Голланд дәрігері Герард ван Свиетен және Австрия медицинасына қосқан үлесі
Gerard van Swieten
Герард ван Свитен (1700-1772) – голландтық дәрігер, Мария Терезаның жеке дәрігері, Австрия денсаулық сақтауын жаңартып, медициналық білімді дамытқан. Әкесі Готфрид ван Свитен – музыка меценаты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық дәрігер (1700–1772)
Dutch physician (1700–1772)
Джерард ван Свайтен (7 мамыр 1700 – 18 маусым 1772) – 1745 жылдан бастап қасиетті Рим империясының императрицасы Мария Терезияның жеке дәрігері болған және Австрияның денсаулық сақтау жүйесі мен медициналық университет білімін жаңартқан голландиялық дәрігер. Ол Гайдн, Моцарт және Бетховеннің меценаты болған Готфрид ван Свитеннің әкесі болды.
Gerard van Swieten (7 May 1700 – 18 June 1772) was a Dutch physician who from 1745 was the personal physician of the Holy Roman Empress Maria Theresa and transformed the Austrian health service and medical university education. He was the father of Gottfried van Swieten, patron of Haydn, Mozart and Beethoven.
Жастар мен оқу
Герард ван Свитен Лейдендегі белгілі католик отбасының тірі қалған жалғыз баласы болды. Оның ата-анасы, нотариус Томас ван Свитен (1662–1712) және Элизабет Лоу (†1708) балаларын иезуит дін қызметкерлеріне шомылдырып, ван Свитен өмір бойы Рим католигі болып қалды. Оның әкесінің отбасы 15-ші ғасырдан бері Лейденнің көрнекті азаматтары саналды, үш скрипка бейнеленген гербке ие болды. Ван Свитен 1753 жылы барондық атақ алғанда осы гербті өзгертті де қабылдады. Олар, мүмкін, ескі, бірақ қазір жойылған дворяндық үйден тараған, Zwieten қамалынан шыққан, бірақ мұны растайтын тікелей дәлел жоқ. Ван Свитен өте жас кезінде оқуға жақын болды, 12 жасында латын мектебін бітірді, ал 8 шілдеде 1712 жылы жетім қалды. Әкесі Адриан Дюйвенс және Арнольд Купс есімді екі досын қамқоршы етіп тағайындады. Ван Свитен Лейденде болғанда 1727 жылға дейін Купстың үйінде тұрды. Ол философияны оқу үшін Лейден университетіне түсті, бірақ 14 жасында Лёвенде бірнеше ай оқыды (1714 жылдың қыркүйегі – 1715 жылдың қаңтары), ал 1715 жылдан бастап фармацияға қызығушылық танытты. 1715 жылдың қарашасынан 1716 жылдың желтоқсанына дейін Амстердамдағы фармацевт Лоуренс Татумның шәкірті болды, бірақ шешек ауруына шалдыққан соң оқуын тоқтатты. Лейденге оралған соң ол қайтадан университетке түсіп, Николаас Стамның шәкірті болды, оның әкесі Герман Бурхавені химиямен таныстырған еді. Үш жылдан кейін, 1720 жылы ол фармацевт болды, ал келесі 5 жыл бойы дәріхананы басқарып қана қоймай, Лейден университетінде медицинаны да оқыды. Ол мұнда негізінен Герман Бурхаве мен Бернхард Зигфрид Альбинустың лекцияларын тыңдады. Альбинус оның ғылыми жетекшісі болды, 1725 жылдың шілдесінде «Адам денесіндегі артериялардың құрылысы және қызметі» (De arteriae fabrica et efficacia in corpore humano) тақырыбында диссертация қорғап, медицина ғылымдарының докторы атағын алды.
Gerard van Swieten was the one surviving child of a prominent Catholic family in Leiden. His parents, the notary Thomas van Swieten (1662–1712) and Elisabeth Loo (†1708), had their children baptized by Jesuit priests, and Van Swieten remained a Roman Catholic throughout his life. His paternal family had been prominent Leiden citizens since the 15th century, carrying a coat of arms with three violins, which Van Swieten modified and adopted when he was made a Baron in 1753. They potentially descended from the old but already extinct noble house of , from the castle Zwieten, though there is no direct evidence for this. Van Swieten was a precocious student, finishing Latin school at the age of 12, around the time he became an orphan on 8 July 1712. His father had appointed two friends as guardians, Adriaan Duyvens and Arnold Coops, and, when in Leiden, Van Swieten would live at Coops' house until 1727. He had already enrolled at Leiden University to study philosophy, though at the age of 14, he studied a few months in Leuven (September 1714 – January 1715) and from 1715 he set his mind on pharmacy. Between November 1715 and December 1716 he was a resident pupil of the pharmacist Laurens Tatum in Amsterdam, breaking off this education when he contracted smallpox. Back in Leiden he enrolled at the University again and became a resident pupil with the pharmacist Nicolaas Stam, whose father had introduced Herman Boerhaave to chemistry. After three years, in 1720, he became a pharmacist; the following 5 year he not only ran a pharmacy, but also studied medicine at Leiden University. Here he almost exclusively followed classes by Herman Boerhaave and Bernhard Siegfried Albinus. With Albinus as his advisor, he obtained his medical doctorate in July 1725 with a dissertation on the structure and function of arteries (De arteriae fabrica et efficacia in corpore humano).
Лейдендегі дәрігер
Жоғары лауазымға көтерілгеннен кейін Ван Свитен Лейден қаласында дәрігерлік тәжірибесін бастады. Ол бастапқыда дәріханасын да қатар жүргізді, бірақ 1727 жылы оны өзінің қамқоршысы Арнольд Франс Купстің ұлына тапсырды. Ол көптеген науқастарды қабылдады және көп ұзамай, Боерхаавеның рұқсатымен, дәріхана және медициналық материалдар бойынша жеке сабақтар беруді бастады, алғашқы курсына 60 британдық студент жиналды. Ол ешқашан ресми түрде лицензия алмады, ал 1734 жылы университет оған осы сабақтарды жалғастыруға тыйым салды. Бір-екі жылдың ішінде ол сәнді үй сатып алуға мүмкіндік алды. Ван Свитен Буерхаавемен тығыз қарым-қатынаста болмаса да, оған үлкен құрметпен қарады. Оқуын аяқтағаннан кейін Ван Свитен Буерхааведың лекцияларына қатысып, әрқайсысына егжей-тегжейлі жазбалар жасады және 1725 жылдан 1738 жылға дейін тек бір лекцияны ғана өткізіпті. Соңында Ван Свитен осы жазбаларды 1742-1771 жылдар аралығында бес томдық жинақ ретінде жариялады. 1738 жылы Буерхааве қайтыс болғаннан кейін, көптеген адамдар Ван Свитенді оның табиғи мұрагері деп санады және ол Буерхаавеның тәжірибесінің бір бөлігін өз мойнына алды. Алайда, оған кафедра ұсынылмады және ол оны күтпеді, себебі Лейден университетінде католиктер профессорлық қызметке қабылданбады. Осы уақытта, 1729 жылдың қыркүйегінде Ван Свитен Мария Л. Э. Т. тер Бик ван Косфельдке (шамамен 1711-1784) үйленді, ол Гаагадағы нотариус қызы және Лейдендегі бір студенттің қарындасы болды. Ол Ван Свитеннің қоғамдық өмірінде аса ірі роль атқармаса да, замандастары олардың өте бақытты некеде болғанын айтты. 1731 жылдан 1746 жылға дейін олардың алты баласы болды, бесеуі Лейденде, ал біреуі Венада дүниеге келді. Бірінші бала (1731) анасының құрметіне Элизабет, үлкен ұлы (1733) әкесінің құрметіне Годфрид, ал кіші бала (1746) императрица Мария Терезияның құрметіне, сонымен қатар оның крест анасы болғандықтан Мария Терезия деп аталды. Олардың ұлы Годфрид (кейін Австрияда Готфрид деп жазылған) Австрия елшісі және классикалық композиторлардың меценаты ретінде танымал болды. 1742 жылдың қарашасында Киелі Рим империясының императрицасы Мария Терезияның жеке дәрігері және Буерхаавеның бұрынғы студенті Жоанн Баптиста Бассан қайтыс болды. Католик және Буерхаавеның үздік студенті болған Ван Свитенге 1743 жылдың басында осы лауазымды, сондай-ақ императорлық кітапхана директоры лауазымын ұсынды. Ол құрметпен бас тартты және досына "әсем атақпен жасырылған құлдық өмірден гөрі кішкентай республикалық болып қалуды артық көретінімді" деп жазды. Бір жарым жыл бойы көндіруден кейін Ван Свитен 1744 жылдың қазан айында ұсынысты қабылдады. Оның қабылдау хаты келместен бұрын Ван Свитен Брюссельдегі сарайға шақырылды, онда Мария Терезияның кіші қарындасы, Австриялық Нидерландтардың губернаторы Мария Анна, өлі туған баладан кейін ауырып жатты. Мария Анна жазыла алмады және желтоқсанның басында қайтыс болды, бірақ Ван Свитеннің жылдам жауабы мен сенімді әрекеттері Мария Терезаның оған деген құрметін арттырды. 1745 жылдың мамырына қарай Ван Свитендер Нидерландыдағы барлық мүлкін сатып, Венаға сапар шекті.
Following his promotion, Van Swieten started a medical practice in Leiden. He initially ran his pharmacy in parallel, but in 1727 he handed this over to a son of his guardian Arnold Frans Coops. He saw many patients and soon, apparently with Boerhaave's permission, also started giving private lessons in pharmacy and materia medicae, drawing 60 British students for his first course alone. He never was officially licensed to do so, and in 1734 the university forbade him to continue. Within a year or two, he could afford buying a stately house. Though they had no close personal relationship, Van Swieten was a great admirer of Boerhaave. After his study, Van Swieten kept attending Boerhaave's classes, making extensive notes on each and purportedly missing only one lecture between 1725 and 1738. Eventually, Van Swieten published these notes in five volumes between 1742 and 1771. When Boerhaave died in 1738, Van Swieten was by many considered his natural heir and he did take over part of Boerhaave's practice. However, he was not and had not expected to be offered his chair, since Catholics were not accepted as faculty at Leiden University. In the meantime, in September 1729 Van Swieten had married Maria L. E. T. ter Beeck van Coesfelt (c.1711–1784), the daughter of a notary in The Hague and the sister of a fellow student in Leiden. Though she did not feature prominently in Van Swieten's public life, contemporaries reported a very happy marriage. Between 1731 and 1746 they had six children, five in Leiden and one in Vienna. The first (1731) was named Elisabeth after his mother, the oldest son (1733) was named Godfried after her father, and the youngest child (1746) was named Maria Theresia after the Empress, who was also her godmother. Their son Godfried (later in Austria spelled Gottfried) became famous in his own right as Austrian ambassador and patron of the great classical composers. November 1742 saw the death of Joannes Baptista Bassand, personal physician of the Holy Roman Empress Maria Theresia and a former student of Boerhaave. As a Catholic and a foremost student of Boerhaave, Van Swieten received an offer to fill this position as well as that of director of the court library in early 1743. He respectfully declined, writing to a friend that he much preferred to remain "a small republican than to carry a pompous title that simply conceals a slavish existence". After one and a half years of enticements, Van Swieten finally accepted the offer in October 1744. Before his letter of acceptance had arrived, Van Swieten found himself called to the court in Brussels, where Maria Theresa's younger sister, Maria Anna, Governor of the Austrian Netherlands, was ailing following the birth of a stillborn child. While Maria Anna did not recover and died in early December, Van Swieten's swift response and confident actions had nevertheless endeared him further to Maria Theresa. By May 1745, the Van Swieten family had sold all their belongings in the Netherlands and traveled to Vienna.
Австриядағы мансабы
Жаңа лауазымында ол Австрияның денсаулық сақтау жүйесі мен медициналық университет білімін түгелдей өзгертіп жаңартты. Ол 1770 жылы Мария Тереза қолданған Габсбург монархиясындағы маңызды санитарлық реформа – "Generale Normativum in Re Sanitatis" авторы болды. Ол ботаникалық бақ пен химиялық зертхана құрып, клиникалық оқытуды енгізді. 1745 жылдан бастап ол сол кездегі Императорлық кітапханада Мария Терезаның кітапханашысы қызметін атқарды. Медициналық қызметінен өзге, Герард ван Свитен реформаторлық қызметпен де айналысты. Оның басшылығымен цензура жүйесі жаңаша ұйымдастырылды. Ол бұрын цензураны жүргізген иезуиттерді қуды да, цензураны орталықтандыруға тырысты, бірақ бұл әрекет толыққанды сәтті болмады. Сондай-ақ, әдебиетті бағалауда ғылыми және рационалды көзқарастарды пайдалануға ұмтылды.
In his new position he implemented a transformation of the Austrian health service and medical university education. He was the proposer of the main sanitary reform in the Habsburg monarchy, "Generale Normativum in Re Sanitatis", implemented by Maria Theresa in 1770. He founded a botanical garden, a chemical laboratory and introduced clinical instruction. Since 1745 he was also librarian for Maria Theresa in what was then the Imperial Library. Beside his medical activities, Gerard van Swieten was also active as a reformer. Especially the censorship was organised in a different way under his direction. He drove out the Jesuits that were in charge of the censorship before and carried out a centralisation of the censorship that was only partly successful. He also tried to use scientific and rational aspects for the judgement of literature.
Вампирлер
Оның ағарту дәуіріндегі ырым-жырымға қарсы күрестегі рөлі ерекше маңызды, әсіресе 1718 және 1732 жылдар аралығында Сербия ауылдарынан хабарланған вампирлер туралы мәліметтерге қатысты. 1718 жылы Аустрия-Түрік соғысы аяқталғаннан кейін Солтүстік Сербия мен Боснияның бір бөлігі Габсбургтердің билігіне көшті. Жаңа шекаралық аймақтарға Вербауэр мәртебесі берілген босқындарды қоныстандыру арқылы вампирлер туралы әңгімелер алғаш рет неміс тілді елдерге тарады. 1755 жылы императрица Мария Тереза Герард ван Свитенді вампирлерге қатысты жағдайды зерттеу үшін Моравияға жіберді. Ол вампирлер туралы мифті "білімсіздіктің қасіреті" деп санады және оны жоюды көздеді. Оның "Abhandlung des Daseyns der Gespenster" (немесе "Аруақтардың болуы туралы трактат") атты еңбегі вампирлерге сенудің толыққанды табиғи түсіндірмесін ұсынды. Ол қабірлер маңындағы ерекше оқиғалардың себептерін, мысалы, айналу процестері мен оттегінің жетіспеуінің шіруді тоқтатуға қабілеттілігімен байланыстырды. Оның пікірін көрсететін 1768 жылғы мақаласының кіріспесінен алынған мына цитата: "Бұл шудың бәрі бекер қорқыныштан, сенімсіздіктен, қараңғы және қиын қиялдан, сондай-ақ осы халықтың қарапайымдығы мен білімсіздігінен туындайды". Осы есепке жауап ретінде Мария Тереза жергілікті халық қолданған дәстүрлі қорғаныс шараларын, мысалы, айыпталған вампирлерді тікелей бағанаға байлап, басын кесіп немесе өртеп жіберуді тыйым салатын жарлық шығарды. 1758 жылы ол Мария Терезаның өтініші бойынша Загребте колдовство жасады деген айыппен өлім жазасына кесілген Магда Логомерді қарап, емдеді, нәтижесінде королева бұл үкімді күштен шығарып, Хорватиядағы колдовствоға қатысты сот процестерінің бір кезеңін аяқтады.
Especially important is his part in the fight against superstition during the enlightenment, particularly in the case of the vampires, reported from villages in Serbia in the years between 1718 and 1732. Following the conclusion of the Austro Turkish War in 1718, Northern Serbia and a part of Bosnia came under Habsburg control. Through the settlement of refugees granted Wehrbauer status in the new border regions, vampire stories spread to German speaking areas for the first time. In 1755 Gerard van Swieten was sent by Empress Maria Theresa to Moravia to investigate the situation relating to vampires. He viewed the vampire myth as a "barbarism of ignorance" and his aim was to eradicate it. His report, Abhandlung des Daseyns der Gespenster (or Discourse on the Existence of Ghosts), offered an entirely natural explanation for the belief in vampires. He dismissed the claims of unusual circumstances around graves with possible causes such as the processes of fermentation and lack of oxygen being reasons for preventing decomposition. Characteristic for his opinion is this quotation from the preface to his essay of 1768 "that all the fuss doesn't come from anything other than vain fear, superstitious credulity, dark and eventful imagination and simplicity and ignorance among these people." In response to the report, Maria Theresa issued a decree that banned all traditional defences that locals had been using, such as putting accused vampires to the stakes, beheading or burning them. In 1758, he also examined and treated Magda Logomer, a woman condemned to death in Zagreb for witchcraft at the request of the Maria Theresa, leading to the verdict being cancelled by the queen, ending a phase of witch trials in Croatia.
Құрметтер
1749 жылы мамыр айында ван Свитен Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1751 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Николаус Иосиф фон Жаквин Герард ван Свитеннің құрметіне магони тұқымын «Swietenia» деп атады. Frank – van Swieten лекциялары, TU Braunschweig, Амстердам университеті, Гейдельберг университеті, Инсбрук маңындағы Холлдегі UMIT, Heilbronn Fachhochschule және Лейпциг университеті ұйымдастыратын, ауруханалардағы стратегиялық ақпаратты басқару туралы халықаралық курс оның есімімен аталды.
In May 1749 van Swieten was elected a Fellow of the Royal Society. In 1751, he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. A genus of mahogany was named after Gerard van Swieten, Swietenia, by Nikolaus Joseph von Jacquin. The Frank – van Swieten Lectures, an international course about strategic information management in hospitals, that is organised by TU Braunschweig, University of Amsterdam, University of Heidelberg, UMIT at Hall near Innsbruck, Fachhochschule Heilbronn and Leipzig University, is named after him.