілі болды.

Жіктеу

Хитан тілі моңғол тілдерімен байланысты болған сияқты; Джуха Янхунен былай деп мәлімдейді: "[Х]итан тілі тарихи тұрғыдан белгілі моңғол тілдерінен кейбір жағынан түбегейлі өзгеше тіл болған деген пікір қолдау табуда. Егер бұл көзқарас дұрыс екені дәлелденсе, онда хитан тілі моңғол тілдеріне жақын тіл ретінде жіктеледі". Александр Вовин (2017) хитан тілінде корей тілінен қабылданған бірнеше сөз бар екенін айтады. Кореяның Корё әулеті де, Хитан Ляо әулеті де Гогурёнің жалғасы екенін мәлімдегендіктен, хитан тіліндегі корей сөздері Гогурё тілінен алынған болуы мүмкін.

Сценарий

Хитан тілі екі өзара байланыссыз жазу жүйесімен жазылды: хитанның үлкен жазуы және хитанның кіші жазуы. Кіші жазу, буын жазуы болғандықтан, 1191 жылы жуйчен тілінде сөйлейтін Цзинь әулеті (1115–1234) оны жуйчен жазуымен алмастырғанға дейін қолданылды. Үлкен жазу қытай тілі сияқты идеографиялық болды.

Жазбалар

Ляо тарихында қытай әріптерімен жазылған хитан сөздерінің жинағы бар, ол "Мемлекеттік тіл сөздігі" (國語解) деп аталады. Ол 116-тарауда кездеседі. Цин әулетінің Цяньлун императоры хитан халқын және олардың тілін солон тайпасымен жаңылыстырып, өз императорлық Лиао, Цзинь, Юань үш тарихының мемлекеттік тіліне түсіндірме (欽定遼金元三史國語解) жобасында Лиао тарихындағы хитан есімдерінің қытай әріптерімен жазылуын "түзету" үшін солон тілін қолданды. Лиао әулеті хитан тілін Гуою (國語, "Мемлекеттік тіл") деп атады, осы терминді Қытайдағы басқа хань емес әулеттер де өз тілдерін атау үшін қолданды, мысалы, Цин әулетінің маньчжу тілі, Юань әулеті кезіндегі классикалық моңғол тілі, Цзинь әулетінің журчен тілі және Солтүстік Вэй әулетінің сяньбэй тілі. Күні бүгінге дейін Тайваньда мандарин тілін гуою деп атайды.

Сөздік

Хитан лексикасының бірнеше жабық жүйелері бар, олар туралы жүйелі мәліметтер қолжетімді. Келесі тізімде осы жабық жүйелердегі моңғол тіліне ұқсас сөздер келтірілген. Ағылшын тіліндегі аудармадан кейін моңғол және даур тілдеріндегі баламалары көрсетілген:

Маусымдар

Хитан тіліТәржімеМонғол жазуыҚазіргі монғол тілінде айтылуыDaurheu. ur көктем qabur хаварhaorju. un жаз jun зунjirn. am. ur күз namur намar namaru. ul қыс ebül өвөл

Сандар

Хитан тіліТәржімеМонғол жазуы Қазіргі монғолша айтылуыDaur*omconeonca 'unique' onts (unique)enquj. р. екінші "екі" jirin (екі), jiremsen (қос / жүкті) jieeqhu. р. үшінші gurba 'үш' gurav, gurvan, guramsan (үш еселенген) guarab. төртінші dörbendöröv, dörvöndurubtau. бесінші tabun tav, tavantaawut. ад. о. хо. алтыншы tabu dakitav dahitaawudar*nilsix jirguganzurgaa (инновация "jir'gur" немесе 2х3) jirwooda. ло. р. жетінші dologa 'жеті' doloodoloon. ие. ем. сегізінші nayim 'сегіз' naimnaim*is тоғызыншы yesü yüs, yüsönispar (p. ar) он arban arav. жүз jagun zuu, zuunjao мың minggan myanga, myanganmianga.

Хитан тілінен айырмашылығы, Джурчен тіліндегі тунгус сандары айтарлықтай өзгеше: үш=илан, бес=шунжа, жеті=надан, тоғыз=уюн, жүз=тангу.

Жануарлар

Хитан тіліТәржімеМонғол жазуы Қазіргі монғолша айтылуы Даурте. қо. ахикентақия тахиакраани. қодогноқайнохойновус. ау. абирдсибуғашувудегиием. а қотимға ямааймаатау. ли. араббиттаулай туулайтаулимо. рихорсемориморимориуникоуүниеүнеунему. хо. оснакемогоимогоимово.

Жолдар

Хитан тіліТәржімеМонғол жазуыҚазіргі монғолша айтылуыДауруд. Шығыс-оңтүстік-шығыс дорна-дорно гаркуизи. ге. Сол жақтағы солтүстік. р. Оң жақтағы баруандаудау. р. Ортаңғы дундуан. дық. Көлденең көлеңке. лық. Шекара жақайасан, заагжаг.

Уақыт

Хитан аудармасыМонгол жазуыҚазіргі монголша айтылуыDaursuninightsönishönösuniun. жоқ. ағымдағы, қазіргі

Жеке қатынастар

Хитан тіліТәржімеМонғол жазуыҚазіргі монғолша айтылуыДурк. i. қан, қыздың қанынан, анасы мен кіші інісі үшін. cisutsusqosmo kufemaleemeememwundeuyounger siblingdegüdüüdeun. ai. ci дос, жақын дос. nayijanaizguqna. ha. аға, анасының інісі. nagacanagatsnaoqs. ia/s. жақсы, игілік. sayinsainsaing. en. қайғы, өкініш. genü='өкіну' Арғын ханның хатында. genen, gemgemxbeikupersonkümünhün, hümünhuu.

Өңірлік басқару

Хитан тілі аудармасыМонгол жазуыDaurcau. urwarcagur, "tsa'urgalan dairakh" сияқты quagurnai/nai. "Д" - көптік жұрнақ = noyan, noyad көптік noyint. Атақ беру үшін emdecreekem kemjiye "заң/норма". hesus. giletterüsegjiexgenuimatterüileurgilqudug - құтты болсын qutughireebeixe. se. Бөлім, тарау, провинция kesegmeyenming. an мыңдық әскери бөлім mingganmiangan.

Негізгі етістіктер

Қытай тілі аудармасыМоңғол жазуы. obecomebol P. O. заң бойынша. ) қосылады. а. және фаллуна х. рi. ге. "Тірілу", яғни "аж ахуй" сияқты.