Кіріспе

Дене қуыстарының ішкі беттерін және мүшелерді қаптаған тегіс қабықша. Сероздық мембрана (немесе сероза) – дене қуыстарының ішкі беттерін және мүшелерін қаптаған мезотелийден құралған тегіс тінді қабықша, ол қарсы беттердің бірін-бірі тегіс сырғанауына мүмкіндік беретін сероздық сұйықтықты бөліп шығарады. Мүшелерді жауып тұрған сероздық мембрана висцеральды, ал қуыс қабырғасын жауып тұрған мембрана париетальды деп аталады. Мысалы, терілік перитоней құрсақ және жамбас қабырғаларына бекітіледі. Ішек перитонейі ішкі мүшелерді қоршап тұрады. Жүрек үшін сероздық мембрананың қабаттары терілік және ішкі перикард деп аталады. Өкпе үшін олар терілік және ішкі плевра деп аталады. Жатырдың серозалық қабықшасы периметрий деп аталады. Екі қарсы серозалық беттердің арасындағы кеңістік көбінесе бос болады, тек аз мөлшерде сероздық сұйықтыққа толады. Латын тіліндегі анатомиялық атауы – tunica serosa. Сероздық мембраналар бірнеше дене қуыстарын, сондай-ақ сероздық қуыстар деп аталатын қуыстарды жабады және қоршайды, онда олар қозғалыс кезінде үйкелісті азайтатын майлау сұйықтығын бөліп шығарады. Сероза адвентициядан мүлдем өзгеше, адвентиция – құрылымдарды біріктіретін дәнекер тінді қабат, ол үйкелісті азайтуға емес, байланыстыруға арналған. Жүректі және медиастинумды жауып тұрған сероздық мембрана перикард, көкірек қуысын және өкпелерді жауып тұрған мембрана плевра, ал құрсақ қуысын және ішкі мүшелерді жауып тұрған мембрана перитоней деп аталады.

Құрылымы

Серозды мембрананың екі қабаты болады. Мембраналардың париетальды қабаттары дене қуысының қабырғаларын астарлайды (париет – қуыс қабырғасын білдіреді). Мембрананың висцеральды қабаты мүшелерді (ішкі органдарды) жабады. Париетальды және висцеральды қабаттардың арасында өте жұқа, сұйықтыққа толы сероздық кеңістік немесе қуыс орналасқан.

Висцеральды және париетальды қабаттар

Әрбір серозды мембрана секреторлық эпителий қабатынан және астындағы дәнекер тіндік қабатынан тұрады. Мезотелий деп аталатын эпителий қабаты, майлайтын сероздық сұйықтықты өндіретін, қан тамырлары жоқ, жалпақ ядролы жасушалардың (жасырағын эпителий) бір қабатынан құралған. Бұл сұйықтықтың тұтқырлығы жұқа шырышқа ұқсас. Бұл жасушалар астыңғы дәнекер тінімен тығыз байланысты болады. Дәнекер тіндік қабат, жоғарыдағы секреторлық жасушаларға қан тамырлары мен жүйкелермен қамтамасыз етеді, сондай-ақ бүкіл серозды мембрананың ағзалар мен басқа құрылымдарға жабысуын қамтамасыз ететін байланыстырушы қабат ретінде қызмет етеді. Жүрек үшін серозды мембрананың қабаттары париетті перикард және висцеральді перикард (кейде эпикард деп аталады) деп аталады. Дене мүшелерінің басқа бөліктерінде де осы құрылымдардың арнайы атаулары болуы мүмкін. Мысалы, жатырдың серозасы периметрий деп аталады. Перикард қуысы (жүректі қоршап тұрады), плевра қуысы (өкпелерді қоршап тұрады) және перитонеаль қуысы (ішкі ағзалардың көп бөлігін қоршап тұрады) – адам денесіндегі үш серозды қуыс. Серозды мембраналардың үш қуыста да майлау ролі бар, бірақ плевра қуысында тыныс алу функциясы үшін маңыздырақ рөл атқарады. Серозды қуыстар ұрықтық кезеңдегі целомнан пайда болады және негізінен дене ішіндегі серозды мембранамен қоршалған бос кеңістік болып табылады. Эмбриондық дамудың басында ішкі ағзалар қуысқа жақын орналасып, целомның қап тәрізді құрылымына еніп өседі. Сондықтан, әрбір ағза серозды қуыс ішінде емес, серозды мембранамен қоршалған. Ағзамен жанасатын қабат висцеральді қабат, ал дене қабырғасымен жанасатын қабат париетті қабат деп аталады.

Даму

Адам ағзасындағы барлық серозды мембраналар триламинарлық эмбрионның мезодермасынан түзіледі. Триламинарлық эмбрион эктодерма, эндодерма (кейде "энтодерма" деп те аталады) және мезодермадан тұратын үш салыстырмалы түрде жазық қабаттан құралады. Эмбрион дами келе, мезодерма үш негізгі аймаққа бөліне бастайды: параксиалды мезодерма, аралық мезодерма және бүйірлік жапырақшалы мезодерма. Бүйірлік жапырақшалы мезодерма кейін екіге бөлініп, ішкі ұрықтық қуыс деп аталатын қуысты шектеуге арналған екі қабатты құрайды. Әрбір қабат жеке-жеке шланхоплевра және соматоплевра деп аталады. Шланхоплевра негізгі эндодермамен байланысты болады және кейіннен денедегі ішкі органдармен жанасатын серозды мембранаға айналады. Соматоплевра үстіңгі эктодермамен байланысты және кейіннен дене қабырғасымен жанасатын серозды мембранаға айналады. Ішкі ұрықтық қуысты енді дене ішіндегі шланхоплеврадан түзілген серозды мембранамен жабылған қуыс ретінде қарастыруға болады. Бұл қуыс эмбрионның бүктелуі мен дамуы арқылы бөлінеді және шекараланады, нәтижесінде кеуде және құрсақ қуыстарында көптеген органдар орналасқан серозды қуыстар пайда болады.

Аурулар

Мезотелиомалар – серозды мембраналарға ерекше тән неоплазиялар. Әйелдердегі жұмыртқалықтарды қоршап тұратын өзгертілген Мюллер түзілісінен пайда болған серозды мембраналар серозды ісіктерге алып келуі мүмкін, бұл қатты немесе папиллярлы ісік түрі, ол жатырдың ішінде де пайда болуы мүмкін.