Кіріспе

Вильня трупасы (; Trupa Wileńska; Trupa din Vilna), сонымен қатар Fareyn Fun Yiddishe Dramatishe Artistn (Еврей драмалық актерлер федерациясы) және кейінірек Dramă şi Comedie деп те аталады, – халықаралық және көбінесе идиш тілінде сөйлейтін театр, идиш театры тарихындағы ең белгілі театрлардың бірі. Ол Ресей империясындағы Вильнюс (Вилна) қаласында құрылған және осы қаланың атымен аталған, кейін Литваның астанасы болды. Ерекше жаңашыл және Константин Станиславский идеяларымен, сондай-ақ орыс әдебиетімен күшті ықпалда болған олардың Батыс Еуропаға, содан кейін Румынияға жасаған саяхаттары актерлік өнерге қатысты тәртіпті көзқарасты таратуда маңызды рөл атқарды, бұл көзқарас бүгінгі күнге дейін әсерлі болып табылады.

Алғашқы жылдар

1915 немесе 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған труппа, бастапқыда тастап кетілген Вильня мемлекеттік театрын база ретінде пайдаланды, Ковно, Белосток және Гродно қалаларында гастрольде болды, содан кейін Варшаваға көшті. Олардың литвалық идиш тілі сол кездегі идиш театрларында жиі естілетін әртүрлі диалекттерден ерекшеленді. Пьесаның алғашқы нұсқалары орыс және идиш тілдерінде жазылған, бірақ орыс режиссері және актерлік шеберліктің пионері Станиславский (алғаш рет орыс тілінде оқығаннан кейін) Анскийге бірнеше ұсыныс жасады. Олардың бірі – шығарманың шынайы болуы үшін оны идиш тілінде жазу қажеттігі туралы болды. Станиславскийдің қайтысы пьесаның Мәскеу өнер театрында қойылмауына себеп болды. Анский 1920 жылдың 8 қарашасында қайтыс болған кезде пьеса аяқталған еді, бірақ ол ешқашан кәсіби түрде қойылған жоқ. Оның күтпеген сәттілігі пьесаны қазіргі заманғы идиш театрының классикасы ретінде орнықтырды. 1923 жылы Лондондағы Шолем Аштың "Кешірім құдайы" пьесасы Уайтчапельдегі Павильон театрында цензурадан өтті (алғашқыда ағылшын тіліндегі синопсис негізінде рұхсат етілген еді). Пьесада лесбияндық қарым-қатынас бейнеленген, бұл пьесаның жалпы қараңғы атмосферасындағы ең жағымды суреттелген қарым-қатынас еді. Труппа мүшелерінің арасында кейіннен идиш тілінде фильмдер түсірген Джозеф Грин де болды.

Бухарест қаласы

1923 жылы Вильня труппасы Бухарестке Джигница жазғы театрының директоры Исидор Голденбергтің шақыруымен келді. Труппа құрамында актрисалар Ханна Браз, Люба Кадисон, Хелена Готлиб, Джудит Ларес, Ханна Могель және Мириам Орлеска, актерлер Александр Штайн, Джозеф Булофф, Айзик Самберг, Джозеф Камен, Якоб Вайслиц, Лейб Кадисон, Шмуэль Шефтель, Бенджамин Эренкранц және Хаим Бракарц болды. Компания директоры Мордехай Мазо еді. Автор, кәсіпкер және сионист белсенді А. Л. Зису осы ауысуға көмектесті және 1923 жылдан кейін компанияның негізгі қаржылай демеушісі болды. Зису румын ақыны Тюдор Аргезидің жеңгесі еді. Драматург және мәдениетті қолдаушы Исраил Берковичидің айтуынша, олардың театрға қатысты тәртіпті көзқарасы румындық идиш театрына ғана емес, жалпы румын театрына да әсер етті. Олардың көрермендері идиш театрының тұрақты көрермендерінен асып, румын тіліндегі баспасөздің, румын театр ортасының және жалпы "мәдениет қайраткерлерінің" назарын аударды. 1924 жылдың 23 тамызында "Адеварул" газетінде былай деп жазылған: "Джигница сияқты шағын сахнада, тіпті идиш тілінде де осындай өнерді драманың жоғары деңгейдегі көрінісін көруге қызығушылық танытқандардың бәрі көруі керек". Румын әдеби сыншысы Пол Сернат Вильня труппасы жергілікті авангардтық және экспрессионистік ортаны, сондай-ақ румын әдебиетінің прогрессивті ағымдарын қалыптастыруға үлкен үлес қосты деп санайды. Сернаттың пікірінше, румын авангарды көрсетілімдерінің көпшілігі "жай ғана ойын-сауық" болғанымен, "экспрессионистік эстетика [жаңа румын] театрлық мәтіндерге әсер етті". Сернат Вильня труппасының бұл іске әртүрлі жергілікті компаниялар мен промоутерлермен бірлесіп жұмыс істегенін атап өтеді. Олардың ішінде Зису, Бенджамин Фондан, Иоан Марин Садовеану, Арман Паскаль, Санду Элиад, Скарлат Каллимачи, Дида Соломон, Джордж Циприан және "Contimporanul" журналымен байланысты авторлар бар. Мәдениет тарихшысы Овид Крохмальнисеануға сілтеме жасай отырып, Сернат компания ұстанған экспрессионизмнің бағыты өзінің тамырларын хасидтік иудаизмнен алатын ерекше жолмен дамығанын айтады. Вильня труппасы швед драматургы Хеннинг Бергердің "Толқын" атты пьесасын қою арқылы бірден танымал болды, ал оны танымал әдеби журнал "Рампа" жоғары бағалады. "Толқын" компанияның басты қойылымы болды, кейін ол Максим Горькийдің "Түбіндегілер" (1924 жылдың тамызы) пьесасымен ауыстырылды. Жағдай одан әрі ушықты, өйткені актрисалар Джигница театрының иесі София Либлих қайтыс болғаннан кейін өнер көрсетуден үзіліс жасауға мәжбүр болды. Осы кезеңде бірнеше актер Румыниядағы уақытша үйлерін тастап, көпшілігі АҚШ-қа қоныс аударды. Бұл қойылым да сәтті болды: жазушы Виктор Ефтимиу оны "стильді реалистік театрдың үлгісі" деп атады, ал драматург Иоан Марин Садовеану оны Франциядағы танымал режиссер Жак Копоның қойған "ең жақсы көріністермен" салыстыруға болатынын мәлімдеді. 40-шы қойылымнан кейін актерлер карикатурашы Жак Капралик салған портреттермен марапатталды. Солшыл "Lupta" журналында жарияланған мақаласында Виктор Ефтимиу труппаның жариялаған мәдени жаңаруы румындық еврейлер арасында мәдени патриотизм мен ұлтшылдықты күшейтеді, соның салдарынан "иудейлігі" басқа ұлтшыл көзқарастардың "мақтансаңдықтарынан" гөрі артық екенін дәлелдей алады деген пікірін білдірді. "Der zinger fun zayn troyer" қойылымы кезінде Варшавадағы идиш тілінде жазған Джозеф Булофф идиш театрының Бухаресттегі бейеврейлер арасындағы оң қабылдануына таң қалды. Булофф румын актері Танти Кутаваның француз және идиш тілдерінде ана тіліндегідей еркін сөйлейтінін, румындықтардың идиш театрынан әндерді әндейтінін және румын жазушылары мен суретшілерінің идиш актерлерін кездесулерге шақыратынын айтты, бұл сол кездегі Варшавадағы жағдайдан мүлдем өзгеше еді.

Драма және комедия

"Интеграл" газеті былай деп хабарлады: "Вильнядан келген көшпелі труппа ұзақ жылдар бойы гастрольде болғаннан кейін енді өз орнында қалады". "Олар мелодрама мен экспрессионистік қабырға суреті арасындағы құбылмалылықты тоқтатып, бір бағдарламаны бекітеді. Бүгінгі бастама нақты: заманауи жаңарулар жолымен жүретін жаңа топ. "Дәмсіздікке де, жаман талғамға да мойын бұрмаймыз": өмір сүруді ақтауға және іске асыруға лайық ұран". "Компромиске бармаймыз" деген ұран – қайта құрылған труппаның өзін жариялаған, көбінесе көркем манифест сияқты бағдарламалық мәлімдемесінен туындады. Сол құжатта труппаның "халыққа да, зиялыларға да бірдей мәдениет ошағын ұсыну" ниеті де жазылған. Жаңа труппаға 1923 жылғы тізімнен Braz, Kadison, Lares, Orleska, Stein, Buloff, Kamen, Waislitz, Sheftel және Kadisons сияқты актерлер, сондай-ақ Noemi Nathan, Yokheved Waislitz, Jehuda Ehrenkranz, Samuel Iris, Simkhe Natan, Sholom Schönbaum, Henry Tarlo және Simi Weinstock кірді. Алайда, Dramă şi Comedie тек бір толық маусым (1925–26 жж.) ойнады, ал кейбір топ мүшелері тағы бір жылға созып, күресіп бақты. Олардың қойылымдары, Алтер Кацизненің "Дюк" ("Герцог") пьесасынан бастап, Николай Гогольдің "Неке" пьесасына дейін, актриса Джудит Ларес кенеттен қайтыс болғаннан кейін режиссер Мазо Варшаваға, содан кейін Вильняға кетті. Труппа Луиджи Пиранделлоның "Адам, жануар және ізгілік" пьесасын 1926–27 маусымында қысқа ғана уақытқа қойды. 1926 жылдың ортасында Булофф пен Люба Кадисон труппадан кетіп, Морис Шварцтың шақыруымен АҚШ-қа эмиграциялады, онда олар Нью-Йорктегі Шварцтың идиш өнер театрына қосылды. Труппаның қалған бөлігі Бухарестке оралды, содан кейін Чернауциге (Черновиц; Черновцы) барды, онда А. Штайн Леонид Андреевтің "Der gedank" ("Ой") пьесасын қойды. Сол жылдың қазан айында Дэвид Герман И. Л. Перецтің "Bay nakht afn altn mark" ("Ескі базардағы түн") пьесасын сахналап, режиссерлік жасады, декорациясын Weintraub, музыкасын Joseph Kaminski, хореографиясын Leah Rotbaum жасады. 1926 жылдың жаз айының соңында олар Липцин театрында "Распутин мен императрица" спектаклін орындады. 1929 жылдың наурыз айында олар Нью-Йорктегі Бронксте Чоун Готсфелдтің "Парноз" ("Бизнес") пьесасын ойнады. Мамыр айында спектакль Нью-Йорктің сол кездегі негізгі идиш театры ауданының ортасына жақын Екінші даңғыл мен Шығыс 12-ші көшедегі Идиш халық театрына көшірілді. Режиссер Якоб Ротбаум өзінің кәсіби мансабын 1930 жылы труппамен Юджин О'Ниллдің шығармаларын сахналаудан бастады. 1927 жылдан кейін де Бухарестте Вильня труппасы атауымен қойылымдар қойыла берді. Dramă şi Comedie труппасы тарағаннан кейін Барашеум театрында "Су тасқыны" пьесасы қойылды, ол Вильня труппасының тарихына негізделген. Келесі жылдың қаңтар айында компанияның тағдыры Cuvântul газетінде Себастьян тарапынан да талқыланды. Жазушы, Вильня труппасының іс-әрекетін соңғы он жылда бақылап келген, Джозеф Каменнің румын сахнасына басқа актерлер тобымен оралуын қарастырды. Бастапқы труппаның қойылымдары туралы ойларын еске түсіріп, Себастьян оның "көңілді күйзелісі" туралы айтты: "Одан бері өлім, ыдырау және мүмкін шаршау осылардың бәрінен өтті. Джудит Ларес, Трансильванияның бір қаласында мәңгілік ұйқыда жатыр. [Булофф], Америкада жаман таныс жұртшылықпен бетпе-бет келген. Штейн, мен есімде жоқ бір жерде жоғалып кетті". Орындалған пьесалардың арасында Шолем Алейхемнің "Капорес", Михаил Арцыбашевтың "Қызғану" (бір актілі), Дер Тункелердің "Үйленемін бе, жоқ әлде үйленбеймін бе?" және Вевьоркенің "Философ – маскүнем" пьесалары бар.