Америкадағы театр өнерінің тарихы мен дамуы

Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы театрлық өнер мен тарих

Америка Құрама Штаттарының театры ескі еуропалық театр дәстүрінің бір бөлігі болып табылады және британдық театрдың күшті ықпалына ішкі тірлікке сіңді. Америка театр өнерінің басты орталығы – Манхэттен, оның Бродвей, Бродвейден тыс және Бродвейден де тыс театрлары бар. Көптеген кино және тележұлдыздар Нью-Йорк қойылымдарында жұмыс істеп, үлкен табысқа жетті. Нью-Йорктен басқа, көптеген қалаларда өз маусымдарын қоятын кәсіби аймақтық немесе тұрақты театр компаниялары бар, ал кейбір қойылымдар аймақтық деңгейде Нью-Йоркке көшу үмітімен қойылады. АҚШ театрында белсенді халық театры мәдениеті дамыған, ол негізінен театрлық мансапты кәсіби түрде жалғастырмайтын жергілікті еріктілерге сүйенеді.

Ерте тарих

1607 жылы алғашқы ағылшын колониясы құрылғанға дейін испан драмалары мен үнді тайпалары театрлық қойылымдарды өткізген. Кейіннен АҚШ-та испан билігіндегі аумақтарда да осы үрдіс жалғасты. Мысалы, 1721 жылғы 12 қазанда Жаңа Филиппиннің (қазіргі Луизиана штатының) Лос-Адес бекінісінде бірнеше пьеса қойылды. 1716 жылы Вирджиния штатының Уильямсбург қаласында театр салынса да, 1736 жылы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Dock Street театры ашылса да, ағылшын отарларында кәсіби театрдың бастауы 1752 жылы Льюис Холламның өзінің театр труппасымен Уильямсбургке келген кезде қаланды деуге болады. 1754 жылы келген Льюис және оның ағасы Уильям Еуропада актерлердің толық труппасын ұйымдастырып, оларды отарларға әкелген алғашқылардың бірі болды. Олар сол кезде Лондонда танымал болған «Гамлет», «Отелло», «Жалға алу офицері» және «Ричард III» сияқты пьесалардың репертуарын әкелді. «Венециялық саудагер» олардың алғашқы қойылымы болды, ол алғаш рет 1752 жылдың 15 қыркүйегінде көрсетілді. Діни ұйымдардың қарсылығына тап болған Халлам мен оның труппасы 1754 немесе 1755 жылы Ямайкаға кетіп қалды. Бірақ көп ұзамай Льюис Халлам кіші американдық труппаны құрып, Нью-Йоркте театр ашты және 1767 жылы Томас Годфридің «Партия князі» атты алғашқы кәсіби американдық пьесасын қойды. XVIII ғасырда пьесаларды қоюға тыйым салатын заңдар Массачусетс штатында 1750 жылы, Пенсильванияда 1759 жылы, Род-Айлендте 1761 жылы қабылданды. Континенталдық Конгресс шақыруымен американдық революция кезінде көптеген штаттарда пьесаларға тыйым салынды. «Катон» – революция туралы пьеса, 1777–1778 жылдардың қысында Джордж Вашингтон мен оның әскерлері үшін Вэлли Форджда қойылды. Революциялық кезең драматургтарға үлкен серпін берді, себебі саяси пікірталастар сатира үшін, Мерси Отис Уоррен мен полковник Роберт Манфордтың шығармаларында көрініс тапқандай, сондай-ақ Хью Генри Браккенридждің шығармаларындағыдай батырлық туралы пьесалар үшін де өте қолайлы жағдай жасады. Соғыстан кейінгі кезеңде Ройалл Тайлердің «Контраст» пьесасы американдық әлеуметтік комедияның пайда болуына себепкер болды, ол «янки» кейіпкерінің көп еліктелген үлгісін орнатты, осы пьесада ол «Джонатан» деп аталды. Бірақ Уильям Данлапқа дейін кәсіби драматургтар болған жоқ, оның драматург, аудармашы, менеджер және театр тарихшысы ретіндегі еңбегі оған «Америкалық драманың әкесі» деген атақ алып келді. Данлап Август фон Коцебу және француз мелодрамаларының пьесаларын аударғаннан басқа, әр түрлі стильдерде пьесалар жазды, олардың ішінде «Андре» және «Әкесі; немесе, американдық Шандизм» ең танымалдары болды. Облыстық театрларда көбінесе жылу жетіспейтін, минималды театрлық жабдықтар мен декорациялар болды. Елдің батысқа қарай кеңейіп келе жатқан кезінде, кейбір кәсіпкерлер баржалар мен өзен кемелерінде жүзбелі театрларды ұйымдастырып, қаладан қалаға саяхаттап тұрды. Үлкен қалалар тур компаниясы бір спектакльді бірнеше рет орындайтын ұзақ «жүргізуге» немесе уақыт кезеңіне мүмкіндік беретін еді, ал 1841 жылы Нью-Йоркте бір пьеса бұрын-соңды болмаған үш апта бойы көрсетілді. Уильям Шекспирдің шығармалары жиі қойылды. Сол кезеңдегі американдық пьесалар негізінен мелодрамалар болды, олардың әйгілі мысалы Гарриет Бичер Стоудың сол аттас романынан алынған Джордж Айкеннің «Том ағаның хикаясы» болды. 1821 жылы Уильям Генри Браун Нью-Йоркте Африкалық Гроув театрын құрды. Бұл афроамерикалық театрға жасалған үшінші әрекет болды, бірақ ол ең сәттісіне айналды. Компания Шекспирді ғана емес, сонымен қатар афроамерикалық жазған алғашқы пьесаны, «Шотавей патшаның драмасын» сахналады. Театр 1823 жылы жабылды. 1858 жылғы Уильям Уэллс Браунның «Қашқындар» немесе «Азаттыққа секіру» пьесасын қоспағанда, афроамерикалық театр салыстырмалы түрде тоқырап қалды. Африка-американдықтардың шығармалары 1920 жылдардағы Гарлем Ренессансына дейін қайта қарастырылмады. 1865 жылдың 15 сәуірінде, АҚШ-тағы Азамат соғысы аяқталғаннан кейін бір аптадан аз уақыт өткен соң, Вашингтондағы Форд театрында пьеса көру кезінде Авраам Линкольн сол кезеңнің ұлттық танымал актері Джон Уилкс Буттың қолынан қаза тапты. Викториялық бурлеск, жоғары өнер мен мәдениетті мазақтайтын әдепсіз комик театрдың түрі, 1860 жылы Англиядан әкелінді және Америкада ерлердің рөлінде әйелдер сол кездегі саясатты және мәдениетті мазақтайтын фарс түріне айналды. Жыныстық қатынас пен ашық-айқындық үшін сынға ұшыраған бұл ойын-сауық түрі «заңды сахнадан» қуылды және салон мен барларда көрсетілді. Лидия Томпсон сияқты әйел продюсерлер саяси мазмұнды азайтып, жыныстық қатынасты жоғарылатып, ерлермен алмастырылды. Осылайша, ерлер әзіл-сықақ айтып, әуесқойлық әндер шырқаған әдемі қыздардан басқа ештеңе қалмады. Соғысқа дейінгі кезеңнің драмасы көбінесе еуропалық мелодрамалар мен романтикалық трагедияларды еліктеуге бейім болды, бірақ мазмұны жергіліктік болды, қазіргі оқиғаларды бейнелеу және американдық батырлықты көрсету арқылы халықтық национализмге қызмет етті. Бірақ драматургтардың мүмкіндіктері көптеген факторлармен шектелді, соның ішінде пьесалардың табысты болуының қажеттілігі, американдық театр көрермендерінің орташа талғамы және авторлық құқықтардың жоқтығы мен драматургтерге төленетін сыйақының аздығы. Осы кезеңде драматург үшін ең жақсы стратегия актер және/немесе менеджер болу болып табылды, Джон Ховард Пейн, Дион Бусико және Джон Броугхэм сияқтылар осы үлгіні ұстанды. Осы кезеңде «янки», «негр» және «үнді» сияқты белгілі бір жергіліктік кейіпкерлер танымал болды, олар Джонатан, Самбо және Метамора сияқты кейіпкерлерде бейнеленді. Сонымен қатар, иммиграцияның артуы ирландтар мен немістер туралы көптеген пьесаларға әкелді, олар көбінесе тыйым салу және католицизм туралы алаңдаушылықтармен байланысты болды. Осы кезеңде Батысқа қарай американдық экспансия (мормонизм туралы пьесаларды қоса алғанда) және әйелдер құқықтары туралы пьесалар да пайда болды. Осы кезеңдегі ең жақсы пьесалардың қатарында Джеймс Нельсон Баркердің «Шамадан тыс сенім», Анна Кора Моуаттың «Мода; немесе, Нью-Йорктегі өмір», Натанэл Баннистердің «Путам, 76 жылғы темір ұлы», Дион Бусиконың «Окторун; немесе, Луизианадағы өмір» және Корнелиус Мэтьюсдің «Құмарлық; немесе, Сейлем шейіттері» пьесалары бар. Сонымен қатар, Америка Том шоулары, шоубот театры және минестрель шоулары сияқты жаңа драмалық формаларды жасады. XX ғасырдың ортасында театр көптеген ұлы актрисаларды көрді, олардың ішінде Хелен Хейс, Катерина Корнелл, Таллула Бэнкхед, Джудит Андерсон және Рут Гордон бар. Мюзикл театрында Этель Мерман, Беатрис Лилли, Мэри Мартин және Гертруда Лоуренс сияқты жұлдыздар жарқылдады.

Before the first English colony was established in 1607, there were Spanish dramas and Native American tribes that performed theatrical events. Representations continued to be held in Spanish held territories in what later became the United States. For example, at the Presidio of Los Adaes in the New Philippines (now in Louisiana), several plays were presented on October 12, 1721. Although a theater was built in Williamsburg, Virginia in 1716, and the original Dock Street Theatre opened in Charleston, South Carolina in 1736, the birth of professional theater in the English colonies may have begun when Lewis Hallam arrived with his theatrical company in Williamsburg in 1752. Lewis and his brother William, who arrived in 1754, were the first to organize a complete company of actors in Europe and bring them to the colonies. They brought a repertoire of plays popular in London at the time, including Hamlet, Othello, The Recruiting Officer, and Richard III. The Merchant of Venice was their first performance, shown initially on September 15, 1752. Encountering opposition from religious organizations, Hallam and his company left for Jamaica in 1754 or 1755. Soon after, Lewis Hallam, Jr., founded the American Company, opened a theater in New York, and presented the first professionally mounted American play—The Prince of Parthia, by Thomas Godfrey—in 1767. In the 18th century, laws forbidding the performance of plays were passed in Massachusetts in 1750, in Pennsylvania in 1759, and in Rhode Island in 1761, and plays were banned in most states during the American Revolutionary War at the urging of the Continental Congress. 'Cato', a play about revolution, was performed for George Washington and his troops at Valley Forge in the winter of 1777–1778. The Revolutionary period was a boost for dramatists, for whom the political debates were fertile ground for both satire, as seen in the works of Mercy Otis Warren and Colonel Robert Munford, and for plays about heroism, as in the works of Hugh Henry Brackenridge. The postwar period saw the birth of American social comedy in Royall Tyler's The Contrast, which established a much imitated version of the "Yankee" character, here named "Jonathan". But there were no professional dramatists until William Dunlap, whose work as playwright, translator, manager and theater historian has earned him the title of "Father of American Drama"; in addition to translating the plays of August von Kotzebue and French melodramas, Dunlap wrote plays in a variety of styles, of which André and The Father; or, American Shandyism are his best. Provincial theaters frequently lacked heat and minimal theatrical property ("props") and scenery. Apace with the country's westward expansion, some entrepreneurs operated floating theaters on barges or riverboats that would travel from town to town. A large town could afford a long "run"—or period of time during which a touring company would stage consecutive multiple performances—of a production, and in 1841, a single play was shown in New York City for an unprecedented three weeks. William Shakespeare's works were commonly performed. American plays of the period were mostly melodramas, a famous example of which was Uncle Tom's Cabin, adapted by George Aiken, from the novel of the same name by Harriet Beecher Stowe. In 1821, William Henry Brown established the African Grove Theatre in New York City. It was the third attempt to have an African American theater, but this was the most successful of them all. The company put on not only Shakespeare, but also staged the first play written by an African American, The Drama of King Shotaway. The theater was shut down in 1823. African American theater was relatively dormant, except for the 1858 play The Escape; or, A Leap for Freedom by William Wells Brown, who was an ex slave. African American works would not be regarded again until the 1920s Harlem Renaissance. On April 15, 1865, less than a week after the end of the United States Civil War, Abraham Lincoln, while watching a play at Ford's Theater in Washington, D. C., was assassinated by a nationally popular stage actor of the period, John Wilkes Booth. Victorian burlesque, a form of bawdy comic theater mocking high art and culture, was imported from England about 1860 and in America became a form of farce in which females in male roles mocked the politics and culture of the day. Criticized for its sexuality and outspokenness, this form of entertainment was hounded off the "legitimate stage" and found itself relegated to saloons and barrooms. The female producers, such as Lydia Thompson were replaced by their male counterparts, who toned down the politics and played up the sexuality, until the burlesque shows eventually became little more than pretty girls in skimpy clothing singing songs, while male comedians told raunchy jokes. The drama of the prewar period tended to be a derivative in form, imitating European melodramas and romantic tragedies, but native in content, appealing to popular nationalism by dramatizing current events and portraying American heroism. But playwrights were limited by a set of factors, including the need for plays to be profitable, the middle brow tastes of American theater goers, and the lack of copyright protection and compensation for playwrights. During this time, the best strategy for a dramatist was to become an actor and/or a manager, after the model of John Howard Payne, Dion Boucicault and John Brougham. This period saw the popularity of certain native character types, especially the "Yankee", the "Negro" and the "Indian", exemplified by the characters of Jonathan, Sambo and Metamora. Meanwhile, increased immigration brought a number of plays about the Irish and Germans, which often dovetailed with concerns over temperance and Roman Catholic. This period also saw plays about American expansion to the West (including plays about Mormonism) and about women's rights. Among the best plays of the period are James Nelson Barker's Superstition; or, the Fanatic Father, Anna Cora Mowatt's Fashion; or, Life in New York, Nathaniel Bannister's Putnam, the Iron Son of '76, Dion Boucicault's The Octoroon; or, Life in Louisiana, and Cornelius Mathews's Witchcraft; or, the Martyrs of Salem. At the same time, America had created new dramatic forms in the Tom Shows, the showboat theater and the minstrel show. Mid 20th century theater saw a wealth of Great Leading Ladies, including Helen Hayes, Katherine Cornell, Tallulah Bankhead, Judith Anderson, and Ruth Gordon. Musical theater saw stars such as Ethel Merman, Beatrice Lillie, Mary Martin, and Gertrude Lawrence.

Драмалық

20 ғасырдың басында, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, реализм драмадағы басты даму бағыты болып қала берді. Бірақ шамамен 1900 жылдан бастап, Америкада поэтикалық драма қайта жандана бастады, бұл Еуропадағы ұқсас қайта жанданумен (мысалы, Йейтс, Метерлинк және Хауптман) үндесті. Бұл үрдістің ең айқын мысалы Уильям Вон Мудидің «Библиялық трилогиясы» болды, ол сол жылдардағы діни тақырыптағы драманың өркендеуін де көрсетеді, мысалы, 1899 жылғы «Бен-Хур» қойылымы және 1901 жылғы «Quo Vadis» пьесасының екі бейімделуі. Дегенмен, Муди ең көп танылғаны екі прозалық пьесасымен – «Ұлы бөлініс» (1906, кейін үш фильмге бейімделген) және «Сенім сақтаушы» (1909) – болды. Бұл пьесалар қазіргі заманғы әлеуметтік қақтығыстардың түбінде жатқан эмоционалдық шиеленістерге назар аударғандықтан, қазіргі американдық драманың жолын ашты. Осы кезеңдегі басқа да маңызды драматургтар (Хоуэллс пен Фичтің үздіксіз жұмыстарынан басқа) Эдвард Шелдон, Чарльз Ранн Кеннеди және американдық драмадағы ең табысты әйел драматургтардың бірі – Рейчел Кротерс, оның әйелдер мәселелеріне деген қызығушылығы «Ол және ол» (1911) сияқты пьесаларында көрінеді. Театр әлі де Американың танымал өнер түрі болып табылады. Бродвей қойылымдары әлі де миллиондаған көрермендерді қызықтырады, тіпті қойылымдардың өндірісі күрделене түсіп, қымбатқа айналғанмен. Сонымен қатар, театр өзін-өзі жеткізу платформасы ретінде және өкілдігі аз топтар мен этникалық азаматтардың өзіндік ерекшеліктерін зерттеу үшін арна ретінде қызмет етеді. Олар өз компанияларын құрып, Август Уилсон, Тони Кушнер, Дэвид Генри Хванг, Джон Гуар және Венди Вассерштейн сияқты авторлардың туындыларынан көрінетіндей, өздерінің жанрларын жасады. Кішкентай қалалық театрлар инновациялардың ошағы болып қала береді, ал аймақтық театрлар театр өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұрынғы дәуірлерде болмаған драма қазір жоғары мектептер мен колледждерде оқытылады, және көптеген жастар осы жанр арқылы театрға қызығушылық танытады.