Ольга Бенарио Престес: Немец-бразильский коммунист және нацистердің құрбаны

Кіріспе

Неміс-бразилиялық коммунистік белсенді Ольга Бенарио Престес (бразилиялық португал тілінде: /ˈɔwgɐ beˈnaɾju prɛstʃis/, 12 ақпан 1908 – 7 сәуір 1942) – нацистік Германия тарапынан атқыланған неміс-бразилиялық коммунистік белсенді.

Өмірбаян

Ольга Гутман Бенарио Мюнхенде еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Лео Бенарио – социал-демократ заңгер, ал анасы Евгения (Гутман) – Баварияның жоғары қоғам өкілі болған. 1923 жылы он бес жасында ол Коммунистік жастар интернационалына қосылды және 1928 жылы сүйіктісі, партия мүшесі Отто Браунның Моабит түрмесінен қашуын ұйымдастырды. Ол Чехословакияға барып, содан кейін Браунмен бірге Мәскеуге келді, онда Бенарио Коминтерннің Ленин мектебінде оқыды, кейін Кеңес Одағында, Францияда және Ұлыбританияда Коммунистік жастар интернационалының оқытушысы болып жұмыс істеді, антифашистік қозғалысты үйлестіруге қатысты. 1931 жылы ол Отто Брауннан айырылды. Ұлыбританияда қысқа уақыт тұтқындалғаннан кейін Ольга Жуковский әскери академиясында оқыды, бұл кейбір тарихшыларды оны Кеңес әскери барлау қызметінің агенты деп қарастыруға итермеледі. Әскери дайындығының арқасында 1934 жылы оған Луис Карлос Престестің Бразилияға оралуына көмектесу міндеті жүктелді, оған ол күзетші ретінде бекітілді. Бұл міндетті орындау үшін олар португалдық әйелдер мен ерлер екенін көрсететін жалған құжаттар жасалды. 1935 жылы Рио-де-Жанейроға келген кезде бұл жасырын киім шындыққа айналды, себебі олар бір-біріне ғашық болған. 1935 жылдың қараша айында сәтсіз бүлікке қатысқаннан кейін Бенарио мен күйеуі жасырын өмір сүрді, Ипанемадағы полиция шабуылынан қиындықпен құтылғаннан кейін 1936 жылдың қаңтарында екеуі де тұтқындалды. Жүкті болған және Престестен айырылған Бенарио өзінің жалған атын сақтап қалды, бірақ оның нақты кім екенін бразилиялық дипломаттар анықтады, олар Гестапомен тығыз байланыста жұмыс істеді. Оның адвокаттары жүктілігіне байланысты Бразилияның Жоғарғы Федералды Сотында habeas corpus арқылы экстрадициядан құтылуға тырысты, себебі экстрадиция жаңа туған бразилиялық азаматты шетелдік үкіметтің билігіне қалдыруға әкелер еді. Бразилия заңдары өз азаматтарын экстрадициялауға тыйым салғандықтан, Ольганың адвокаттары Ольга Бразилия жерінде бала туғанға дейін уақыт табуға үміттенеді, баланың әкесіне қарамастан, ол ipso facto бразилиялық азамат болар еді – бұл Ольга мен Престестің некесінің заңдылығын дәлелдеу қиын болғандықтан экстрадицияны едәуір қиындатар еді. Алайда, өтініш тез арада қабылданбады, судья habeas corpus-ты әскери жағдаймен алмастырды және Ольганың депортациясы "қоғамдық тәртіпке қауіпті шетелдік" ретінде ақталды деп мәлімдеді. Бразилияның Жоғарғы Сотының шешімінен кейін, халықаралық науқанға қарамастан, Ольга 1936 жылдың қыркүйегінде Германияға мәжбүрлеп қайтарылды. Оны Германияға алып кеткен кеменің капитаны Германияға жатпайтын еуропалық порттарда тоқтауды жойды, осылайша коммунистер оны құтқаруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Германияға келгеннен кейін ол Берлиндегі Барнимштрассе әйелдер түрмесіне қамалды, онда 27 қарашада қызы Анита Леокадия дүниеге келді. Он төрт айлық болғанда баласы әкесінің анасы Леокадия Престестің қамқорлығына берілді. Баласы туғаннан кейін Ольга 1938 жылы Лихтенбург концлагеріне, 1939 жылы Равенсбрюк концлагеріне, ал 1942 жылы Бернбург эвтаназия орталығына жіберілді, онда ол басқа да жүздеген саяси тұтқындармен бірге газбен уландырылды. Бұл қадам сол кездегі Халық фронтының коммунистік саясатына сәйкес келді: Престес Варгастың дереу отставкаға кететініне қарсы болғанын жариялау арқылы "құтқару төңкерісінен" аулақ болуды және "реакцияның ескірген қалдықтарына" қарсы тұруды мақсат еткенін айтты. Оның Бразилияда тұтқындалуы және нацистік Германияға экстрадициялануы, ол Равенсбрюк концлагерінде қайтыс болды, Ұлыбританияның МИ6-сы бразилиялық билік органдарымен ынтымақтастықта болғандықтан мүмкін болды.

Olga Gutmann Benário was born in Munich to a Jewish family. Her father, Leo Benário, was a Social Democrat lawyer, and her mother, Eugenie (Gutmann), was a member of Bavarian high society. In 1923, aged fifteen, she joined the Communist Youth International and in 1928 helped organize her lover and fellow party member Otto Braun's escape from Moabit prison. She went to Czechoslovakia and from there, reunited with Braun, to Moscow, where Benário attended the Lenin School of the Comintern and then worked as an instructor of the Communist Youth International, in the Soviet Union and in France and Great Britain, where she participated in coordinating anti fascist activities. She parted from Otto Braun in 1931. After her stay in Britain, where she was briefly arrested, Olga attended a course in the Zhukovsky Military Academy, leading some historians to view her as an agent of Soviet military intelligence. Due to her military training, in 1934 she was given the task of helping the return to Brazil of Luís Carlos Prestes, to whom she was assigned as a bodyguard. In order to accomplish this mission, false papers were created stating that they were a Portuguese married couple. By the time they arrived at Rio de Janeiro in 1935, this cover had become a reality, as the couple had fallen in love. After a failed insurrection in November 1935, Benário and her husband went into hiding, and after barely escaping a police raid at Ipanema, they were both eventually arrested in January 1936, during the harsh anti communist campaign declared after Getúlio Vargas had proclaimed martial law and was already plotting the 1937 coup that eventually led to the institution of the fascist like Estado Novo regime. Pregnant and separated from Prestes, Benário clung to her alias, only to have her real identity disclosed by Brazilian diplomats, working hand in hand with the Gestapo. Her lawyers attempted to avoid extradition by means of a habeas corpus at the Brazilian Supreme Federal Court based on her pregnancy, because extradition would have left a newborn Brazilian national in the power of a foreign government. As Brazilian law forbids the extradition of nationals, Olga's lawyers expected to win time until Olga gave birth on Brazilian soil to an ipso facto Brazilian citizen irrespective of the child's paternity, which remained legally doubtful in the absence of evidence for Olga's and Prestes' marriage something that would have rendered extradition quite unlikely. The plea, however, was speedily quashed, the rapporteur justice alleging that habeas corpus was superseded by martial law and that Olga's deportation was justified as "an alien noxious to public order". After the Brazilian supreme court's decision, and despite an international campaign, Olga was forcibly returned to Germany in September 1936. The captain of the German liner that took her cancelled scheduled stops in non German European ports, foiling communist attempts at rescuing her. On arrival, she was put in Barnimstrasse women's prison in Berlin, where on 27 November she gave birth to a daughter, Anita Leocádia. At the age of fourteen months, the child was released into the care of her paternal grandmother, Leocádia Prestes. After the birth of her child, Olga was sent to Lichtenburg concentration camp in 1938, transferred to Ravensbrück concentration camp in 1939, and finally to Bernburg Euthanasia Centre in 1942, where she was gassed alongside hundreds of other female political prisoners. This move was in line with Popular Front Communist policies of the time: Prestes argued that, by declaring himself against Vargas' immediate resignation, he wanted to avoid a "redemptory coup" as well as to take a stand against "the decrepit remains of reaction". Her arrest in Brazil and eventual extradition to Nazi Germany, where she would die in Ravensbrück concentration camp was also made by possible by the collaboration of Britain's MI6 with the Brazilian authorities.

Мұра

Соғыстан кейінгі Германия Демократиялық Республикасында Бенарио әйел-революционердің үлгісі ретінде ұсынылды, ал жазушы Анна Сегерс 1951 жылы Халықаралық әйелдер күніне орай оның өмірінен биографиялық очерк жазды. Евгения Клемм, Антонина Никифорова, Мела Эрнст, Роза Йохман, Катя Нидеркирхнер, Роза Тхалман, Ольга Кёрнер, Марта Десрума, Минна Виллен және Мария Гролльмусспен бірге Бенарио Равенсбрюк концлагерінің танымал тұтқындарының бірі болды, олардың есімі ГДР-дың Равенсбрюк ұлттық ескерткішінде босатылу мерекесінде аталып өтті. Бенарио Г. П. Крибаридің "Entre la Piel y el Alma" операсының сюжетіне арналды, ол 1992 жылдың 22 мамырында Глазгодағы Шотландия Корольдік музыка және драма академиясында тұңғыш рет қойылды. Шығыс Германияда Рут Вернер 1961 жылы жас оқырмандарға арналған Бенарио туралы тарихи роман жариялады. 2004 жылы Бенарионың өміріне негізделген бразилиялық фильм, режиссері Джейме Монжардим, оның өмірін саяси тұрғыдан бейтарап баяндады, негізінен Престеспен болған махаббатына баса назар аударды. Неміс сыншылары оны "китч жарнамасы" деп сипаттады. Сондай-ақ 2004 жылы ол Рейнер Вернер Фассбиндердің бұрынғы ассистенті Галип Иитанир түсірген "Ольга Бенарио – Революция үшін өмір" атты неміс деректі фильмінің тақырыбы болды (қайта құрылған сахналармен). 2009 жылы Бенарио швейцариялық жазушы Роберт Коэннің фашизмге қарсы эмиграция туралы "Exil der frechen Frauen" романындағы үш басты кейіпкердің бірі болды. 2013 жылдың қаңтар айында неміс драматургы Деа Логердің "Ольганың бөлмесі" пьесасының ағылшын тіліндегі аудармасын Speaking in Tongues Theatre Company Лондондағы Аркола театрында көрсетті. 2013 жылы Роберт Коэн Бенарио мен Луис Карлос Престестің түрмелер мен концлагерьлерден жіберген хаттарын жинақтап, редакциялады. 2016 жылы ол Гестапоның Бенариоға қатысты құжаттарының жаңадан қолжеткізілген үлкен архивін жариялады. 2019 жылы ол Бенарионың өміріне арналған зерттеу жұмысын жариялады: "Қылмыскерлер және олардың құрбаны. Ольга Бенарио ісі бойынша Гестапо архивінен баяндама".

In the postwar German Democratic Republic, Benário was presented as the model of the female revolutionary, and the writer Anna Seghers wrote a biographical sketch about her for International Women's Day in 1951. Along with Yevgenia Klemm, Antonina Nikiforova, Mela Ernst, Rosa Jochmann, Katja Niederkirchner, Rosa Thälmann, Olga Körner, Martha Desrumaux, Minna Villain and Maria Grollmuß, Benário was one of the prominent prisoners in the Ravensbrück concentration camp who were publicly commemorated during the liberation celebrations at the Ravensbrück National Memorial of the GDR. Benário was the subject of an opera Entre la Piel y el Alma by G. P. Cribari, which premiered in Glasgow at the Royal Scottish Academy of Music and Drama on 22 May 1992. In East Germany, Ruth Werner published a biographical novel for young readers about Benario in 1961. In 2004, a Brazilian film based on Benário's life, Olga, directed by telenovela director Jayme Monjardim, portrayed a depoliticized account of Benário's life, centered on her love affair with Prestes. German critics called it "kitsch advertising". Also in 2004 she was the subject of a German documentary (with reconstructed scenes) directed by the former assistant to Rainer Werner Fassbinder, Galip Iyitanir, Olga Benário Ein Leben für die Revolution. In 2009, Benario was one of three female protagonists in Swiss writer Robert Cohen's novel about the anti fascist exile Exil der frechen Frauen. In January 2013, the English translation of the play Olga's Room by German playwright Dea Loher, was presented by the Speaking in Tongues Theatre Company at the Arcola Theatre in London. In 2013, Robert Cohen edited the exchange of letters from prisons and concentration camps between Benario and Luiz Carlos Prestes. In 2016, he published an edited version of the recently accessible large dossier of documents of the Gestapo on Benario. In 2019 he published an extensive research paper on Benario's life: "The Perpetrators and their Victim. A Report on the Gestapo Dossier on Olga Benario."