Кіріспе
Акулалар түрлері Speciesbox fossil range = Қақырағытбалық (Squalus acanthias), шпардак, лайлы акула немесе ұшты қабырғалытбалық – акулалар тұқымдасының (итбалықтар) ең белгілі түрлерінің бірі, Squaliformes қатарына жатады. Бұл жалпы атаулар бірнеше түрге қолданылуы мүмкін, бірақ Squalus acanthias екі тікенімен (әрбір жота қанатының алдында біреуден) және анальдық қанатының болмауымен ерекшеленеді. Ол әлемнің көп бөлігінде, әсіресе қоңыржай суларда, жағалауға жақын және терең суларда тіршілік етеді. 2010 жылы Солтүстік Тынық мұхитындағылары қайта қаралып, қазір Тынық мұхиты қақырағытбалығы (Squalus suckleyi) деп аталатын жеке түр екені анықталды.
Speciesbox
| fossil range =
The spiny dogfish (Squalus acanthias), spurdog, mud shark, or piked dogfish is one of the best known species of the Squalidae (dogfish) family of sharks, which is part of the Squaliformes order. While these common names may apply to several species, Squalus acanthias is distinguished by two spines (one anterior to each dorsal fin) and no anal fin. It lives in shallow waters and further offshore in most parts of the world, especially in temperate waters. Those in the northern Pacific Ocean were reevaluated in 2010 and found to constitute a separate species, now called the Pacific spiny dogfish (Squalus suckleyi).
Сипаттамасы мен мінез-құлқы
Дөңгелек тісті акуланың арқада екі қанатты жүзі бар, анальдық қанаты жоқ, ал арқасының бойында ақ дақтар шашыраңқы орналасқан. Құйрық жүзі асимметриялық лобтарға ие, гетероцеркальды құйрық құрайды. Акантия түрінің атауы акуланың екі тікенегіне сілтеме жасайды. Бұл тікенектер қорғану үшін пайдаланылады. Егер акула ұсталса, ол арқасын иіп, тікенектерімен ұстаушыны жаралай алады, тікенектердің жанындағы бездерден шағын мөлшерде у ішекке сіңіп шығады. Бұл акулалар мыңдаған жекелеген акулалардан тұратын топта аң аулайтыны белгілі. Олар агрессивті аңшылар және кальмар, балық, қабылдақ, медуза, теңіз қияқтысы, шаян және басқа да омыртқасыз жануарлардан тұратын кең тамақтанады. Дөңгелек тісті акулалар кез келген организмнің ең ұзақ жүктілік кезеңін бастан өткереді, ол шамамен 18-24 айға созылуы мүмкін. Шаруашылық маусымында, қыс айларында, аналықтары 2-ден 12 жұмыртқаға дейін шашады, олардың барлығы да ішінде дамиды және тірі туады, әр туған бала саны шамамен 5-6, көбінесе аналықтың мөлшеріне байланысты. Көбею қыс айларында жағалау суларында жүреді, ал жас акулалар әдетте адамдар мен жыртқыштарға жете алмайтын жылы және терең жағалау суларында туылады. Көбею циклы аналықтардың сары түсті бірнеше ірі жұмыртқаларын өндіруімен басталады, олар қабық безінен өткеннен кейін ұрықтанады және «шамшырақ» деп аталатын репродуктивті капсуламен оралған. Бластодерма көрінетін болса, жұмыртқаның ұрықтанғанын анықтауға болады. Шамшырақ репродуктивті жолдың қалған бөлігімен жатырға дейін өтеді. Жас акуланың жаңқа аймағына сарғыш түсті қапшық бекітілген, ол даму кезінде олар сіңіретін қоректік заттарды қамтамасыз етеді. Сары қапшықты толық сіңіргеннен кейін де, жас акулалар жүктілік кезеңінде жатырда біраз уақыт өмір сүре алады. Екеуі де сұрғылт қоңыр түсті және қарсы көлеңкеленген. Еркектер жыныс мүшелерін тасымалдауға бейімделген екі шағын жүзімен анықталады, оларды «ұстағыштар» деп атайды. Еркек жыныстық қатынас кезінде бір ұстағышты аналықтың клоакасына енгізеді. Аналықтарда жұмыртқалардың мөлшері және жатырдың күйі жыныстық жетілуге жеткенін анықтайды, ал еркектерде ұстағыштың ұзындығы және кальцификация маңызды фактор болып табылады. Өсу үлгілерінің көпшілігі изометриялық өсу үлгісін көрсетеді, себебі жас акулалар ересектерге өте ұқсас. Жыныстық жетілу дене мөлшерінің дамуымен сәйкес келмейді, олар күткеннен ертерек жетіледі. Көптеген еркектер шамамен 10 жасқа келгенде жыныстық жетілуге жетеді, ұзындығы шамамен 60-65 см. Аналықтар жыныстық жетілуге 16 жылдай уақыт алады және сол кезде шамамен өсе алады. Кейбір дөңгелек тісті акулалар 70 жылға жуық өмір сүретіні байқалған, бірақ орташа өмір сүру мерзімі 30-40 жылды құрайды. Еркек дөңгелек тісті акулалар ұстағыштарын аналықтарды ұрықтандыру үшін пайдаланады, бұл дұрыс даму үшін уақыт алады және жыныстық жетілуге дейін олардың шағын жүзінен ұзын болады. Осы кезеңде ұрықшалар дамиды, бірақ олар ертерек жетіліп, жыныстық жолдар ересектердегіден өзгеше болады. Ересектікке жеткенде, ұстағыштар ұзарады, кальциймен қатайып, шағын жүзінен сәл ұзын болады. Бұл кезде ұрықшалар толық дамып, сперматозоидтар ұрық қуысында болады, ал жыныстық жолдар ересектердегі бұрмаланған пішінге сәйкес келеді. Дөңгелек тісті акулалар теңіз түбінде тіршілік етеді. Олар әдетте шамамен 200 метр тереңдікте кездеседі, бірақ омыртқа омыртқалары мен арқа қанатындағы жылдық сақиналарды талдау бойынша өмір сүру ұзақтығы 35-54 жыл аралығында бағаланады.
Life span estimates based on analysis of vertebral centra and annuli in the dorsal spines range from 35 to 54 years.
Коммерциялық пайдалану
Тікенді акулалар Еуропа, АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия, Венесуэла және Чилиде тағам ретінде сатылады. Еті негізінен Англияда, Францияда, Италияда, Бенилюкс елдерінде, Германияда және Грецияда білмейтін акула ретінде жейді. Жүзбе қанаттары мен құйрықтары қытай асханасында акуланың жүзбе қанатты сорпасының арзан нұсқалары үшін жүзбе қанат инелеріне өңделеді. Англияда тікенді акулалар балық және картоп фри дүкендерінде "huss" деп сатылады, ал бұрын бұл термин тыйым салынғанға дейін "тас лосось" деп аталған. Ұлыбританияда 2010 жылдан 2023 жылға дейін коммерциялық аулауға тыйым салынды. Францияда олар "кішкентай лосось" (saumonette) деп, ал Бельгия мен Германияда "теңіз шабағы" (zeepaling және Seeaal) деп сатылады. Грецияда барлық кішкентай тікенді акулалар саудада "галеос" деп аталады, бұл өте қауіпті Galeorhinus galeus акуласының аты, ол маусымдық тағамды өндіреді; оны тікенді акула сияқты басқа кішкентай акулалар ауыстырады. Тікенді акулалардың денелері тыңайтқышқа, бауыр майына және үй жануарларына арналған тағамға өңделеді. Олардың қолжетімділігі, хрящевой бас сүйектері мен кішкентай өлшемдері жоғары мектептер мен университеттерде омыртқалыларды дисекциялау үшін танымал үлгілер болып табылады. Ресми деректер бойынша, 2000 жылы 31 700 тонна, ал 2008 жылы 13 800 тонна ауланған. Су түбіндегі траулерлер мен тұмсықты торлар негізгі құралдар болып табылады. Атлантикалық және Оңтүстік Жаңа Англия балық шаруашылығында олар көбінесе ірі түпкі балықтармен бірге ауланады, қосалқы улов ретінде жіктеледі және тасталады. Демалыс балық аулау тікенді акулаларды аулаудың мардымсыз бөлігін құрайды. Кейп-Код коммерциялық балықшылар альянсы 2017 жылдан бері Массачусетс штатының Кейп-Код аймағындағы мейрамханалар мен балық базарларында тікенді акулаларды тұрақты пайдалануды қолдап келеді, бұл шығындарды Ұлттық мұхитты зерттеу және атмосфералық басқарма қаржыландырады. Оның мақсаты – дәм таңдаушыларды аз танымал балықтарды сатып алуға көндіру.
Қорғалу жағдайы және оны басқару
Бұрынғы уақытта әлемдегі ең көп тараған акула түрі – Squalus acanthias популяциясы едәуір азайды. Олар IUCN-нің қауіп төндіретін түрлердің Қызыл тізімінде әлемдік деңгейде «Қауіпсіздігі нашар» (Vulnerable) және Солтүстік-шығыс Атлантикада «Құрып кету қаупі бар» (Critically Endangered) деп саналады, яғни Еуропадағы қорлар кем дегенде 95%-ға азайды. Бұл Солтүстік Еуропаның тас лосось, сальмонет және зеепалингке деген сұранысын қанағаттандыру үшін шамадан тыс аулаудың тікелей салдары. Осы алаңдатарлық көрсеткіштерге қарамастан, Squalus acanthias үшін басқару немесе қорғау шаралары өте аз. Соңғы жылдары Еуропада тікенді иттің (spiny dogfish) нарығы күрт өсті, бұл түрдің шамадан тыс аулануына және азаюына әкелді. Бұл күрт өсім балық шаруашылығын басқару саясатын құруға және жүзеге асыруға себеп болды, бұл тікенді иттің аулауын шектеуге бағытталған. Алайда, бұл түрдің балықтары кеш пісіп-жетіледі, сондықтан популяцияны қалпына келтіру үшін уақыт керек. 2010 жылы Greenpeace International ұйымы тікенді итті теңіз өнімдерінің қызыл тізіміне қосты. «Greenpeace International теңіз өнімдерінің қызыл тізімі – бұл әлемдегі супермаркеттерде сатылатын және тұрақты емес балық аулаудан алынған балықтардың тізімі». Сол жылы көшіп-қонушы жануарлар түрлерінің конвенциясы (CMS; сондай-ақ Бонн конвенциясы деп те аталады) түрлерді (Солтүстік жарты шар популяцияларын) көшіп-қонушы акулалар туралы өзара түсіністік туралы меморандумның I қосымшасына енгізді. Соңғы жылдары АҚШ балық аулауды бақылауға алды. 2011 жылға арналған жоспарланған квота , ал сапар шегі болды, бұл өткен жылдармен салыстырғанда артық, онда квота , сапар шегі болды. 2010 жылы NOAA АҚШ-тың шығыс Атлантикадағы тікенді иттің қоры қалпына келтірілетінін хабарлады, ал 2011 жылы иттің басқа қорларға қауіпті қауіп төндіретіндігі туралы алаңдаушылық квотаға шұғыл түзетулер енгізуге және шамамен қосылуына әкелді. 2018 жылдың маусым айында Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті Squalus acanthias Linnaeus-ты Жаңа Зеландияның қауіп-қатерлерді жіктеу жүйесі бойынша «Қауіпсіз» деп, «Шет елдегі қауіпсіздігі қамтамасыз етілген» деген қосымша түсіндірмемен жіктеді. 2023 жылы ЕО және Ұлыбритания суларындағы популяциялар коммерциялық аулауға жеткілікті деңгейде қалпына келгені анықталды.
Қалдықтардың кеңістігі
Squalus acanthias қазбалары Дания мен Нидерландының миоцен кезеңінен белгілі, шамамен 11 миллион жыл бұрынғы кезде жасалған. Басқа шеміршектей балықтар сияқты, Squalus acanthias-тың қазбалық қалдықтары көбінесе тіс материалдарынан құралады, себебі шеміршек жақсы қазбаланбайды. S. acanthias тістерін басқа squaliforme акулаларының тістерінен ажырату қиын болуы мүмкін, бұл оларды анықтауды күрделендіреді.